İbn Hacer’in Hadis Usûlündeki Kaynakları

In document İbn Hacer el-Askalânî'nin (ö. 852/1448) hadis usûlündeki özgünlüğü (Page 125-131)

26. Hidâyetü’r-rüvât ilâ tahrîc ehâdisi’l-mesâbih ve’l-mişkât

1.4.6. İbn Hacer’in Hadis Usûlündeki Kaynakları

111 c- Ebû Nuaym el-İsfahânî; (ö. 430/1038) bu muhaddis, başta meşhûr eseri Hilyetü’l-evliyâ olmak üzere birçok eser yazmıştır. Buhârî ve Müslim’in Sahîhayn’e yaptığı müstahric ile şöhret yakalamıştır. İbn Hacer’e göre

“kendinden sonra gelenlere birçok şey bırakmıştır.”383

d- Kifâye ve el-câmii‘ li adâbi’ş-şeyh ve’s-sâmi‘; bu iki eser ve daha birçok eserin sahibi olan Bağdâdî, hadis usûlünde bir dönüm noktasıdır. İbn Hacer, İbn Nûkte’den şöyle bir alıntı yapmaktadır: “Her insâf sahibi bilir ki el-Hâtib’ten sonra gelen muhaddisler onun kitâblarının evlâdu-ıyâlidir.”384

e- el-İlmâ‘ ilâ ma’rife usûli’r-rivâye ve takyidi’s-semâ‘; bu eserin sahibi kâdı İyâz’dır. İbn Hacer’in, bu eser için “latif” sıfatını uygun görmesi kitâba olan hayranlığını göstermektedir.385

f- Mâlâ yeseu’l-muhaddise cehluh; bu eser Meyyânicî’ye aittir. Nureddin Itr; bu eserin yedi sayfa kadar küçücük bir cüzden oluştuğunu ve faydasız bilgiler içerdiğini birçok muhaddisin bilmemesi gereken bilgiler ihtivâ ettiğini belirtmiştir.386 Mahmûd Tahhân’a göre; İbn Hacer, kitâbın isminden dolayı yanılmış ve bu sebeple kitâbı usûl kaynaklarından addetmiştir.387

İbn Hacer’in ilk dönem usûl eserlerini eserinin girişinde tanıtması oldukça önemlidir. Çünkü yaşadığı dönemde böyle bir usûl yoktu. İbn Hacer, sadece eserlerin listesini vermekle yetinmemiş analizlerde de bulunmuştur.

112 Fethu’l-bârî’de isti‘mâl ettiği kaynaklar birkaç vecih ile çalışmalara konu olmuştur.

Örnek olarak Mu’cemu’l-musânefati’l-vâride fi fethi’l-bârî’yi verebiliriz.389 Tespit ettiğimiz kadarıyla İbn Hacer’in Nüzhetü’n-nazar’da istifade ettiği kaynaklar şunlardır:

Ramehûrmuzî. Hasan b. Abdurrahman b. Hallad; el-Muhaddisu’l-fasıl beyne’r-ravî ve’l-vâî.

Hâkim; Muhammed b. Abdullah İbnu’l-Bey‘, el-Mustedrek alâ sahîhayn.

İsfahânî. Ahmed b. Abdullah Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ ve Delâilu’n-nübüvve.

Bağdâdî. Ahmed b. Ali b. Sabit, Kifâye fi ilmi’r-rivâye ve el-câmiu li ahlâki’r-râvî ve âdâbi’s-sâmi‘.

İbn Nükte. Ebû Bekr Muhammed b. Abdulgânî b. Ebû Bekr b. Şucâ‘, et-Takyid fi ruvâti’l-kutüp ve’l-mesânid ve tekmileti’l-ikmâl.

Kâdı İyâz. İbn Musa el-Yahsubî, el-İlmâ‘ fi usûli’r-rivâye ve takyîdi’s-semâ‘ ve eş-şifâ fi’t-ta‘rîf bi-hukûki’l-Mustafâ.

Meyyânicî. Ömer b. Abdulmecid b. Hasan, Mâlâ Yasau‘l-muhaddise cehluhu.

İbnu’s-Salâh. Osman b. Abdurrahman, b. Osman eş-Şehrezûrî, Ma‘rife envâi ulûmu’l-hadis.

Cubâî. Muhammed b. Abdulvahap Ebû Ali, er-Reddu alâ İbni’r-Ravendî ve Tefsirü’l-kebir.

İbnü’l-Arabî. Muhammed b. Abdullah b. Muhammed, Aridetü’l-ahvazî şerhü’t-Tirmizî.

İbnü’r-Ruşeyd. Muhammed b. Ömer b. Muhammed Ebû Abdillah, Milu’l-aybe fimâ cumiâ bi-tuli’l-ğiybe ve mevridu’l-em‘ân fi’l-muhakeme beyne’l-imâmeyn el-Buhârî ve Müslim.

İbn Hibbân. Muhammed b. Hibban b. Ahmed, el-Musnedü’s-sahîh alâ’t-tekâsim ve’l-envâ, es-sikât ve’d-duafâ.

Buhârî. Muhammed b. İsmail b. İbrahim b. Muğiyre, el-Câmiu’l-müsned es-sahîh el-muhtasar min umûri rasûlillah ve sünenihi ve eyyâmihi.

İsfarânî. İbrahim b. Muahmmed b. İbrahim Ebû İshak, er-Risâle fi usûli’l-fıkıh, Humeydî. (ö. 488/1095) Muhammed b. Fetûh el-Ezdî, el-Cem‘u beyne’s-sahîhayn.

Makdisî. (ö. 355/966) Muhammed b. Tahir b. Ali b. Ahmed, Şurûtü’l-eimeti’s-sitte.

389 Selmân, Meşhûr Hasan, Mu‘cemu’l-musannefâti’l-vâride fî fethi’l-bârî, Dâru’l-Hicre, Medine, 1411, s.

241-244.

113 İsfarânî. Abdulkâhir b. Tahir b. Muhammed et-Temimî, el-Firak beyne’l-firak ve et-tahsîl fi usûli’l-fıkıh.

İbn Fûrek. (ö. 406/1015) Muhammed b. Hasan, Müşkilü’l-hadis ve beyânuh.

Şâfiî. Muhammed b. İdris b. Abbas, er-Risâle, el-Umm, İhtilâfü’l-hadis.

Bezzâr. Ahmed b. Amr b. Abdulhalik, Müsnedü’l-kebir, Müsnedü’l-kebir.

Taberânî. Süleyman b. Ahmed b. Eyyüp, Mu‘cemü’l-kebîr, Mu‘cemü’l-evsât ve Mu‘cemu’s-sağîr.

Nîsâbûrî. Hüseyin b. Ali b. Yezid, İbn Hacer, Nüzhe’de Nisâbûrî’nin; “gökyüzünün altında Sahîh’i Müslim’den daha sahîh kitâp yoktur” dediğini aktarmaktadır.390 Zehebî, Hüseyin b. Ali’nin Hâkim Ebû Abdillah’ın hocası olduğunu söyler. Hakkında geniş bilgi vermekle birlikte eserlerine yer vermemiştir. Bizim de eserinin ismini vermemizin nedeni budur. 391

Dârekutnî. Ali b. Bağdadi b. Ahmed, es-Sünen, Mu’telef ve’l-muhtelef ve

el-‘İllel,

Tirmizî. Ebû İsa Muhammed b. İsa b. Sevre (Yezid), el-Câmi‘(Sünen-u Tirmizî), Şemâil ve İleli’t-Tirmizî,

Hattâbî. Hamd b. Muhammed b. İbrahim Ebû Süleyman, Meâlimü’s-sünen, Garibu’l-hadis ve İslâhu galâti’l-muhaddisin.

Abdurrahman İbn Mehdî. Ebû Saîd Abdurrahman b. Mehdî b. Hassan el-Basrî (ö. 198/813), Nureddin Itr, Abdurrahman b. Mehdî’ye ait Kutubi’s-sitte’de rivâyetlerinin var olduğunu yazar; fakat eserlerinden söz etmez.392

Kattân. Yahya b. Said Ferûh (ö. 198/813), Zehebî, Büyük muhaddis Yahya b. Said hakkında on iki sayfalık bilgi vermekte eserlerinin günümüze ulaşmadığından olsa gerek eser ismi vermemektedir.393

İbn Maîn. Ebû Zekeriya Yahya b. Avn (ö. 233/848), Ma‘rifetü’r-ricâl ve’t-tarih ve’l-‘ilel.

İbnü’l-Medenî. Ali b. Abdullah Cafer Ebu’l-Hasan, el-Esmâ ve’l-Künyâ, İhtilâfü’l-hadis, İlelü’l-hadis ve Ma‘rifetü’r-ricâl.

Râzî. Ebû Zür‘a Ubeydullah b. Abdulkerim, ed-Duafâ.

390 İbn Hacer, Nüzhetü’n-nazar, (thk. Nureddin Itr), s. 57.

391 Zehebî, Şemsüddin, Siyeru a’lâmi’n-nübelâ, (thk. Komisyon-Şuayb Arnavut’un başkanlığında-Muessesetü’r-Risâle, Beyrut, 1422, XVI, s. 52-59.

392 İbn Hacer, a.g.e., (thk. Nureddin Itr), s. 65.

393 Zehebî, a.g.e., IX, s. 176-188.

114 Râzî. Muhammed b. İdris Ebû Hâtım, (ö. 277/890) el-Kezzâbûn ve’l-Metrûkûn min Ashâbi’l-hadis, Kitâbü’d-duafâ, el-Cerh ve’t-ta‘dil ve ‘İllel.394

Nesâî. Ahmed b. Şuayb b. Ali b. Sinan Ebû Abdirrahman, es-Sünenü’l-kübra, ed-Duafâ ve’l-Metrûkîn ve Amelü’l-yevm ve’l-leyl.

İbn Mâce. Ebû Abdillah Muhammed b. Yezîd, es-Sünen.

Hammâd. İbn Zeyd b. Dirhem, h. 179 yılında vefât eden Hammâd b. Zeyd’in hayatını ele alan İmâm Zehebî, kendisine ait bir eserin olmadığını yazmaktadır.395

İbn Uyeyne. Süfyan b. Uyeyne b. Meymûn, Cüz’u hadis süfyan b. uyeyne.

Amr. İbn Dînâr Ebû Muhammed el-Mekkî, 400 ile 950 arasında merviyâtı olduğu kayıtlarda geçmektedir.396

İbn Cüreyc. Abdulmelik b. Abdulaziz, es-sünen fi’l-hadis.

İbn Hüzeyme. Ebû Bekr Muhammed b. İshak b. Hüzeyme b. Müğîre b. Salih b.

Bekr, Sahîh-i İbn Hüzeyme, et-Tevhid ve Fevâidu’l-fevâid.

İbn Kuteybe. Abdullah b. Müslim Ebû Muhammed, eş-Şi‘r ve’ş-Şuarâ, Müşkilü’l-Kur’ân garibi’l-Müşkilü’l-Kur’ân ve Te’vilü’l-hadis.

Tahâvî. Ebû Cafer Ahmed b. Muhammed b. Selame, Müşkilü’l-âsâr, Meâniyü’l-âsâr ve Ahkâmu’l-Kur’ân.

Cessâs. Ahmed b. Ali Ebû Bekr er-Razî, Ahkâmu’l-Kur’ân ve Şerhu muhtaseri’t-Tahâvî.

Bâcî; Süleyman b. Half Endülüsî, Şerhü’l-muvattâ.

İbn Dakîki’l-Îd. Muhammed b. Ali b. Vahb Ebu’l-Feth, Muhtasaru ulûmi’l-hadis, el-İktirâh, el-İlmâm fi ehâdisi’l-ahkâm, el-İmâm fi şerhi’-ilmâm ve İhkâmu’l-ahkâm bi-şerh umdeti’l-ahkâm.

Cuveynî. Abdullah b. Yusuf b. Abdullah b. Yusuf, et-Tabsira ve’t-tezkira fi’l-fıkıh.

İbn Şeybe. Yakup b. Salt b. Asfûr, Müsnedu Ömer b. Hattâb.

Bağdâdî. Ebû Ubeyd Kasım b. Selâm, el-Emvâl, Fedâilü’l-Kur’ân ve Garibi’l-hadis.

İbn Kudâme. Abdullah b. Ahmed b. Muhammed, el-Muğnî, el-Mukni‘ ve Ravdatü’n-nazır fi usûli’l-fıkıh.

Herevî. Ahmed b. Muhammed b. Abdurrahman, Kitâbü’l-garibeyn.

394 Hatâmele, Abdulmehdi Mahmûd, Ma‘hedu dirâsâti’l-hadîsi’n-nebevî, Meceletü’l-Hadîs, Selancur, Malezya, 2015, Yıl, V, sy. X, s. 79.

395 Zehebî, Siyeru a’lâmi’n-nübelâ, VII, s. 457-466.

396 Zehebî, a.g.e., V, s. 307.

115 İsfahânî. Muhammed b. Ebû Bekr Ömer, Letâifü’l-meârif ve Ganî bi’l-fevâidi’l-hadisiyye.

Zemahşerî. Mahmûd b. Ömer b. Muhammed, Keşşâf, el-Fâik fi garibi’l-hadis ve Esâsü’l-Belâğe.

Cezerî. Mübârek b. Muhammed İbnü’l-Esîr, Câmiu’l-usûl, en-Nihâye fi garibi’l-hadis.

İbn Abdilberr. Yusuf b. Abdullah Ebû Amr, et-Temhîd şerhu’l-muvattâ, Câmiu beyâni’l-ilm ve el-İztizkâr li mezâhib-i ulemâi’l-emsâr.

Ezdî. Abdulganî b. Said b. Ali b. Said, el-Mu’telef ve’l-Muhtelef.

Surî. Muhammed b. Ali b. Abdullah, bu zatın vefat tarihi h. 441’dir. Ezdî’nin Öğrencisidir. İbn Âsakir, bu zata dair bilgi on satırı geçmemektedir. Eser yazdığına dair bir bilgi yoktur demektedir.397

Müslim. İbn Haccâc el-Kuşeyrî, el-Müsnedü’s-sahîhi’l-muhtaser bi nakli’l-adl ani’l-adl ilâ rasûlillah ve el-Vahdân.

Şeybânî. Hasan b. Süfyan b. Amir b. Abdulaziz b. Nu’man b. Atta, Müsnedü’l-kebir, Erbâîn.

Cüzecânî. İbrahim b. Yakup b. İshak, el-Cerh ve’t-ta‘dil ve ed-Duafâ.

Sayrafî. Muhammed b. Abdullah Ebû Bekr, Şerhü’r-risâle.398

Sevrî. Süfyan Ebû Abdillah b. Süfyan b. Said b. Mesrûk, Hadis Süfyani’s-Sevrî.

Horâsânî. Muhammed b. İshak b. İbrahim b. Mihran, Müsnedü’l-kebir, el-Baytûte.

İsbâhânî. Abdullah b. Muhammed b. Cafer b. Hayyan, Zehebî, İbn Cafer’e ait birçok eserin adını vermektedir: es-Sünne, el-‘Azame, Tabakâtü’l-muhaddisîn ve Sevâbu’l-amel.399

el-Alâî. Halil b. Abdullah Keykeldî, Câmiu’t-tahsil li-ahkâmi’l-merâsil.

İsfahânî. Ahmed b. Muhammed b. Ahmed Selefe, birçok eserin yazarıdır;400 el-Arbaîn el-belediyye, Kitâbü’s-sefine, el-Vecîz fi’l-mucâz ve’l-mucîz.401

Burdânî. Ahmed b. Muhammed b. Ahmed Ebû Ali, Hanbelî mezhebine mensup bu âlim hakkında Zehebî, şu açıklamayı yapmaktadır: “Peygamber Efendimizin rüyaları

397 İbn Asâkir, Ebu’l-Kasım Ali b. Hüseyin b. Hibetullah, Târihu Dımeşk, (thk. Amr b. Garâme), Dâru’l-Fıkr, Beyrut, Lübnan, 1415/1995, LVIII, s. 370, No: 6802.

398 Şirâzî, Ebû İshak İbrahim b. Ali b. Yusuf, Tabakâtü’l-fukahâ (thk. İhsan Abbâs), Dâru Râidi’l-Arabî, Beyrut, Lübnan, ts. s. 111.

399 Zehebî, Siyeru a’lâmi’n-nübelâ, XVI, s. 277-280.

400 Kehâle, Ömer b. Rıza b. Muhammed Râgıb b. Abdülganî, Mu‘cemu’l-muellifîn, Muessesetü’r-Risâle, Beyrut, 1414, III, s. 67.

401 Salih, Hasan Abdülhamid, el-Hafız Ebû Tahir es-Selefî, Muessesetü’r-Risâle, Beyrut, 1977, s. 165.

116 hakkında bir ciltlik kitâp yazmıştır.”402 Burdânî’nin yazmış olduğu bu eserin ismini bilmemekteyiz.

İbn Mende. Muhammed b. İshak b. Yahya Ebû Abdillah, Fethu’l-bâb fi’l-künâ ve’l-elkâb, Esâmî meşayiği’l-Buhârî ve Fadlu’l-ahbâr ve Şerhu mezâhib-i ehli’l-âsâr.

İbn Ebî Dâvûd. Ebû Bekr Abdullah b. Süleyman b. Eş‘as b. İshak b. Beşir b. Şidâd, Kitâbü’l-mesâhif, (thk. Muhibüddin Abdussübhan Vâiz), Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye el-Ulâ, Beyrut, 1995.

İbn Ebî Hayseme. Ebû Bekr Ahmed Züheyr b. Harb, Tarihu ruvâti’l-hadis.

İbn Mekûlâ. Ali b. Hibetullah, el-İkmâl fi ref‘i-l-irtiyâb ani’l-müteşâbih mine’l-esmâi ve’l-künâ ve’l-ensâb.

İskenderânî. Mansûr b. Selim403 Hemdanî, Zeyl alâ tezyili İbn Nukte ala’l-ikmâl ve Tarihü’l-İskendiriyye.404

İbnu’s-Sabunî. Muhammed b. Ali b. Mahmûd Cemalüddin Ebû Hamid, el-Mu’telef ve’l-Muhtelef.405

Zehebî. Muhammed b. Ahmed b. Osman Ebû Abdillah, Siyeru a‘lâmi’n-nubelâ, Mizânü’l-i‘tidâl, el-Muğni fi’d-duâfa, el-Müştebih fi esmâi’r-ricâl,

İbn Sa‘d. Ebû Abdillah Muhammed b. Sa‘d b. Menî‘ el-Hâşimî, Tabakâtü’l-kübrâ ve Tabakatu’s-suğrâ. İbn Sa‘d’a nispet edilen bu iki eser dışındaki diğer eserlerin nispetinde sorun vardır.406

İclî. Ahmed b. Abdullah b. Salih, es-Sikât, Bu eseri İbn Hacer’in hocası tertip etmiştir.407

İbn Şâhin. Ömer b. Ahmed b. Osman b. Ahmed b. Muhammed b. Eyyüp b. Ezdâd, Tarihu esmâi’s-sikât, Nâsihu’l-hadis ve mensûhu, Tarihu esmâi’d-duafâ ve’l-mesâkîn.

Cürcânî; Abdullah b. Âdî b. Abdullah b. Muhammed b. Mübarek b. Kattan, Kâmil fi’l-cerh ve’t-ta‘dil ve men revâ anhu’l-Buhârî.408

402 Zehebî, a.g.e., XIX, s. 220.

403 İbn Hacer, bu âlimin babasının ismini ‘Selim’ Sin’in fethası ile vermektedir. Bkz. Nüzhatu’n-nazar, (thk. Nureddin Itr), s. 127.

404 İbn Cemaâ, Meşîhâtu kâdıyi’l-kudât, (thk. Muvafık b. Abdülkadir), Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, Beyrut, 1408/1988, I, s. 339.

405 İbn Hacer, Nüzhetü’n-nazar, (Nureddin Itr), s. 128.

406 İbn Sa‘d, Muhammed b. Sa‘d b. Mani‘ el-Hâşimî, et-Tabakâtü’l-kübrâ, (thk. Ziyâd Muhammed Mansûr), Mektebetü’l-Ulûm ve’l-Hikem, Medine-i Münevvere, 1408, I, s. 58.

407 Sezgin, Fuat, Tarihü’t-Türâsi’l-Arabî, I, s. 278.

408 Cehâtir, Ebû Nasr Abdullah Hundikâr, İbn Adî Cürcânî ve cuhuduhu fî ilmi’l-cerh ve’t-ta’dil mi hilâl kitâbihi ‘el-kâmil fî duâfâi’r-ricâl, Câmiatü’l-İslâmî, Malezya, 2001, s. 3.

117 Kelâbâzî; Ahmed b. Muhammed b. Hüseyin Ebû Nasr, Ricâlu sahîhi’l-Buhârî.

Kelâbâzî’nin eseri bu isimle meşhûr olmuşsa da eseri tahkik edip yayınlayan el-Leysî’ye göre eserin tam adı: el-Hidâye ve’l-irşâd fi ma‘rife ehli’s-sika ve’s-sudâd ellezine ahrece lehum el-Buhârî fi’s-sahîh’ şeklindedir.409

İbn Menceveyh. Ahmed b. Ali b. Muhammed b. İbrahim Ebû Bekr, Ricâlu sahîhi Müslim, İbn Hacer’e göre İbn Menceveyh, İbn Hibbân’ın sözlerini olduğu gibi ona âtıfta bulunmadan kitâbına almıştır.410

Ceyyânî; Hüseyin b. Muhammed b. Ahmed, Takyidü’l-muhmel ve Temyizü’l-müşkil. Nureddin Itr’a göre müellif, bu eserde Sahîhayn’de var olan sorunlara çözüm üretmeye çalışmıştır.411

Makdisî; Abdulgani b. Abdulvahid b. Ali b. Surûr, Umdetü’l-ahkâm, el-Kemâl fi esmâi’r-ricâl.

Mizzî. Yusuf b. Abdurrahman b. Yusuf Ebu’l-Haccâc, Tuhfetü’l-eşrâf bi-ma‘rifeti’l-etrâf ve Tehzibü’l-kemâl fi esmâi’r-ricâl.

Berdicî. Ahmed b. Harun b. Ruh, el-Esmâu’l-müfrede. Nureddin Itr, Nüzhetü’n-nazar’da yer alan ‘Ebû Bekr b. Ahmed’ şeklindeki bilgiyi verdiğimiz gibi vererek tashîh etmiştir.412

İbnü’l-Ferrâ. Muhammed b. Hüseyin b. Muhammed b. Half, Ahkâmu’s-sultâniyye ve Ahkâmu’l-Kur’ân.

Ebû Amr. Ömer b. Ahmed b. Osman Ebû Hafs, Zehebî, bu zatı tevsîk etmekte ancak eserlerinden söz etmemektedir.413

Nüzhetü’n-nazar’da tespit edebildiğimiz bu liste, İbn Hacer’in kaynak zenginliğini göstermektedir. İbn Hacer’in en-Nüket’te başvurduğu kaynakları da bu listeye eklediğimizde kaynak sayısında artış olacağı kesindir.

In document İbn Hacer el-Askalânî'nin (ö. 852/1448) hadis usûlündeki özgünlüğü (Page 125-131)