T.C.
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
ÖZEL HUKUK ANABİLİM DALI
SENDİKAL TAZMİNAT
YÜKSEK LİSANS TEZİ
Zühre GÜÇYETER BİLMEZ
Prof. Dr. N. Binnur TULUKÇU
İÇİNDEKİLER
Bilimsel Etik Sayfası ... I Yüksek Lisans Tez Kabul Formu ... II İÇİNDEKİLER ... III ÖZET ... IX ABSTRACT ... X KISALTMALAR ... XI GİRİŞ ... 1 BİRİNCİ BÖLÜM SENDİKA KAVRAMI, SENDİKA HAKKI, SENDİKALARIN KURULUŞU VE İŞLEYİŞİNE İLİŞKİN ESASLAR I.SENDİKA KAVRAMI VE ÖNEMİ ... 3
A.SENDİKA KAVRAMI ... 3
B.SENDİKA HAKKI VE KAPSAMI ... 4
1.Genel Olarak Hak ve Özgürlük Kavramı ... 4
2.Sendika Hakkı ve Özgürlüğü ... 6
a.Bireysel Sendika Özgürlüğü ... 9
i.Genel Olarak Bireysel Sendika Özgürlüğü ... 9
ii.Olumlu (Pozitif) Sendika Özgürlüğü ... 10
iii.Olumsuz (Negatif) Sendika Özgürlüğü ... 12
b.Kolektif (Toplu) Sendika Özgürlüğü ... 13
3.Sendika Özgürlüğünün Sınırlandırılması ... 15
C.ÖNEMİ ... 16 III
1.Anayasal Anlamda Sendika Hakkı ve Önemi ... 16
2.Uluslararası Belgeler Kapsamında Sendika Hakkının Durumu ... 20
a.Avrupa Konseyi Belgeleri ... 21
b.Avrupa Sosyal Şartı ... 22
c.Uluslararası Çalışma Örgütü Sözleşmeleri ... 23
i.Örgütlenme ve Toplu Pazarlık Hakkına İlişkin 98 Sayılı UÇO Sözleşmesi . 23 ii.Sendika Özgürlüğü ve Sendikalaşma Hakkının Korunmasına İlişkin 87 sayılı UÇO sözleşmesi ... 25
d.Birleşmiş Milletler Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi ... 27
3.6356 Sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu Bağlamında Önemi ... 27
4.Türkiye’de Sendikacılığın ve Sendika Özgürlüğünün Tarihsel Süreci ... 29
a.Genel Olarak ... 29
b.Osmanlı Döneminde Sendikacılık ... 30
c.Cumhuriyet Döneminde Sendikacılık ... 31
d.1982 Anayasası Döneminde Sendikacılık ... 33
II.SENDİKALARIN KURULUŞU VE İŞLEYİŞİ ... 39
A.KURULUŞU ... 39
1.Genel Olarak ... 39
2.Sendikaların Kuruluş Esasları ... 40
a.Belli bir işkolunun esas alınması ... 40
b.Sendika Çokluğu Esası ... 42
c.Serbest Kuruluş İlkesi ... 42
d.İhtiyarilik ilkesi ... 43
3.Sendikaların Kurulması İçin Gereken Şartlar ... 43
a.Sendika Kavramında İnsan Unsuru - Kurucular ... 43 IV
b.Kurucu olabilecek belli sayıda üyenin bir araya gelmesi ... 45
c.Kuruluş İşlemleri ve Sendikanın Kurulduğu An ... 47
B.SENDİKALARIN İŞLEYİŞİ ... 48
1.Genel Olarak ... 48
2.Sendikaların Zorunlu Organları ... 49
a.Genel Kurul ... 49
b.Yönetim Kurulu ... 51
c.Denetleme ve Disiplin Kurulu ... 52
İKİNCİ BÖLÜM TÜRK İŞ HUKUKUNDA SENDİKA ÜYELİĞİ VE SENDİKAL FAALİYETE KATILMA GÜVENCESİ I.SENDİKA ÖZGÜRLÜĞÜNE GETİRİLEN GÜVENCELER ... 54
A.SENDİKA ÜYELİĞİ ... 54
B.SENDİKA ÜYELİĞİNİN ŞARTLARI ... 55
1.İşçi veya İşveren Niteliğine Sahip Olmak ... 56
2.On Beş Yaşını Doldurmuş Olmak ... 56
3.Sendikanın Bulunduğu İşkolunda Çalışıyor Olmak ... 57
4.Birden Fazla Sendikaya Üye Olmamak ... 58
C.SENDİKA ÜYELİĞİNİN KAZANILMASI ... 59
1.Sendikaya Üye Olup Olmama Özgürlüğü... 59
2.Üyelik İşlemleri ... 60
a.Başvuru ... 60
b.Kabul ... 60
c.Yargı yolu ile üyelik ... 61
d.Üyeliğin Kazanıldığı An ve Sona Ermesi ... 62
3.Diğer hükümler ... 64
II.SENDİKAL FAALİYET ... 66
A.GENEL OLARAK ... 66
B.SENDİKAL FAALİYET SAYILAN HALLER ... 67
III. SENDİKA ÜYELİĞİ VE SENDİKAL FAALİYETE KATILMA GÜVENCESİ ... 70
A. SENDİKA ÜYELİĞİNİN VE SENDİKAL FAALİYETİN İŞ SÖZLEŞMESİNİN KURULMASINDA VE DEVAMINDA ETKİSİ ... 70
1.İş Sözleşmesinin Kurulması Görüşmeleri Sırasında ... 71
2.İş Sözleşmesinin Kurulmasında ... 72
3.İş Sözleşmesinin Devamında ... 73
B. SENDİKA ÜYELİĞİNİN VE SENDİKAL FAALİYETİN İŞ SÖZLEŞMESİNİN SONA ERMESİNDE ETKİSİ ... 78
1.Genel Olarak ... 78
2.Sendikal Fesih Kavramı ... 79
3.Sendikal Fesih Karinesi ... 82
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM SENDİKAL TAZMİNATIN HÜKÜM VE SONUÇLARI I.SENDİKAL TAZMİNATI DOĞURAN NEDENLER ... 86
A.SENDİKA ÜYELİĞİ NEDENİYLE SENDİKAL TAZMİNAT NEDENLERİ 87 B. SENDİKAL FAALİYET NEDENİYLE SENDİKAL TAZMİNAT NEDENLERİ ... 91
1.Genel Olarak ... 91
2.İşçinin Greve Katılması Nedeni ile Fesih ... 93
II.SENDİKAL TAZMİNATIN HUKUKİ NİTELİĞİ VE SONUÇLARI ... 95
A.GENEL OLARAK ... 95 B.İSPAT YÜKÜ ... 96 C.UYGULANACAK FAİZ ... 107 D.GELİR VERGİSİ ... 110 E.PRİM KESİNTİSİ ... 112 F.İBRANAME ... 112
G.MİKTARI VE TARAFLARCA ARTTIRILMASI ... 116
H.ZAMANAŞIMI ... 122
III. SENDİKA ÖZGÜRLÜĞÜNE İLİŞKİN SENDİKAL TAZMİNAT DIŞINDAKİ DİĞER GÜVENCELER ... 124
A.GENEL OLARAK ... 124
B.İŞ GÜVENCESİNİN UYGULANMASI ... 125
C.İDARİ YAPTIRIM ... 131
D.CEZAİ YAPTIRIM ... 133
IV.SENDİKAL TAZMİNATIN DİĞER TAZMİNAT TÜRLERİ İLE İLİŞKİSİ . 135 A.GENEL OLARAK ... 135
B.KÖTÜNİYET TAZMİNATI ... 136
C.AYRIMCILIK TAZMİNATI ... 140
D.İHBAR VE KIDEM TAZMİNATI ... 143
E.İŞ GÜVENCESİ TAZMİNATI ... 146
F.MADDİ VE MANEVİ TAZMİNAT ... 149
G.SÖZLEŞMELERLE GETİRİLEN EK GÜVENCELER ... 152 VII
H.BOŞTA GEÇEN SÜRELERE İLİŞKİN ÜCRETİN ÖDENMESİ ... 153 SONUÇ ... 155 KAYNAKÇA ... 160
T. C.
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü
Ö
ğr
enc
inin
Adı Soyadı Zühre GÜÇYETER BİLMEZ Numarası 124233001009
Ana Bilim / Bilim Dalı ÖZEL HUKUK A.B.D./ÖZEL HUKUK B.D. Programı Tezli Yüksek Lisans Doktora
Tez Danışmanı Prof. Dr. N. Binnur TULUKÇU
Tezin Adı SENDİKAL TAZMİNAT
ÖZET
Türk İş Hukukunda ve sendikal hayatta 07.11.2012 tarihi itibari ile 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu’nun yürürlüğe girişi ile sendikalar hukuku bağlamında farklı bir döneme girilmiştir.
6356 sayılı kanun ile 1982 Anayasası sonrasında 2821 sayılı Sendikalar Kanunu ve 2822 sayılı Toplu İş Sözleşmesi, Grev ve Lokavt Kanunu’nun antidemokratik ve baskıcı yapısı düzeltilmeye çalışılmıştır. Bu amaçla özellikle Uluslararası Çalışma Örgütü sözleşmeleri ile Avrupa Birliği normlarına uyumlu bir düzenleme yapılmaya çalışılmış ve uygulamalardaki aksaklıklar ile yargı kararları göz önünde bulundurulmuştur.
Bu çalışmada 6356 sayılı STİSK ile uluslararası sözleşmeler ile yargı kararları dikkate alınarak Sendikal Tazminat kavramı ele alınmıştır.
Çalışmanın birinci bölümünde sendika kavramı ve önemi; sendika hakkı, bu hakkın kapsamı, önemi ve Anayasal düzeyde ve uluslararası düzenlemelerde sendika hakkı, Türkiye’de sendikacılığın tarihsel gelişimi, sendikaların kuruluşu, işleyişi üzerinde durulmuştur.
Sendika üyeliği, şartları, sendika üyeliğinin kazanılması, sendikal faaliyet kavramı, sendika üyeliğinin ve sendikal faaliyete katılmanın güvencesi, sendikal fesih karinesi kavramları yargı kararları ışığında çalışmanın ikinci bölümünde incelenmiştir.
Çalışmanın üçüncü ve son bölümünde ise sendikal tazminatı doğuran nedenler ile sendikal tazminatın hükümleri, zamanaşımı, ispat yükü, miktarı gibi sendikal tazminatın esası hakkında konular yer almıştır. Bunun yanı sıra sendika üyeliğini ve sendikal faaliyeti güvence altına alan sendikal tazminat dışındaki diğer teminatlar da bu bölümde incelenmiş ve sendikal tazminat ile diğer işçilik alacaklarının karşılaştırması da bu bölümde yapılmıştır.
1
T. C.
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü
Ö
ğr
enc
inin
Adı Soyadı Zühre GÜÇYETER BİLMEZ Numarası 124233001009
Ana Bilim / Bilim Dalı ÖZEL HUKUK A.B.D./ÖZEL HUKUK B.D. Programı Tezli Yüksek Lisans Doktora
Tez Danışmanı Prof. Dr. N. Binnur TULUKÇU
Tezin İngilizce Adı TRADE UNION
SUMMARY
Turkish Labour Law and trade union life entered a different period in the context of law on trade unions as Act No. 6356 on Trade Unions and Collective Labour Agreements came into force as of 07.11.2012.
Act No. 6356 aimed to adjust antidemocratic and oppressive structure of Trade Unions Act No. 2821 and Act No. 2822 on Collective Agreement, Strikes and Lock-out after the Constitution of 1982. For this purpose, adjustments were made in accordance with International Labour Organization Conventions and European Union norms. Troubles in practices and judicial decisions thereto were taken into consideration.
This study focuses on the concept of Union Compensation with Act No. 6356, international conventions and judicial decisions taken into consideration.
The first section of the study deals with the concept of trade union and its importance, right to establish trade unions and scope and importance of this right and trade union rights in the Constitution and international regulations. Furthermore, historical development of unionism in Turkey, establishment and functioning of trade unions were examined in this chapter as well.
Union membership and terms of membership, joining a union, trade union activities, warranty of union membership and presumption of termination of employment contract due to trade union were analyzed in the light of judicial decisions in the second section.
The last section of the study deals with the causes of union compensation and issues related to the basis of union compensation such as provisions, statute of limitations, burden of proof and the amount of the payment. Moreover, the other warranties except union compensation which assures union membership and trade union activities were examined in this section and the comparison between union compensation and other employee receivables was made in the last section of the study as well.
2
KISALTMALAR
AB : Avrupa birliği
AİHM : Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi
AİHS : Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi
ASŞ : Avrupa Sosyal Şartı
AÜHFD : Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi
AY : Anayasa
AYM : Anayasa Mahkemesi
B : Baskı Bkz. : Bakınız BM : Birleşmiş Milletler C. : Cilt E. : Esas E. T. : Erişim Tarihi
GASŞ : Genişletilmiş Avrupa Sosyal Şartı
GK : Genel Kurul
HAK-İŞ : Hak İşçi Sendikası Konfederasyonu
Hk. : hakkında
İK : İş Kanunu
K. : Karar m. : Madde RG : Resmi Gazete s. : Sayfa S. : Sayı SK : Sendikalar Kanunu
STİSK : Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu
Sy. : Sayılı
t. : Tarih
TBB : Türkiye Barolar Birliği
TODAİE : Türkiye Orta Doğu Amme İdaresi Enstitüsü
TÜHİS : Türk Ağır Sanayii Ve Hizmet Sektörü Kamu
İşverenleri Sendikası
TÜRK-İŞ : Türkiye İşçi Sendikaları Konfederasyonu
UÇO : Uluslararası Çalışma Örgütü
vd. : Ve devamı
Y. : Yıl
Y18CD : Yargıtay 18. Ceza Dairesi
Y21HD : Yargıtay 21. Hukuk Dairesi
Y7HD : Yargıtay 7. Hukuk Dairesi
Y9HD : Yargıtay 9. Hukuk Dairesi
YHGK : Yargıtay Hukuk Genel Kurulu
GİRİŞ
Eski dönemlerden bu yana çalışan, emekçi kavramları oldukça önem arz etmekle birlikte korunmaya ihtiyaç duyan zayıf kesimi de çağrıştırmaktadır. Bu nedenledir ki işçi kesimi bireysel olarak talep edemediği veya koruyamadığı haklarını örgütlenerek işverenden talep edebilmiştir.
Az sayıda işçinin elde edemediği hakları bir araya gelmesi ile kolaylıkla temin edebildiği anlaşıldığından başka bir ifade ile birlikte hareket etmenin, örgütlenmenin kıymeti anlaşıldıktan sonra sendikacılık büyük bir hızla önem kazanmış ve gelişmiştir.
Demokratik toplumlarda sendikalar iş hukukunun ve iş dünyasının olmazsa olmazlarıdır. İşçi ve işverenin taleplerini eşit bir şekilde ifade ve talep edebildiği tek ortamdır. Bu nedenle Sendikalar Hukukuna ilişkin düzenlemeler oluşturulurken oldukça hassas davranılmalı ve bir yandan demokratik toplum düzeni bir yandan da ekonomik hayat dikkate alınarak işçi ve işveren arasında denge kurulmalıdır. Bu dengenin kurulabilmesi halinde işçi ve işveren sendikaları vasıtası ile iş ve ekonomik hayat ile uyumlu, belli bir düzeyde ve istikrarlı bir şekilde ilerleyecektir.
Sendikal hayat ve sendikacılık; demokrasi, insan hakları ve ekonomik hayat için oldukça önemlidir. Demokratik toplum düzeni sendikacılığı geliştirdiği gibi işleyen bir sendikal hayat da demokrasiye güç veren bir unsurdur. Bu iki kavram birbirinden beslenen ve karşılıklı olarak güçlendiren iki kavramdır. Bu nedenle de birbirinden ayrı düşünülemez.
Dünya genelinde sendikacılığın doğuşu ve gelişimi sanayi devrimi sonrasında ilk olarak Avrupa’da ortaya çıkmıştır. Sanayi devrimi ile seri üretime geçilmesinden dolayı işçi sınıfı, işverenler karşısında hakkını arayamaz hale gelmiştir. Bu nedenle bireysel olarak hak talep etmekte zorlanan işçi sınıfı örgütlenerek işveren karşısında hakkını aramaya çalışmıştır. İşveren karşısında
hakkını arama gayreti ile ortaya çıkan bu örgütlenme hali sendika olarak iş ve hukuk dünyasında yerini almıştır1.
Ülkemizde ise sendikacılık faaliyetleri Avrupa’daki sendikacılık faaliyetlerine göre daha geç ortaya çıkmıştır. Türkiye’de sendikal hayatın başlaması tam anlamı ile 1960 yıllara denk gelmektedir. Bu döneme kadar inişli çıkışlı bir sendikalaşma süreci geçirilmiş olsa da 1960’lı yıllarda demokratik bir sendikal hayata geçişin ilk adımları atılmıştır 1980 darbesi sonrası sendikal hayatta da bir takım gerilemeler yaşanmıştır. Türkiye sendikacılığı son halini 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu ile almıştır.
Bir kuralın önemini vurgulamak ve o kurala uyulması konusunda duyarlılık kazandırılması, orantılı biçimde öngörülen müeyyideler vasıtası ile olmaktadır. Bu nedenledir ki sendikal hayatın korunması ve sendikacılığın geliştirilmesi için sendika özgürlüğüne karşı hukuk alanında da müeyyide öngörülmesi gerekmektedir. Sendika özgürlüğünün korunması amacı ile Türk Sendikalar Hukukunda sendikal haklara aykırı davranmanın hukuki müeyyidesi olarak sendikal tazminat kurumu öngörülmüştür.
Sendikal tazminat ile sendika özgürlüğüne aykırı davrananlar hakkında makul ve orantılı bir tazminatın ödenmesi öngörülmektedir. Bu çalışmada sendikal tazminatın ne olduğu ve önemi ile hükümleri üzerinde durulmuştur.
Bu çalışmanın amacı sendikal tazminatı sendika özgürlüğü çerçevesinde ele alıp uygulamadaki somut durumla birlikte ortaya koymaya çalışmaktır. Çalışmamızda sendika hürriyeti, önemi, uluslararası düzenlemelerde yeri, tarihsel süreci, Sendikal tazminatı doğuran nedenler, hükümleri, diğer tazminat türleri ile ilişkisi gibi konular incelenmiştir.
Ele alınan konular ilk bölümde sırasıyla sendika kavramı, kuruluşu, işleyişi, sendika hakkı ve özgürlüğüdür. İkinci bölümde ise Türk İş Hukukunda sendika üyeliği ve sendikal faaliyete katılma güvencesi incelenmiştir. Son olarak üçüncü bölümde ise sendikal tazminat ve hükümleri değerlendirilmiştir.
1 Akyiğit, Ercan, İş Hukuku, 11. Baskı, Ankara 2016, s. 504; Çelik, Nuri/Caniklioğlu, Nurşen/Canbolat, Talat, İş Hukuku Dersleri, 31. B. İstanbul 2018, s. 769 vd. ; Sur, Melda, İş Hukuku Toplu İlişkiler, 6. Baskı, Ankara 2016, s. 12.
2
BİRİNCİ BÖLÜM
SENDİKA KAVRAMI, SENDİKA HAKKI, SENDİKALARIN KURULUŞU
VE İŞLEYİŞİNE İLİŞKİN ESASLAR
I. SENDİKA KAVRAMI VE ÖNEMİ
A. SENDİKA KAVRAMI
1982 Anayasası’nda2 her ne kadar sendikanın tanımı yapılmamış olsa da gerek
2821 sayılı mülga Sendikalar Kanunu’nda3gerekse 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu
İş Sözleşmesi Kanunu’nda4sendikanın kavram olarak tanımına yer verilmiştir.
2821 sayılı mülga Sendikalar Kanunu’nda sendika kavramı “İşçilerin veya
işverenlerin çalışma ilişkilerinde, ortak ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerini korumak ve geliştirmek için meydana getirdikleri tüzelkişiliğe sahip kuruluşlara denilir” hükmünü içermektedir.
6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu’nda ise sendika,
“İşçilerin veya işverenlerin çalışma ilişkilerinde, ortak ekonomik ve sosyal hak ve çıkarlarını korumak ve geliştirmek için en az yedi işçi veya işverenin bir araya gelerek bir işkolunda faaliyette bulunmak üzere oluşturdukları tüzel kişiliğe sahip kuruluşları ifade eder” şeklinde tanımlanmıştır.
1982 Anayasası sendika kavramını tanımlamamış olsa da “Sendika Kurma
Hakkı” başlıklı 51. madde“Çalışanlar ve işverenler, üyelerinin çalışma ilişkilerinde, ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerini korumak ve geliştirmek için önceden izin almaksızın sendikalar ve üst kuruluşlar kurma, bunlara serbestçe üye olma ve üyelikten serbestçe çekilme haklarına sahiptir” hükmüne amirdir.
218.10.1982 tarih ve 2709 sayılı Kanun, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası; Yayımı 09.11.1982 tarih ve Mükerrer 17863 sayılı Resmi Gazete.
305.05.1983 tarih ve 2821 sayılı Sendikalar Kanunu; Yayımı: 07.05.1983 t. ve 18040 s. RG.
418.10.2012 t. ve 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu; Yayımı: 07.11.2012 t. ve 28460 s. RG.
3
Hem Anayasa hem de her iki kanun da benzer ifadelerden yola çıkmış olup halen yürürlükte bulunan 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu’nda en az yedi işçi veya işverenin bir araya gelerek bir işkolunda faaliyette bulunma şartlarını öngörerek tanımı genişletmiştir.
Her iki kanunda da tanımın benzer olmasından hareketle “Sendika” kavramı hakkında ortak bir tanımlama yapılabilir. Buna göre sendika, temelinde dayanışma yolu ile ortak çıkarları birlikte koruma, geliştirme ihtiyaç ve kaygısından doğan tüzel kişiliğe sahip kuruluşlar olarak ifade edilebilir5.
Ülkemizde sendikalarla ilgili ilk kanunumuz 5018 sayılı İşçi ve İşveren Sendikaları ve Sendika Birlikleri Kanunu6 sendikaları “dernekler” olarak düzenlemiş; daha sonra 274 sayılı Sendikalar Kanunu7 ise “mesleki teşekkül” ifadesini kullanmış; sendika ifadesine ise ilk en 1982 Anayasası ve 2821 sayılı Sendikalar Kanununda açıkça yer verilmiştir.
274 sayılı mülga Sendikalar Kanununda8 yer alan ve bir üst kuruluş olan federasyon kaldırılmış, sendikaların üst kuruluş olarak sadece konfederasyonları kurabilmesi öngörülmüş olup 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu’nda da bir üst kuruluş türü olarak sadece konfederasyon kabul edilmiştir9.
B. SENDİKA HAKKI VE KAPSAMI
1. Genel Olarak Hak ve Özgürlük Kavramı
Hak ve özgürlük kavramları insan olmanın ayrılmaz bir parçası olmakla birlikte bu iki kavramı tam olarak ve birbirinden ayıran özelliklerini ortaya koyarak net bir tanım yapmak oldukça güçtür. Hak ve özgürlük kavramını Hak ve özgürlük kavramı birbiri ile oldukça kaynaşmış kavramlar olmasına rağmen bu iki kavramı aynı kabul etmek mümkün olmayıp birbirinden farklı oldukları kuşkusuzdur. Hak ve 5Akyiğit, İş Hukuku, s. 501; Sur, Toplu İlişkiler, s. 21; Aktay, Nizamettin /Arıcı, Kadir
/Senyen-Kaplan, E. Tuncay, İş Hukuku, Yenilenmiş 6. Baskı, Ankara 2013, s. 279 vd; Demir, Fevzi,
Sendikalar Hukuku, 2007, s. 9 vd; Şahlanan, Fevzi, Sendikalar Hukuku, İstanbul, 1995, s. 4 vd. 620.11. 1947 t. ve 5018 s. İşçi ve İşveren Sendikaları ve Sendika Birlikleri Kanunu Yayımı: 26.11.1947
t. ve 6542 s. RG.
7Akyiğit, İş Hukuku, s. 502; Sur, Toplu İlişkiler, s. 15; Sümer, Haluk Hadi, İş Hukuku 23. Baskı, Konya 2018, s. 187.
815.07.1963 t. ve 274 s. Mülga Sendikalar Kanunu; Yayımı: 24.07.1963 t. ve 11472 s. RG. 9Çelik/Caniklioğlu/Canbolat, s. 571-572.
4
özgürlük kavramı arasına kesin ve açık bir sınır çizmek ve bu kavramları bu şekilde birbirinden ayırmak çok zordur10.
Özgürlük kavramı çok geniş kapsamlı olup bu nedenle tanımlaması ve belli bir kategoriye dahil edilmesi oldukça güçtür. Öyle ki hukuk alanında yüzyıllardır değişmekte ve gelişmektedir. Kısaca özgürlük kavramını ifade etmek gerekirse “bir şeyi yapma veya yapmama, belli bir şekilde davranıp davranmama gücü ve iradesi” denilebilir11. Anayasal ve yasal anlamda özgürlükler koruma altına alınarak insanların koruma amacı doğrultusunda “serbest hareket etme güçleri” tanınmış olmaktadır12.
Hak kavramı, özgürlük kavramının somut olarak hayata geçirilmesine aracılık eden kavramdır denilebilir. Özgürlüğün hukuken korunması ve diğer bireylerin bu özgürlüklere saygı duyması, dokunmaması veya belli bir şekilde davranmasını isteme yetkisi haklar marifeti ile gerçekleşmektedir. En yaygın tanımına göre hak, bireylere hukuk düzenince tanınan özgürlüklerini talep etme yetkisine denir13.
Özgürlük kavramı soyut bir kavramdır. Hak kavramı ise özgürlük kavramına göre daha somut bir kavramdır. Hak kavramı ile özgürlük çoğu zaman karıştırılmaktadır14; fakat özgürlük kavramı soyuttur ve hak kavramından daha kapsamlıdır. Hak kavramı ise daha bireysel ve somuttur15. Hak kavramı özgürlük
10Uygun, Oktay, 1982 Anayasası’nda Temel Hak ve Özgürlüklerin Genel Rejimi, 1992 İstanbul, s. 5; Doğan, Naci, İnsan Hakları Hukuku: Kurumsal Yapı, Yargısal Denetim ve Türkiye Uygulaması, İzmir 2005, s. 49; Gözler, Kemal, Türk Anayasa Hukuku Dersleri, 23. B. , Bursa 2019, s. 125 vd. 11Kaboğlu, İbrahim Ö. , Kolektif Özgürlükler, Diyarbakır 1989, s.14; Uygun, s. 6; Tunaya, Zafer,
Siyasal Kurumlar ve Anayasa Hukuku, 4. B. , İstanbul 1980, s. 187; Gözler, Hukuka Giriş, 15. B. Bursa 2018, s. 318-320.
12Tanımlar için bkz. Akın, İlhan F. , Kamu Hukuku, İstanbul 1979, s. 259-264; Kaboğlu, s.11-14. 13Kaboğlu, s.12-13; Tunaya, s.187; Gözler, Anayasa Hukuku, s. 318-320.
14Yargıtay da Y18CD 26.02.2018 t. ve 2016/2465 E. - 2018/2453 K. sayılı kararında sendika hakkı ve sendika özgürlüğü kavramını aynı anlamda kullanmıştır. Bkz: “…hem kanuni ve meşru amaçla hem de suç oluşturan müdahalelerle kullanılması engellenen sendika hakkının (özgürlüğünün), demokratik bir toplum açısından taşıdığı öneme uygun, birbirini tamamlayan ve birbiriyle örtüşen bir şekilde korunması mümkün olacaktır. Bu bağlamda anılan suça ilişkin ceza soruşturma ve kovuşturmalarında; delillerin, sendika hakkının (özgürlüğünün), demokratik bir toplum açısından taşıdığı önem dikkate alınarak toplanması ve değerlendirilmesi gerekmektedir.” Erişim:
https://karararama.yargitay.gov.tr/YargitayBilgiBankasiIstemciWeb/, ET:03.01.2019.
15Aydoğdu, Yasin, “Siyasi Hakların Kullanılmasının Engellenmesi Suçu”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, S. 128, 2017, 39-72, s. 41; Argun, Fazilet Nurel, “Sendikal Hak ve Özgürlüklerin Hukuki Niteliği”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, 1995/1, 5-23, s. 362; Sur, Toplu İlişkiler, s. 29.
5
kavramının dış dünyada hayata geçirilmesi ile ortaya çıkmaktadır. Hak kavramı somut olması nedeni ile hukuken talep edilebilir16.
Çok eski zamanlardan hak kavramı “özgürlük, eşitlik, adalet” gibi kavramlarla beraber dile getirilmiş, ayrılmaz bir bütün gibi ele alınmıştır. Hak kavramı burada belirtilen kavramlarla ilgili ve bağlantılı olmasına karşın aynı anlama gelmemektedir. Bu kavramlarla çok sıkı ilişkide fakat tamamen farklı anlamlar taşımaktadır17.
2. Sendika Hakkı ve Özgürlüğü
Sendika hakkı, sendikal özgürlüğün hayata geçirilip kullanılabilir olmasını bir başka ifade ile sendika özgürlüğünün hukuken düzenlenerek koruma altına alınması anlamına gelmektedir18. Bu hak sahibine sendika kurma, kurulmuş sendikalara üye olma ve sendikal hakları kullanma veya bunların aksi olarak sendika kurmama, üye olmama veya sendikal hakları bireysel veya kolektif olarak kullanmama imkanı vermektedir19. Bir başka ifade ile sendikal özgürlük, sendika kurma ve üyelik serbestisini içermektedir20.
Anayasanın 51. maddesi ve buna paralel olarak düzenlenen Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu’nun 25. maddesi bu hakkı işçi ve işverenlere tanımış olduğundan bu hak bireysel niteliktedir21.
Sendika hakkının yalnızca bireysel yönü ile var olması doğası gereği mümkün değildir. Alman hukukunda ve öğretide sendikaların bütün faaliyetlerini
16Gözler, Anayasa Hukuku, s. 146-159; Kabaoğlu, s. 13.
17Turhan, Aydın, “İnsan Hakkı Kuşakları Arasındaki Tamamlayıcılık İlişkisi”, İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi C. 4, S. 2, 2013, 357-378. Erişim:
https://dergipark.org.tr/download/article-file/208297, ET: 05.02.2019, s. 357.
18Aktay/Arıcı/Senyen-Kaplan, s. 311; Akyiğit, İş Hukuku, s. 509; Tuncay, A. Can/Savaş Kutsal, Burcu, Toplu İş Hukuku, 6. B. , İstanbul 2017, s. 28.
19Sur, Toplu İlişkiler, s. 29; Aktay/Arıcı/Senyen-Kaplan, s. 509.
20Saka, Zafer, Uygulamada Sendikalar Kanunu, Adana 1979, s. 81; Sümer, İş Hukuku, s. 190-193;
Sur, Toplu İlişkiler, s. 43-45.
21Çelik/Caniklioğlu/Canbolat, s. 771 vd. ;Tunçomağ, Kenan, İşletme Hukuku Cilt I, Hukuk Kavramı, Hukukunun Kaynakları, Hak Sahipleri (Gerçek ve Tüzel Kişiler) - Borçlar Hukuku’nun Esasları, Cilt 1, İstanbul 1970, s. 190; Tuncay/Savaş Kutsal, s. 31 vd. ; Şahlanan, Sendikalar
Hukuku, s. 19.
6
yapabilmelerini sağlayan kolektif sendika özgürlüğünün içinde yer aldığı çifte temel
hak olduğu kabul edilmektedir22.
Sendika özgürlüğü kişilerin serbestçe sendikal faaliyette bulunabilmesini ifade etmekle birlikte yalnızca kişiler açısından değil bir yandan da sendikaların Anayasa ve kanunlar çerçevesinde serbestçe sendikal faaliyette bulunmasını veya bu faaliyetlere katılmasını ifade etmektedir23.
Anayasanın 51. maddesinin başlığında “sendika kurma hakkı” olarak sendika özgürlüğü ifadesine yer verilmemiştir. Yasal düzenlemenin bu şekilde olmasına rağmen öğretide bu hakkın aynı zamanda bir özgürlük olduğu görüşü mevcuttur24.
Sendika hakkının tartışmalı bir başka yönü bu hakkın pozitif (olumlu) statü hakkı mı yoksa negatif statü hakkı mı olduğuna ilişkindir. Öğretide bazı görüşlere göre sendika hakkı ve özgürlüğü devletin bir şeyler yapmasını değil aksine serbest kalmasını sağlamak için yapmamasını istediğinden negatif (olumsuz) statü hakkıdır25.
Anayasa’nın düzenlenme şekline bakıldığında ise Sosyal ve Ekonomik Hak ve
Ödevler başlığı altında düzenlenmesi ve düzenlemenin devlete bu hakları koruması
ve geliştirmesi için bir takım ödevler yüklediği dikkate alındığında pozitif (olumlu) statü hakkı olduğu da kabul edilebilir26. Yargıtay27 ise, sendika özgürlüğünü 22Okur, Zeki, İş Sözleşmesinin Sendikal Nedenlerle Feshi İddiasında İspat Yükü, A. Can Tuncay’ a Armağan, İstanbul 2005, s. 751; Çelik/Caniklioğlu/Canbolat, s. 771; Şahlanan, Sendikalar
Hukuku, s. 12 vd.
23Aktay/Arıcı/Senyen-Kaplan, s. 293; Sur, Toplu İlişkiler, s. 29; Akyiğit, İş Hukuku, s. 515.
24Çelik/Caniklioğlu/Canbolat, s. 770; Sur, Toplu İlişkiler s. 25; Tuncay, A. Can, İşçi Sendikası Üyeliğinin Kazanılması ve Sona Ermesi, İstanbul 1975, s. 44; Çelik, Nuri, İş Hukuku Dersleri, 25. B. , İstanbul 2012, s. 397.
25Aktay/Arıcı/Senyen-Kaplan, s. 311; Tanör’e göre sendika hakkı ve özgürlüğü devlete pasif kalma ödevini yüklediğinden negatif statü hakkıdır. Tanör, Bülent Sendika Hakkı ve Özgürlüğü, İnsan Hakları, İstanbul, 2000, s. 231 vd; Aktay/Arıcı/Senyen-Kaplan’ a göre ise sendika hak ve özgürlüğü devlete sendikaların faaliyetlerine engel olmama açısından pasif kalma ödevini yüklerken sendikaların gelişmesi ve dış müdahalelere karşı koruması için aktif olma ve önlemler alma ödevini yükler. Bunun yanı sıra sendika hakkının Anayasada düzenlenme biçimi de dikkate alındığında pozitif statü hakkı olduğu belirtilmiştir.
26Argun, s. 15; Gören, Zafer, “Aktif Statü Hakları”, Cevdet Yavuz’a Armağan, İstanbul Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, C. 22, S. 3, 2012, 3303-3323, s. 3304 vd; Aktay/Arıcı/Senyen-Kaplan, s. 312-313; aksi yönde görüş için bkz. Tanör, s. 231 vd. 27YHGK 2016/1168 E. - 2018/1928 K, Y7HD 25.03.2015 t. ve 2015/9209 E.- 2015/5525 K,
Erişim:https://karararama.yargitay.gov.tr/YargitayBilgiBankasiIstemciWeb/, ET: 01.02.2019. 7
“Anayasa tarafından güvence altına alınan sosyal ve klasik bir temel hak” olarak ifade etmektedir.
Sendikacılık faaliyetinin tarihsel süreçte baskı altına alınmaya çalışıldığı ve siyasallaştırıldığı dikkate alındığında bu hakkın işlerlik kazanabilmesi bizde de ikinci görüş doğrultusunda pozitif (olumlu) statü hakkı kategorisine dahil edilmelidir.
Sendika hakkının içeriği ise Anayasa ve kanunlarla belirlenir; bunun yanı sıra uluslararası sözleşmeler ve tavsiye kararları da sendika hakkının olması gerekenler bakımından sendika hakkının muhtevasını belirlemeye yardımcı olur. Hukukumuzda sendika hakkının içeriği Anayasanın 51, 52 ve 53. maddeleri ile belirlenmiş olup bu hakkın kapsamına kamu görevlileri ve memurlar dahil tüm çalışanları girmektedir 28.
Sendika özgürlüğünün bireysel ve kolektif yönleri mevcut olduğundan bireysel ve kolektif sendika özgürlüğü olarak ikiye ayrılmaktadır. Bireysel sendika özgürlüğü sendikaya üye olma veya sendika kurma özgürlüğünü kapsamaktadır29.Yargıtay Hukuk Genel Kurulu da bir kararında30 bu durumu “Sendikal hak veya sendika hakkı
olarak adlandırılabilecek olan bu hak birbiri içine geçmiş, bireysel ve kollektif yönü olan birçok haktan oluşan bir haklar bütünüdür. Öyle ki, birden çok sendikanın ilgililerin isteğine bağlı olarak kurulabilmesini, sendikaların başta devlet olmak üzere diğer kişi ve kuruluşlara karşı bağımsız olmalarını ve temsil ettikleri grubun hak ve menfaatlerini korumak ve geliştirmek için serbestçe faaliyette bulunabilmelerini esas alan yönü bakımından kollektif olan sendika hakkı, bireyin sendikaya üye olup olmama, dilediği sendikaya üye olma ve istediği zaman sendika üyeliğinden çıkmayı teminat altına alan yönü bakımından ise bireyseldir” diyerek
ortaya koymuştur.
Kolektif sendika özgürlüğü ise işçi ve işveren kuruluşlarının varlıklarını korumalarını ve faaliyette bulunabilmelerini ifade etmektedir31. Yargıtay bir kararında32 bireysel sendika özgürlüğünü, kolektif sendika özgürlüğünün temeli 28Aktay/Arıcı/Senyen-Kaplan, s. 312; Akyiğit, İş Hukuku, s. 513-515; Sur; Toplu İlişkiler, s. 23-25. 29Sümer, İş Hukuku, s. 190-191; Sur; Toplu İlişkiler, s. 30-32; Akyiğit, İş Hukuku, s. 509 vd. ;
Öztürk, Berna, “Sendikal Tazminat”, Ankara Barosu Dergisi, S. 4, 2013, 81-119, s. 82.
30YHGK 22.11.2017 t. ve 2017/2783 E. - 2017/1427 K. sy. ilamı. Erişim:
https://karararama.yargitay.gov.tr/YargitayBilgiBankasiIstemciWeb/, ET: 14.01.2019. 31Çelik/Caniklioğlu/Canbolat, s. 779.
32“Bireysel sendika özgürlüğü, kolektif sendika özgürlüğünün temelidir ve bu ikisi bir bütünü oluşturur. Çalışanların örgütlenmesi önündeki tüm engeller, toplu sözleşme düzeninin varlığını
8
olarak esas alınmış ve bireysel sendika özgürlüğü ile kolektif sendika özgürlüğünün bir bütünü oluşturduğu ifade edilmiştir.
a. Bireysel Sendika Özgürlüğü
i. Genel Olarak Bireysel Sendika Özgürlüğü
Bireysel sendika özgürlüğü (ferdi sendika hürriyeti) sendika özgürlüğünü, sendika – birey içinde ele alan bir ayrım olması nedeni ile bireysel sendika özgürlüğü olarak ifade edilmektedir. Bireysel sendika özgürlüğü bireyin sendikal faaliyetini konu almakta olup tek bir bireyin sendikal hakkının içeriğini ifade etmektedir 33.
Bireysel sendika özgürlüğünü düzenleyen Anayasa’nın 51. maddesi;
“Çalışanlar ve işverenler, üyelerinin çalışma ilişkilerinde, ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerini korumak ve geliştirmek için önceden izin almaksızın sendikalar ve üst kuruluşlar kurma, bunlara serbestçe üye olma ve üyelikten serbestçe çekilme haklarına sahiptir. Hiç kimse bir sendikaya üye olmaya ya da üyelikten ayrılmaya zorlanamaz.
Sendika kurma hakkı ancak, millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlâk ile başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebepleriyle ve kanunla sınırlanabilir.” hükmüne amirdir.
Anayasanın 51. maddesine göre, işçiler ve işverenler serbestçe sendika ve üst kuruluşlarını kurabilecekleri gibi, bunlara üye olmak-olmamak ve üyelikten ayrılıp ayrılmamak konusunda da serbesttir.
Hukukumuz açısından Anayasanın 51. maddesi ve 6356 sayılı Kanun’un 25. maddesi birlikte değerlendirildiğinde bireylere sendika kurma, sendikaya üye olma, üyelik haklarının kullanılmasında olumlu (pozitif) bir edimde bulunma ve aynı tehdit eder. Sendikal nedenle yapılan fesih, bu engellerden biridir. İşçinin sendikaya üye olması üzerine veya sendikal faaliyetleri nedeni ile çıkarılması iş sözleşmesinin sendikal nedenle feshedildiğini gösterir. Yaptırım belirlenirken, sendikal nedenle yapılan feshin, ilk bakışta iş sözleşmesi ve işçi üzerinde etkisini gösteren fakat temelde sendikaya ve nihayet toplu sözleşme düzenine yönelik bir haksız fiil olduğunu gözden kaçırmamak gerekir.”, Y9HD, 22.01.2018 t. ve
2016/35810 E. - 2018/673 K., https://karararama.yargitay.gov.tr/YargitayBilgiBankasiIstemciWeb/, ET: 14.01.2019.
33Sümer, İş Hukuku, s. 191; Aktay/Arıcı/Senyen-Kaplan, s. 293; Narmanlıoğlu, Ünal, İş Hukuku II. , İstanbul 2016, s. 7 vd.
9
zamanda bu hakkı kullanmaya zorlanmama, başka bir deyişle sendika dışında kalabilme, olumsuz (negatif) bir davranış içine girebilme serbestisi tanınmıştır34.
Anayasanın 51. maddesi, sendika kurma ve sendikaya üye olma özgürlüğü için
“pozitif (olumlu) sendika özgürlüğü”, sendikadan çıkma ve uzak kalma özgürlüğü
için ise “negatif (olumsuz) sendika özgürlüğü” ifadesi kullanılmaktadır 35.
Madde metninden anlaşılacağı üzere bireysel sendika özgürlüğünün kapsamı sendika kurabilmeyi ve sendikaya üye olabilmeyi içermektedir. Bireysel sendika özgürlüğünün bu kısmına “olumlu sendika özgürlüğü” denilmektedir36.
Anayasa’nın 51. maddesinde belirtilen bir kimsenin sendikaya üye olmaya veya olmamaya ve üyelikte kalmaya veya kalmamaya zorlanamayacağı kuralı ise bireysel sendika özgürlüğünün “olumsuz sendika özgürlüğü” kısmını oluşturmaktadır37.
Bireysel sendika özgürlüğü tabiatına ve uluslararası normlara uygun olarak sadece Türk vatandaşları için öngörülmemekte Türk vatandaşı olsun olmasın tüm çalışan ve işverenlerin de bireysel sendika özgürlüğü bulunduğu kabul edilmiştir38.
Bu özgürlüğün korunması üyeler, işyeri sendika temsilcileri ve sendika yöneticileri açısından bireysel sendika özgürlüğünün korunması olarak üçlü bir ayrıma tabi tutulabilir39.
ii. Olumlu (Pozitif) Sendika Özgürlüğü
Kişiler serbest iradeleri ile sendikaya üye olmak, üye kalmak ve üyelikten ayrılmak konusunda hiçbir baskı ve zorlama olmadan karar verebilmelidir. Olumlu
34Civan, Orhan Ersun/Baş, Sendika Üyeliği ve Sendikal Faaliyet Nedeniyle Ayrımcılık, 5. Uluslararası Suç ve Ceza Film Festivali “Ayr/Mc/L/K” Tebliğler, 1. B. , İstanbul 2017, s. 141. 35Çelik/Caniklioğlu/Canbolat, s. 773-779; Sümer, İş Hukuku, s. 191.
36Demir, Fevzi, Sorularla Toplu İş Hukuku, C. II, Ankara 2006, 59 vd, Öztürk, Sendikal Tazminat. , s. 82.
37Şahlanan, Sendikalar Hukuku, s. 35; Narmanlıoğlu, İş Hukuku II, s. 12; Demir, Sendikalar, s. 76;
Çelik/Caniklioğlu/Canbolat, s. 779.
38Akyiğit, İş Hukuku, s. 513; Polat, Metin, Sendikal Özgürlüğün Korunması, Kayseri 2015, s. 7. 39Ersoy, Uğur, “Sendikal Hakların Kullanılmasının Engellenmesi Suçu, Gazi Üniversitesi Hukuk
Fakültesi Dergisi” C. 20 S.2, 2016 Ankara, 471-515, s. 477; Sur, Toplu İlişkiler, s. 51. 10
sendika özgürlüğünün amacı sendika ile kişiler arasındaki üyelik ilişkisinin bütünüyle serbest iradeye dayanmasıdır40.
Olumlu sendika özgürlüğü Anayasa’nın 51. maddesi ile güvence altına alınmıştır. Olumlu sendika özgürlüğü kişinin bir sendika kurabilmesi, kurulmuş bir sendikaya üye olabilmesi, birey olarak sendika içinde veya sendikadan ayrı biçimde sendikal bir faaliyette bulunabilmesini ifade etmektedir41.
Bu özgürlük sadece bir sendikayı kurma veya üye olmaktan ibaret olmayıp aynı zamanda birden çok sendika arasından dilediğini seçebilme özgürlüğünü de içermektedir42.
Olumlu sendika özgürlüğü öğretide bazı yazarlarca sendika kurma ve sendikaya üye olma bakımından ikiye ayrılarak incelenmektedir. Buna göre sendikaların önceden izin alınmaksızın serbestçe kurulabilmesi (serbest kuruluş ilkesi), sendikaların kurulması konusunda herhangi bir zorlama yapılamaması (ihtiyarilik ilkesi), aynı alanda birden fazla sendika kurulabilmesi (sendikaların çokluğu ilkesi) sendika kurma özgürlüğünün kapsamında olan ve bu alana hakim olan ilkelerdendir43.
Bu özgürlüğün kapsamı, kişilerin sendika iç faaliyetlerine (seçimlere katılma, oy kullanma vs.) ve dış faaliyetlerine de serbestçe katılma hakkını da içermektedir44. Örneğin, bir kimsenin sendika temsilcisi veya yönetici olması, kurullarda söz alması sendika içindeki faaliyettir. Sendika dışı faaliyete ise işçinin üyesi olmadığı bir sendikanın eğitim seminerine veya gezisine katılması ya da kendiliğinden işçilerin örgütlenmesi için faaliyette bulunması sendika dışı yani üye olmadan gerçekleştirilen sendikal faaliyete örnek gösterilebilir45.
6356 sayılı Kanun’da belirtilmemekle birlikte Anayasa’nın 10. maddesinde yer alan kanun önünde eşitlik kuralı gereğince olumlu sendika özgürlüğünden
40Aktay/Arıcı/Senyen-Kaplan, s. 293; Akyiğit, İş Hukuku, s. 509-510; Sümer, İş Hukuku, s. 191-192; Narmanlıoğlu, İş Hukuku II, s. 11; Tuncay/ Savaş Kutsal, s. 30.
41Akyiğit, İş Hukuku, s. 509; Tuncay/Savaş Kutsal, s. 30; Aktay/Arıcı/Senyen-Kaplan, s. 293. 42Çelik/Caniklioğlu/Canbolat, s. 562; Çelik, İş Hukuku, s. 85; Öztürk, Sendikal Tazminat, s. 82. 43Sur, Toplu İlişkiler, s. 44; Eyrenci, Öner, Sendikalar Hukuku, İstanbul 1984, s. 43.
44Kılıçoğlu, Mustafa, Mustafa, Sendikalar ve Toplu İş Uyuşmazlıkları Açıklamalar, Kararlar, Ankara 1999, s. 205; Çelik, İş Hukuku, s. 402.
45Akyiğit, İş Hukuku, s. 510.
11
yararlanacaklar arasında cinsiyet, ırk, renk, dil, din, mezhep, felsefi inanç, siyasi düşünce ve benzeri nedenlerle ayrım yapılamaz46.
iii. Olumsuz (Negatif) Sendika Özgürlüğü
Bireylerin sendikaya girmeme yani üye olmama (sendikasız kalma)47 veya girmiş oldukları sendikadan dilediği zaman ayrılma özgürlüğüne olumsuz (negatif) sendika özgürlüğü denir48.
Aynı zamanda, işçinin işe alınmada, iş sözleşmesinin devamında veya iş sözleşmesinin sona erdirilmesinde herhangi bir işçi sendikasına üye olma şartına bağlı tutulamayacağı belirtilir49. Olumsuz sendika özgürlüğü Anayasa’nın 51. maddesi ve STİSK’nun 17. ve 19. maddeleri ile güvence altına alınmıştır.
Hiç kimse sendikaya üye olaya zorlanamayacağı gibi bunun doğal bir sonucu olarak sendikada üye olarak kalmaya da zorlanamaz. Olumsuz sendika özgürlüğü, bir sendikaya üye olmamayı veya üyelikten serbestçe çıkabilmeyi ifade etmesinin yanı sıra üye olarak veya üye sıfatı taşımadan herhangi bir sendikal aktivitede bulunmama konusundaki özgürlüğü de anlatmaktadır. Örneğin, sendika üyesi bir işçinin sendikanın organize ettiği bir greve veya başka bir sendikal faaliyete katılmaması, örgütlü bir kimsenin olumsuz sendika özgürlüğüne girer50.
1961 Anayasası’nın 46. maddesinde mesleki teşekküle üye olan kimsenin istediği zaman üyelikten ayrılabileceğini belirtmektedir Buna karşılık bir kimsenin sendikaya üye olma özgürlüğüne ilişkin bir hükme Anayasa’da açıkça yer verilmemiştir.
1982 Anayasası'nın 51. maddesi ile Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu’nda eskiden var olan bu boşluk doldurarak bir kimsenin sendikaya üye
46Çelik/Caniklioğlu/Canbolat, s. 775-778; Öztürk, Sendikal Tazminat, s. 82.
47Aktay/Arıcı/Senyen-Kaplan, s. 294; Sümer, İş Hukuku, s. 191; Sur, Toplu İlişkiler, s. 31.
48Caniklioğlu, Nurşen, “İşçi Sendikası Üyeliğinden Çekilme, Kamu-İş Yayınları Dergisi”, C: 4, S: 3, 1998, 79-96., s. 79; Sümer, İş Hukuku, s. 191; Eyrenci, s. 43; Demir, Sendikalar Hukuku, s. 76;
Kılıçoğlu, Açıklamalar, s. 47.
49Sur, Toplu İlişkiler, s. 52; Sümer, İş Hukuku, s. 191; Akyiğit, İş Hukuku, s. 510; Öztürk, Sendikal Tazminat, s. 82.
50Akyiğit, İş Hukuku, s. 510; Tuncay, Sendika Üyeliği, s. 90. 12
olmaya veya olmamaya zorlamayacak ilkesi ve böylece sendikadan uzak kalabilme özgürlüğüne ilişkin hükme yer verilmiştir51.
Olumsuz sendika özgürlüğü, işverenlerin gerek bizzat gerekse sendika ile anlaşmak suretiyle işçileri herhangi bir sendikaya ya da belirli bir sendikaya üye olmaya zorlayamamasını ifade etmektedir. İşçi karşısında güçlü durumda olan işverenin ya da sendika tüzel kişiliğinin, işçileri sendikasız kalabilme özgürlüğüne engel olmamasını ve bir şekilde zorlanamamasını amaçlar; başka bir anlatımla sendikalı iş yeri ya da belirli bir sendikaya üye olanlara açık işyeri uygulamalarına imkan tanımaz 52.
Sendika özgürlüğü gerek işçi gerek işveren açısından demokrasinin vazgeçilmez bir unsuru olması sebebiyle Anayasanın 51. maddesi ve STİSK'nun 17. ve 19. maddeleri ile korunmaktadır. Fakat bu özgürlüğü ve ona sağlanan güvenceyi daha etkin kılacak hukuki ve cezai başka güvence hükümlerine de gerek vardır. Bu güvencelere örnek olarak sendikal tazminat ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nda53 düzenlenen “Sendikal hakların kullanılmasının engellenmesi” başlıklı 118. maddesi gösterilebilir54.
b. Kolektif (Toplu) Sendika Özgürlüğü
Bireylerin bir araya gelerek oluşturdukları sendika, kendisini oluşturan bireylerin kişiliğinden bağımsız, bir özel hukuk tüzel kişiliğini haiz olup bu sebeple sendika tüzel kişiliğinin de faaliyette bulunma, sendika varlığını koruma, sürdürme gibi bir takım hak ve özgürlükleri bulunmaktadır55.
Anayasanın 51. maddesinde düzenlenen sendika özgürlüğünün çift yönlü bir temel hak olduğu, yani Anayasanın 51. maddesinde açıkça belirtilmese de kolektif 51Çelik, İş Hukuku, s. 101; Çelik/Caniklioğlu/Canbolat, s. 778.
52Aktay/Arıcı/Senyen-Kaplan, s. 294; Şahlanan, Fevzi, “6356 Sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu Sendikalara İlişkin Hükümlerin Değerlendirilmesi”, Çalışma ve Toplum Dergisi, S. 4, 2013, 110-142, s. 131; Eyrenci, s. 389.
5312.10.2004 t. ve 25611 sy. RG.
54Şahlanan, Sendikalar, s. 145; Öztürk, Sendikal Tazminat, s. 83; Özveri Murat, “Bireysel Sendika Özgürlüğünün Korunması: Sendikal Tazminat ve Yargı Kararları”, Legal İş Hukuku ve Sosyal Güvenlik Hukuku Dergisi, C. 2, S. 8, 2005, 1521-1545, s. 1523.
55Polat, s. 6; Sümer, İş Hukuku, s. 191; Narmanlıoğlu, İş Hukuku II, , s. 12; Sur, Toplu İlişkiler, s. 48.
13
sendika özgürlüğünü de kapsadığı öğretide56 kabul edilmektedir. Bunun yanı sıra kolektif sendika özgürlüğünün varlığı Anayasa Mahkemesi'nin bazı kararlarında57 da dile getirilmiştir58.
Bireysel sendika özgürlüğünün var olabilmesi aynı zamanda bireylerin kurdukları sendikaların varlıklarının ve faaliyetlerini de koruma altında olmasını gerektirir. Kolektif sendika özgürlüğü kısaca sendikaların kendi varlıklarını koruma ve kendine özgü faaliyette bulunma hakkı olarak tanımlanabilir59.
Sendikanın tüzel kişiliğini, mevcudiyetini ve eylemlerini yani özerkliğini koruyan ilkeler kolektif sendika özgürlüğünü oluşturmakta ve öğretide diğer adı ile toplu sendika tüzel kişiliğinin özgürlüğü olarak ifade edilmektedir60. Kolektif (toplu sendika) özgürlüğünün bir diğer adı kuramsal güvencedir; içerik olarak sendikanın (veya üst kuruluşun), devlete, kendilerine ve diğer kişi ve kuruluşlara karşı korunması biçiminde karşımıza çıkabilir61.
Kolektif sendika özgürlüğü, sendikaların serbestçe kurulmasını; düzenlenmesini; faaliyet gösterebilmesini; yönetici seçebilmesini; milli ve milletlerarası kuruluşlara üye olabilmelerini; varlıklarını serbestçe sona erdirebilmelerini mallarını serbestçe yönetebilmelerini kapsamaktadır62. Bu özgürlük aynı zamanda işçi ve işveren sendikalarının birbirlerine müdahale etmemelerini de içermektedir. İşçi ve işveren sendikaları zıt ve çatışan menfaatleri korumayı amaçlayan kuruluşlardır. Bu nedenle işçi ve işçi sendikalarının, işveren sendikalarına; işveren veya işveren sendikalarının ise işçi sendikalarına üye olmaları
56Argun, s. 9; Şahlanan, 1995, s. 10; Yorgun, “Anayasa Mahkemesinin 6356 Sayılı Yasaya İlişkin Kararının Sendikal Özgürlükler Boyutuyla Değerlendirilmesi”, Çalışma ve Toplum Dergisi, S. 3, 2016, 1171-1202, (Değerlendirme). s. 1179, Sümer, İş Hukuku, s. 192; Sur, Toplu İlişkiler, s. 46. 57AYM, 26-27.09.1967, E. 1963/336, K. 1967/29, AYM, GK. Kararı, 14.10.1969, E. 1968/34, K.
1969/55.
58Akyiğit, İş Hukuku, s. 511; Sur, Toplu İlişkiler, s. 46.
59Sümer, İş Hukuku, s. 169; Eyrenci, s. 43; Aktay/Arıcı/Senyen-Kaplan, s. 309.
60Aktay/Arıcı/Senyen-Kaplan, s. 295; Zararsız, M. Emin, “Uluslararası Belgelerde ve Türk Hukukunda (Bir Temel Hak ve Hürriyet Olarak) Sendika Hürriyeti ve Sınırları”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya, 1995, s.154-155.
61Akyiğit, İş Hukuku, s. 511; Tuncay/Savaş Kutsal, s.32.
62Aktay/Arıcı/Senyen-Kaplan,, s. 310-311; Narmanlıoğlu, İş Hukuku II, s.12-13; Şahlanan, Sendikalar, s. 36.
14
veya birbirlerinin kurulmasına engel olması veya herhangi bir faaliyetini engellemesi yasaklanmıştır. Buna saflık ilkesi ve karşılıklı müdahale yasağı denmektedir63.
İşçi sendikaları ile işveren sendikaları doğası gereği menfaat çatışması içinde olduğu işçiler veya işçi sendikalarından işçi sendikaları da işverenler veya işveren sendikalarından yardım veya bağış kabul edemez. Bu ilkeye öğretide karşılıklı
yardım ve bağış yasağı denmektedir64. Bunun amacı, sendikaların maddi yönden baskı altına girmelerinin engellenmesidir.
Sendikalar organlarını ve tüzüklerini oluştururken bağımsız olmalıdır. Sendikaların idari bir kararla kapatılmaması ve faaliyetlerinin engellenememesi de kolektif sendika özgürlüğünün bir gereğidir65.
Bireysel sendika özgürlüğü ile kolektif sendika özgürlüğü birbirini tamamlar66 ve sendika özgürlüğü, ancak bireysel ve kolektif iki yönünün de korunması ile gerçekleşebilir. Yani "işçiye rağmen sendika" fikri kabul edilemez. Sendika özgürlüğünün bu iki yönü arasında çatışma çıkması halinde çözüm bulunurken bireysel sendika özgürlüğü esas alınmalı fakat kolektif sendika özgürlüğü de korumasız bırakılmamalıdır67.
3. Sendika Özgürlüğünün Sınırlandırılması
Sendika hürriyeti Anayasa’nın 51. maddesinde öncelikle amaç bakımından sınırlandırılmıştır. Anılan hükümde sendika kurma hakkının "Çalışma ilişkilerinde
ekonomik ve sosyal hak ve menfaatleri korumak ve geliştirmek için" söz konusu
olabileceği hükme bağlanmış ve madde gerekçesinde sendikal faaliyetin Anayasa'da 63Sur, Toplu İlişkiler, s. 47; Tuncay, A. Can, “Toplu İş İlişkileri Açısından Yargıtay’ın 2004 Yılı Kararlarının Değerlendirilmesi Tebliği”, Yargıtay'ın İş Hukukuna İlişkin Kararlarının Değerlendirilmesi 2004, Ankara 2006, s. 12; Başbuğ, Aydın, Toplu İş İlişkileri ve Hukuk, Ankara
2012, s. 132; Özveri, Murat, “6356 sayılı Yasa ve Sendikal Haklar”, İstanbul Barosu Dergisi, C. 87 S.2, 2013, 89-122, s. 92; Küçük, Doğukan, Sendikal Tazminat, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Özel Hukuk Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2018, s. 54.
64Sur, Toplu İlişkiler, s. 47; Çelik, İş Hukuku II, 314-315; Işık, Rüçhan, İşçi Sendikalarının Faaliyetlerinin Hukuki Çerçevesi, Ankara 1977, s. 77 vd.
65Polat, s. 11; Aktay/Arıcı/Senyen-Kaplan, s. 310; Akyiğit, Ercan, “Yeni Sistemde Sendika Üyeliği ve Güvencesi”, Çalışma ve Toplum Dergisi, C. 2, S. 37, 2013, 41-90, s. 59.
66Sümer, s. İş Hukuku, 192; Çöldemli, Ali, 6356 Sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanununa Göre Sendikaların Kuruluşu ve Organları, Yüksek Lisans Tezi, Konya 2015, s. 13; Tuncay, A. Can, Toplu İş Hukuku, İstanbul, 1999, s. 25; Y9HD, 22.01.2018 t. ve 2016/35810 E. - 2018/673 K.
67Akyiğit, İş Hukuku, s. 512; Polat, s. 11.
15
mesleki menfaatleri korumak ve geliştirmek için düzenlendiği ve serbestliğinin korunduğu belirtilmiştir68.
Sendika özgürlüğü diğer hak ve özgürlükler gibi Anayasanın 13. maddesi çerçevesinde genel bir sınırlamaya tabi tutulmuştur. Sendika özgürlüğünü düzenleyen Anayasanın 51. maddesine göre sendika kurma hakkı ancak milli güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlak ile başkasının hak ve özgürlüklerinin korunması sebebiyle ve kanunla sınırlanabilir.
Anayasa ile düzenlenen temel hak ve hürriyetler özlerine dokunulmaksızın yalnızca anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlandırılabilir69.
İster genel, isterse özel sebeplerle kanun yolu ile getirilecek olan sınırlamaların da bir sınırı vardır. Bu sınır Anayasanın 13. maddesine belirtilmiş olup daha açık bir ifade ile sendika özgürlüğüne getirilecek sınırlamalar anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik cumhuriyetin gereklerine ve ölçülük ilkesine aykırı olmamak kaydıyla kanunla yapılmalıdır70.
C. ÖNEMİ
1. Anayasal Anlamda Sendika Hakkı ve Önemi
İnsan hakları, insanın var olduğu, hatta ana rahmine düştüğü andan itibaren sahip olduğu; saygın ve insan onuruna uygun yaşamak için var olması ve korunması gereken haklardır. Modern toplumlarda insan haklarının varlığı ve korunmasının sağlanması olmazsa olmaz bir şart olup devletin en büyük amaçlarından biri budur71.
İnsanlık tarihinin en başından beri insan emeğinin güçlü olan bir diğer insan tarafından kullanılması süregelmiştir. İnsan haklarının gelişmesi sonucu insan emeğinin değer kazanması, “emeğin” korunması sonucunu doğurmuştur. Sonuç olarak çok uzun bir süreçten geçilerek insan emeği güvence altına alınmıştır. İnsan emeğinin güvence altına alınması işçilerin bir araya gelmesi ile mümkün olmuştur. 68Argun, s. 18; Sümer, İş Hukuku, s.192.
69Işıklı, Alpaslan, İş Hukuku, Ankara 2013, s. 186; Sümer, İş Hukuku, s. 192. 70Sümer, İş Hukuku, s. 192; Argun, s. 20; Aktay/Arıcı/Senyen-Kaplan, s.309-311 71Turhan, s. 358.
16
İnsan hakları negatif statü hakları, pozitif statü hakları ve aktif statü hakları olarak üç başlık altında ele alınmaktadır. Negatif statü hakları “kişiye devlet veya diğer bireylerce dokunulması aşılması mümkün olmayan ve devlet tarafından korunması gereken sınır içinde kalan haklara denilmektedir. Pozitif statü hakları ise “kişilerin devletten hizmet, katkı ve yardım gibi pozitif bir edimi isteme hakkını veren” haklardır. Aktif statü hakları kişilerin devlet idaresine katılması imkanı veren haklara denir72. Bu klasik ayrımın ardından bunların dışında ekonomik ve sosyal hayatı kapsayan sosyal haklar ortaya çıkmıştır.
Temel hak ve özgürlükler başka bir sınıflandırmaya göre kronolojik sıralamaya tabi tutulduğunda kişi hakları ve siyasal haklar birinci kuşak, sosyal ve ekonomik haklar ikinci kuşak hakları teşkil eder. Sendika özgürlüğü, grev hakkı da dahil olmak üzere ikinci kuşak insan hakları arasında yer almaktadır73.
İnsan emeğinin örgütlenme aracılığı ile korunması gerekliliği sonucu
"örgütlenme hakkı, direnme hakkı, toplu sözleşme ve grev hakkı" gibi haklar -ikinci
kuşak- insan hakları arasına girmiş ve uluslararası düzeyde koruma sağlamak amacı ile bu konuda doğrudan hükümler içeren veya dolaylı olarak koruma sağlayan uluslararası sözleşmeler akdedilmiştir. Yargıtay da sendika hürriyeti hakkında bir kararında “Anayasa tarafından güvence altına alınan sosyal ve klasik bir temel
haktır” şeklinde bir tasnifte bulunmuştur 74.
Ülkemizde ise sendikaların Anayasal veya yasal anlamda korunması ve düzenlenmesi; batı ülkelerindeki gibi uzun ve zorlu bir süreçten geçerek işçilerin “örgütlü mücadele”si sonucu oluştuğu söylenemez. Ülkemizde sendikaların anayasal düzey kazanması Osmanlı Devletinin son dönemlerine denk gelmektedir. Osmanlı
72Argun, s. 15; Aydoğdu, s. 40-41.
73Gören, s. 3304; Argun, s. 15; Tanör, s.230 vd; Omay, Umut, Sosyal Haklar Kısa ve Eleştirel Bir Bakış, İstanbul 2011, s. 16; Gülmez, Mesut, “Sendika Hakkı, Toplu Sözleşme ve Grevi de İçeren Toplu Eylem Haklarını Kapsar mı?” , Çalışma ve Toplum Dergisi, S:3, 2008, 137-169, s. 154. 74YHGK 13.12.2018 tarih ve 2016/1168 E.-2018/1928 K. sayılı kararı, Y9HD, 02.11.2017 tarih ve
2016/34608E.-2017/17263K. sayılı ilamı, Y7HD 25.03.2015 tarih ve 2015/9209E.- 2015/5525K. sayılı kararı; Ayrıca bkz: Terzioğlu, Ahmet, Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu
Bakımından İşçi Sendikası Üyeliğinin Kazanılması ve Kaybedilmesi”, İktisadi İdari ve Siyasal Araştırmalar Dergisi, C. 2, S. 4, 2017, 84-96, s. 86, Erişim:
https://dergipark.org.tr/download/article-file/341906, ET: 14.02.2019. 17
Devletinde batıya ayak uydurma ve uyumlu olma çabalarının bir sonucu olarak düzenlemeler yapılmıştır75.
Gerek Osmanlı döneminde gerekse günümüzde sendikaların gelişimi hiçbir zaman işçi-işveren çekişmesinin tam bir sonucu olarak ortaya çıkmamıştır. Yukarıda da bahsettiğimiz gibi sendikalar ve “örgütlenme hakkı” Avrupa ülkeleri başta olmak üzere yenidünya düzenine ayak uydurma kaygısı ve bunların baskısının bir sonucu olarak oluşmuştur.
1961 Anayasası sendikal haklar76 bakımından önemli bir adımdır. 1961 Anayasasında “sosyal devlet ilkesi” ile birlikte “sosyal ve iktisadi haklar” düzenlenerek “sendika hakkı, toplu iş sözleşmesi ve grev hakkı” anayasa ile koruma altına alınmıştır. 1961 Anayasasındaki önemli yönlerden biri, sendika hakkını yalnızca işçiler açısından değil diğer çalışanlar açısından da kabul edilmiş olmasıdır. Buna göre sendika hakkı işçiler dahil olmak üzere tüm çalışanlara tanınmıştır. Fakat 197177 yılında bu hak yalnızca işçilere tanınacak şekilde Anayasada değişiklik78 yapılmıştır79.
1982 Anayasası ise sendika hakkı ve sendikal faaliyetler hakkında çok detaylı hükümlere yer vermiş ve adeta kanuni düzenleme yapmıştır. Anayasa’nın ilk halinde “sendikal faaliyet” başlığı altında bazı yasaklar öngörülmüştü. Bu yasakları kısaca belirtmek gerekirse siyasi amaç gütme, siyasi faaliyette bulunma ve siyasi partilerden
75Özerkmen, Necmettin, “Geçmişten Günümüze Türkiye'de Anayasa ve Yasalarda Sendikal Hakların Düzenlemesi ve Getirilen Kısıtlamalar”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi C. 43, S. 1, 2003, 239-257, s. 243-244.
76“Sendika kurma hakkı” MADDE 46: Çalışanlar ve işverenler, önceden izin almaksızın, sendikalar ve sendika birlikleri kurma, bunlara serbestçe üye olma ve üyelikten ayrılma hakkına sahiptirler. İşçi niteliği taşımıyan kamu hizmetli görevlilerinin bu alandaki hakları kanunla düzenlenir. Sendika ve sendika birliklerinin tüzükleri, yönetim ve işleyişleri demokratik esaslara aykırı olamaz. 77“Sendika kurma hakkı” MADDE 46- (Değişik: 20/9/1971 - 1488 S. Kanun/md. 1 ) İşçiler ve
işverenler, önceden izin almaksızın, sendikalar ve sendika birlikleri kurma, bunlara serbestçe üye olma ve üyelikten ayrılma hakkına sahiptirler. Bu hakların kullanılışında uygulanacak şekil ve usuller kanunda gösterilir. Kanun, Devletin ülkesi ve milletiyle bütünlüğünün, millî güvenliğin,
kamu düzeninin ve genel ahlâkın korunması maksadıyla sınırlar koyabilir. Sendikalar ve sendika birliklerinin tüzükleri, yönetim ve işleyişleri demokratik esaslara aykırı
olamaz.
7820.09.1971 tarih ve 1488 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının bazı maddelerinin değiştirilmesi ve geçici maddeler eklenmesi hakkında Anayasa Değişikliği’ne dair Kanun; Yayımı: 22.09.1971 t. ve 13964 s. RG.
79Süzek, İş Hukuku, s. 12; Akyiğit, Toplu İş Hukuku, s. 42; Tikveş, Özkan, “Anayasa’da Onbeş Yıllık Dönemde (1961-1976) Yapılan Değişiklikler ve Ekler”, 19-60, s. 34; Erişim:
http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/38/309/2957.pdf, ET: 10.11.2018. 18
yardım alma ve onlara yardım etme, gelirlerini kuruluş amacı dışında kullanmama gibi yasaklardır.
1995 yılında yapılan değişiklik80ile Avrupa Birliğine uyum sağlamak amacı ile söz konusu 52. madde kaldırılmıştır. 2010 yılında ise 51. maddede yer alan “aynı zamanda aynı işkolunda birden fazla sendikaya üyelik yasağı” ortadan kaldırılmıştır. Bunun yanı sıra 53. maddeye memurlar ve diğer kamu görevlilerinin toplu sözleşme yapabilme imkanı tanınmıştır. Bunun yanı sıra 2010 yılında Anayasa’nın 54. maddesinin 7. fıkrası yürürlükten kaldırılmış ve böylece grevin amacı ile ilgili sınırlama ortadan kaldırılmıştır. Bu nedenle siyasi amaçlı grev veya dayanışma grevi düzenlenip düzenlenemeyeceği, bir başka deyişle siyasi grevin kanun dışı olup olmadığı durumu açık değildir.
Siyasi grev, yasama veya yürütme organlarının işlem ve eylemlerini yönlendirmek için ve onlara baskı uygulamak amacı güden grevler olarak ifade edilebilir81. Bir görüşe göre Anayasa Mahkemesinin 1995 yılındaki iptal kararı ve 54. maddenin 7. fıkrasının kaldırılması sonucunda sendikaların siyasi grev yapmasının önünde herhangi bir engel kalmamıştır82. Bir görüşe göre, kanuni grevin ne olduğu 6356 sayılı Kanun ile belirtildiğinden başka bir deyişle sınırı kanunda yer alan “işçilerin ekonomik ve sosyal durumları ile çalışma şartlarını korumak veya geliştirmek amacıyla” ifadesi ile sınırı çizilmiştir. Bu nedenle siyasi veya dayanışma amacı ile grev yapılması kanuni grev olarak kabul edilemez83.
8023.07.1995 t. ve 4121s. Kanun; Yayımı: 26.07.1995 t. ve 22355 s. RG.
81Sur, Melda, “Siyasi Grev”, Çalışma ve Toplum Dergisi, C. 4, S. 23, 2009, s. 12; Caniklioğlu, Nurşen, “Siyasi Grev ve Benzeri Eylemlerin Yasaklanmasına İlişkin Anayasal Düzenlemenin Kaldırılması ve Sonuçları”, İşveren Dergisi, C. 48, S. 8-9, 2010, 54-59, s. 59; Güzel, Mehmet Şehmus, Grev, Grevin Yapısal ve İşlevsel Açıdan İncelenmesine Katkı, 1 B. , Ankara 1980 s. 39;
Işık, s. 52.
82Alpagut, Gülsevil, “Çalışma Yaşamına İlişkin Anayasal Değişikliklere Genel Bakış”, Çimento İşveren Dergisi, 2010, C. 24, S. 4, 8-25, s. 9; Ulucan, Devrim; “12 Eylül Tarihli Anayasa Değişikliklerinin Toplu İş Hukukuna Yansıması”, Legal İş Hukuku ve Sosyal Güvenlik Hukuku Dergisi, C. 9, S. 33, 2012, 3-29, s. 11; Demir, Sendikalar, 252; Akyiğit, İş Hukuku, s. 339; Küçük, s. 14.
83Sümer, İş Hukuku, s. 284; Siyasi grevlerin yasa dışı grev olduğuna fakat artık özel bir cezai yaptırıma tabi olmadığına dair bkz: Sur, Toplu İş Hukuku, s. 419; Celik/Caniklioğlu/Canbolat, s.
858; Aktay/Arıcı/Senyen- Kaplan, s. 422; Ulucan, 12 Eylül, s. 29; Gerek, H. Nüvit, “6356 Sayılı Kanunun Grev Ve Lokavt Konusunda Öngördüğü Değişiklikler” TÜHİS İş Hukuku ve İktisat Dergisi C. 24, S. 6, 2013, 1-14, s. 2. Erişim: https://www.tuhis.org.tr/upload/dergi/1389608015.pdf, ET: 01.05.2019.
19
AY m. 53/son’da yer alan “aynı zamanda ve aynı işkolunda birden fazla
sendikaya üye olunamaz” hükmü de kaldırılmıştır.
Sonuç olarak sendikal hak ve özgürlüklere ilişkin olarak 1982 Anayasası’nda “sendika kurma hakkı”, “sendikal faaliyet” ve “toplu iş sözleşmesi ve toplu sözleşme hakkı (toplu iş sözleşmesi ve toplu sözleşme hakkı, grev ve lokavt)” olarak üç maddede düzenlenmiştir.
2. Uluslararası Belgeler Kapsamında Sendika Hakkının Durumu Sendika hakkı ve özgürlüğü birçok uluslararası belgede düzenlenmiş ve güvence altına alınmıştır. “İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi, Avrupa İnsan Hakları
Sözleşmesi, Avrupa Sosyal Şartı, Sendika Özgürlüğü ve Sendikalaşma Hakkının Korunması Hakkında 87 Sayılı Sözleşme, Örgütlenme ve Toplu Pazarlık İlkelerinin Uygulanmasına İlişkin 98 Sayılı Sözleşme” bunların belli başlılarıdır84.
Bunun yanı sıra “1961 tarihli Avrupa Sosyal Şartı, UÇO sözleşmeleri (1951
tarihli Örgütlenme ve Toplu Görüşme Hakkı Prensiplerinin Uygulanması Hakkında 98 Sayılı Sözleşme, 1971 tarihli İşletmede İşçi Temsilcilerinin Korunması ve Onlara Sağlanacak Kolaylıklar Hakkında 135 Sayılı Sözleşme, 1978 tarihli Kamu Hizmetinde Örgütlenme Hakkının Korunması ve İstihdam Şartlarının Belirlenmesi Yöntemleri Hakkında 151 Sayılı Sözleşme, 1982 tarihli Hizmet İlişkisine İşveren Tarafından Son Verilmesi Hakkında 158 Sayılı Sözleşme, 1989 tarihli Çalışanların Temel Sosyal Haklarına İlişkin Topluluk Şartı), 1950 tarihli Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi, 1966 tarihli Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin Uluslararası sözleşme ile İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi” sendikal hakların korunması ve
sendika özgürlüğüne dair normlar öngören uluslararası belgelere örnek olarak sayılabilir85.
84Baştürk, Faruk, “İş Sözleşmesinin Sendikal Nedenle Feshi ve İspat Sorunları”, Legal İş Hukuku ve Sosyal Güvenlik Dergisi, C.6, S. 22, 2009, 569 – 615, s. 570; Sümer, İş Hukuku, s. 190; Sur, Toplu İlişkiler, s. 30; Akyiğit, İş Hukuku, s. 509.
85Terzioğlu, Ahmet, “Uluslararası Belgelerde Sendikal Fesih ve Sendika Özgürlüğüne İlişkin Hükümler”, e-akademi Hukuk, Ekonomi ve Siyasal Bilimler Aylık İnternet Dergisi, S. 98, 2010-Sayı 98, s. 2; Kutal, Metin, Türk İş Hukukunda İşe İade Davası, İstanbul 2008, s. 56; Baştürk, s.
569 vd.; Sur, Toplu İlişkiler, s. 30.
20
