Oruç İbadetinin İdrak Ediliş Tarzı

Belgede Kentleşme sürecinde alevilik: Elazığ Yıldızbağları mahallesi örneği (sayfa 115-119)

3. KENTLEŞME SÜRECİNDE ALEVİLİK

3.2. KENTLEŞME SÜRECİNDE ALEVİLİK İNANIŞININ BAZI TEMEL DİNİ

3.2.5. Oruç İbadetinin İdrak Ediliş Tarzı

Günümüz Aleviliğinde inanç sisteminin unsurlarının kaynakları tam belirgin değildir. Alevilikle ilgili bilgiler genellikle sözlü anlatıma dayandığı için; kökenleri veya kökeni tarihin derinliklerinde olan sorunları, teorik bir sistematiğe oturtmak, oldukça zordur.253 Alevilik, inanç sistemi olmakla birlikte, bu inanç sisteminin oluşturduğu kendine has sosyo-kültürel bir yapı olduğu söylenebilir. Söz konusu inanç sistemi, sosyo-kültürel yapıyı hem denetlemekte, hem de yönlendirmektedir.254

Bu nedenle inanç sisteminin etkinliği ile Alevi toplulukları çevresindeki topluluklardan ayrı bir konuma gelmişlerdir. Çevre toplumlardan Alevi toplumlarının farklı konumlanması veya soyutlanmış topluluk özelliği; çevrelerinin bu toplulukları

252

Sevim MENGÜÇ, 61 yaş, Ev Hanımı, Sultan ERTUN, 60 yaş, Ev Hanımı 253

Soyyer, Yılmaz: Alevi Bektaşi Geleneği, Seyran Yay., İstanbul 1996, s. 89. 254 Engin, İsmail: A.g.e, s. 3.

kendilerinden saymayarak onları dışlamalarıdır. Bir diğer şekli ise bu toplulukların, çevreyi kendisinden saymayarak, kendi içine dönmesi ve bir “kültür adacığı” meydana getirmeleridir. Soyutlanmış olmak her iki açıdan da inanç temellidir.255 Ancak, Kentleşme süreci çoğu yerde bu soyutlanmışlık özelliğine imkan vermemektedir..256 Ancak Elazığ Yıldızbağları Mahallesi, Tunceli Aleviliği için diğer alanlarında ayrı ve müstakil bir alan olduğu için, bahsi geçen soyutlanmanın kentte devam ettiği söylenebilir.

Aleviler İslami olarak belirtilen bazı dini ritüellere bağlılık yerine bir dizi ahlak kuralına bağlılık inancına sahiptirler; dinin dışsal (zahir) taleplerinden ziyade, içsel (batın) anlamına uygun yaşadıkları iddiasındadırlar257

Ancak Alevilerin belirli periyotlarda bazı ibadetleri yerine getirdikleri görülür. Bu ibadetler, Anadolu’da yöreden yöreye farklılık gösterebilir. Yılzdızbağlar Mahallesinde, kentleşmenin bazı dini ibadet ve inanışlarında yapmış olduğu etkiyi görebilmek için, köylerde daha önceden gerçekleştirilen bazı dini ibadetler tespit edildi ve bu ibadet ve törenlerin mahallede uygulanışları ile ilgili sorular soruldu.

Elde edilen ön bilgiler ışığında, Tunceli köylerinde, Muhharem Orucu, Hızır orucu, Ana Fatma Orucu tutulmakta ve bu ibadetlerin uygulandığı günlere özel ritüellerin gerçekleştiği belirtilmektedir. Mahallede Muharrem orucu, Hızır Orucu, Ana Fatma Orucu gibi ritüeller hemen herkes tarafında bilinmektedir.

Muharrem Orucu matem orucudur. Kerbela’da Yezit tarafından şehit edilen Hz. Hüseyin ve yoldaşları ile empati kurmak ve onlar gibi aç ve susuz kalmak, zalimlere karşı direngen bir ruhla karşı koymak, Yezitlere boyun eğmemek anlamlarında bu ibadet Aleviler tarafından eda edilir. Muharrem orucunun süresi konusunda da Türkiye’deki Alevîler arasında bazı farklılıkların olduğu görülmektedir. Antalya Tekke Köyü Alevîleri Muharrem orucunu dokuz gün oruç tutmaktadırlar. Çepni ve Tahtacılar ise Muharrem Orucunu 11 gün tutar ve 12. günde

255 Engin, İsmail: A.g.e, s. 3. 256

Yılmaz, Hulusi: Kentleşme sürecinde Alevilik-Bektaşilik. Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisan Tezi, 1998, s. 35

bozarlar258 Oysa yukarıda söz konusu edildiği gibi, Çubuk Alevîleri, 9 gün oruç tutup, 10.gün orucu açarak aşure pişirip kurban kesmektedirler. Bu ayda Aleviler yas tutarlar, her türlü zevkten ve eğlenceden uzak durmaya çalışırlar. Bu ayda düğünler yapılmaz. Mümkün olduğu müddetçe dışarı çıkılmaz, banyo yapılmaz, süs ve makyajdan uzak durulur. Bu ayda aynaya bile bakılmaz, aynalar ters çevrilir. Muharrem Ayında hiçbir canlıya zarar verilmez, yerdeki ot ve ağaçtaki dal koparılmaz, kesinlikle hayvan kesilmez ve et, yumurta gibi hayvansal gıdalardan uzak durulur. Genel olarak bu ayda hem yas tutulur hem de nefis ıslahı gerçekleşir. Nefsi ıslah etmek demek, Allah’ın rızasını, sevgisini kazanmak, Allah’a şükür ve şükranlığı ifade etmek, arzu edilen bir dileğin ilahi bir yardımla yerine gelmesi, görünür görünmez kazadan beladan korunmak, bilmeyerek yapılan hatalardan dolayı Allah’tan af dilemek anlamına gelir.259

Hızır orucu Alevîler arasında genel olarak olarak üç gün oruç tutulur. Son günü Perşembe gününe gelmek kaydıyla Şubat ayının ikinci haftasında başlar.260

Son zamanlarda Aleviler için önemli günleri gösteren takvimde, 13-14-15 Şubat Hızır orucu günü için belirtilir.261

Anafatma Orucu Muharrem orucunun 13. günü, sadece kadınlar tarafında tutulan bir oruçtur.

Orta yaş ve üzeri kişiler bu ibadetlerin uygulanmasının özellikle gençler arasında azaldığını ifade etmişlerdir. Bu ibadetler arasında Muharrem Orucunun veya mateminin ayrı bir önemi varır. Muharrem Orucunun tutulduğu günlerde mahallede somut olarak hissedilmektedir. Ancak Muharrem günlerindeki oruçlu gün sayısı gittikçe düşmektedir. Özellikler gençler 12 günün yarısını veya sadece 3 günü oruçlu geçirmektedir. İbadetlerin uygulanmasının zayıflamasının en önemli etkeni, Alevilerin ibadet hususunda toplumsal baskı uygulamamalarıdır. Sünniler arasında özellikle oruç tutma ibadeti Elazığ’da toplumsal kabul için çok önemlidir. Bu

258 Türkdoğan, Orhan: Alevî-Bektaşi Kimliği, Timaş Yayınları,1995, s. 138.

259 Kaptan, Remzi: Kerbela, İmam Hüseyin, Muharrem Orucu, Aşure, s. 2-7, http://www.alevitentum.de/Kerbela__Imam_Huseyin__Muharrem_Orucu__Asure..pdf , Erişim: 13.01.2014

260 Yıldırım, Rıza: Kiştim Marı: Dersim Yöresi Kızılbaş Ocaklarını Hacı Bektaş Evlâdına Bağlama Girişimi ve Sonuçları, Tunceli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Cilt 1, Sayı 1, Güz , ss.

1-20, 2012, s. 3

ibadetin din boyutunu geçerek toplumsal bir içerik kazanmasına neden olmuştur. Oruçlu olmayan bir kişi, toplumda bu ibadeti yerine getir(e)mediğini gizlemektedir. Bu toplumsal kontrol dini ibadetleri bazen gelenekselleştirmekte ve sürdürülebilirliğini toplumsal kodlar vasıtasıyla sağlamaktadır.

Hızır Orucu ve Anafatma Orucu, gençlerin önemli bir kısmı tarafından duyulmamıştır. Bazı gençler bu ibadetleri, aileden çok, internetten duyduğunu belirtmişlerdir. Gençlerin, Alevilik inanışına dair internetteki arayışları, Alevilik inancının ibadet ve ritüellerini uygulamaktan çok, bir kimlik arayışıdır. Bu arayış ve Alevilik ile ilgili bilgilerin sistemsiz kazanılması, Alevilik ile ilgili bilgi kirliliğinin, tutarsızlıkların sürdürülmesine neden olmaktadır. Aileler Alevilik inançları ile ilgili yeterli düzeyde bilgiye sahip olmadıklarını belirtmişlerdir. Bu bilgi ihtiyacı, mahallede bulunan dedeler tarafından giderilmeye uğraşılmaktadır. Ancak, gençlerin dede ile sıklıkla sosyal temas kurmadıklarından, dedeleri eskisi kadar bilgili görmemeleri ve yeterince öğrenme motivasyona sahip olmayışları Aleviliğin doğru olarak gençlere aktarılmasını engelleyen nedenler olarak görülebilir.

Mahallede, ibadetleri uygulayan ve uygulamayana karşı herhangi bir toplumsal ödül veya ceza bulunmamaktadır. Bu durum, ibadetlerin uygulanma sıklığını düşürmekte ve inanışın yeni formlara girmesini kolaylaştırmaktadır. Mahallede, ibadetler ile ilgili bilgilerin yeni nesle aktarılmamasının yanında, dini ritüel ve inanışlara yönelik sosyal kontrol ve baskının bulunmaması, bazı ibadetleri kentlerde neredeyse terk edilme noktasına getirmiştir. Bu ibadetlerin uygulanması, bazı ritüellerin devam ettirilmemesi, mahalleyi Tunceli ve Tunceli Aleviliğinden uzaklaştırmaktadır. Tunceli kırlarında göç ile gelen mahalle sakinleri, görece, kentin diğer alanlarında soyutlanmış bir alanda konumlanmalarına rağmen, kentleşme sürecinden etkilenmiş ve bazı dini uygulama ve ritüelleri terk etmiştir. Mahalle sakinleri bu süreçte Tunceli Aleviliğinden inanış ve pratik olarak uzaklaşmakta ancak kimlik olarak, Tunceli Aleviliği yoğun olarak mahallede önemini korumaktadır.

Belgede Kentleşme sürecinde alevilik: Elazığ Yıldızbağları mahallesi örneği (sayfa 115-119)