Aleviliğin Tarihsel Gelişimi

Belgede Kentleşme sürecinde alevilik: Elazığ Yıldızbağları mahallesi örneği (sayfa 86-90)

3. KENTLEŞME SÜRECİNDE ALEVİLİK

3.1. Alevilik ile İlgili Bazı Kavramların Tahlili

3.1.2. Aleviliğin Tarihsel Gelişimi

Aleviliğin inanç kökeni genel olarak Hz. Muhammed’in vefatı sonrasında yaşanan gelişmelere götürülebilmektedir. Ancak Anadolu Aleviliği ele alınırken İslam öncesi ve sonrası birçok farklı dinsel ve kültürel unsuru da gözden kaçırmamak gerekmektedir. Öncelikle Aleviliğin doğuşuna yol açan gelişmeler ele alınırsa Hz. Muhammed’in vefatı sonrasında ortaya çıkan kimin halife olacağına dair sorun, Alevi-Sünni ayrışmasının ortaya çıktığı ilk olaydır. Hz. Muhammed’in soyunun kızı Fatma’dan ve onun eşi olan Ali’den devam etmesi; Hz. Muhammed’in vefatından

sonra Ali’nin halife olması beklentisini yaratmıştı. Peygamberin vefatıyla birlikte Hz. Ali yerine, Hz. Ebu Bekir’in halifeliğe getirilmesi, Ali’nin halifeliğini bekleyenleri hayal kırıklığına uğratmış ve İslam tarihinde ilk kırılmalardan biri yaşanmıştır. Hz. Ebu Bekir’in halifeliğinden sonra, sırasıyla Hz. Ömer ve Hz. Osman halife olmuşlardır. Sonuç olarak ilk üç halifenin Peygamberin Ehli Beytine rağmen gerçekleşmiş olduğunu iddia eden Aleviler, İslam Devletinin ilk üç halifesine saygı ile bakmamaktadırlar. Alevi-Sünni dikotomisinin ilk ortaya çıkışı özetlemeye çalıştığımız bu halifelik meselesine dayanır. Yine Alevi inanışına göre Ehli Beytin başına gelenler ki bunlardan en önemlisi “Kerbela Olayı”dır. Kerbela Olayının tarihsel olarak Alevilik inancının siyasal ve mental olarak daha da olgunlaşmasına ve Araplar dışındaki diğer ulusların arasında da yayılmasına neden olduğunu savunan görüşler mevcuttur157

Hz. Osman’ın Halifelik dönemi (644-656), daha önce tohumları ekilmiş bulunan bölünmelerin, problemlerin su yüzüne çıktığı bir dönem olmuştur. Halife Osman’ın yönetiminde akrabalarına, yani Emevi ailesine gösterdiği aşırı yakınlık ve valiliklere onları tayin ettiği iddiası ve diğer suiistimaller, ona karşı Irak, Mısır, Hicaz ve Suriye’de yoğun bir hoşnutsuzluk duyulmasına yol açmıştır. Hz. Osman’ın, kendinden önce gelen iki halife de olduğu gibi, cahiliye döneminden kalma yönetim ve devlet adamlığı gibi deneyimi bulunmamaktaydı. Yine Hz. Osman İslami dönemde de pek idari görev almamıştı158

. Valileri atadığı yerlerde, tayin edilen valilerin halka kötü davranmaları sonucu Mısır, Basra ve Kufe’den yola çıkan gruplar Halife Osman’ın evini kuşatarak Hz. Osman’ı şehit etmişlerdi (656). Üçüncü halife Hz. Osman’ın öldürülmesi sonrası Hz. Ali halifeliğe getirilmiştir. Bu süreçten sonra Cemel Vakası ve Sıffın Savaşı Hz. Osman’dan sonra son halife olan Hz. Ali zamanında gerçekleşmiştir. Hz. Osman Döneminde başlayan çözülme Hz. Ali

157

Yaman, Ali : Alevilik nasıl Doğdu,

http://www.alevibektasi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=84&Itemid=61 : Erişim 20.11.13.

Yaman Mehmet; http://www.solhan.net/modules.php?name=News&file=print&sid=2292 Erişim: 20.11.2013.

zamanında gerçekleşen Hakem Olayı ile derinleşmiştir 159

. Hz Ali, Hz. Osman döneminden çok büyük, siyasî, iktisadi, toplumsal ve İslâm öncesi Arap dünyasındaki çekişme halini bir çile şeklinde, âdeta miras olarak devralmıştır160

. Dördüncü halife olan Hz. Ali’ye, Hz. Osman döneminden çok büyük, siyasî, iktisadi, toplumsal ve İslâm öncesi Arap dünyasındaki çekişme hali bir çile şeklinde, âdeta miras olarak bırakılmıştır.

Hz. Ali’nin vefatı sonrası Şam ve Mısır dışında bütün eyaletler Hz. Hasan’a biat etmişlerdi. Muaviye kendi iktidarı için tehlikeli saydığı Hz. Hasan’ı zehirleterek öldürdüğü iddia edilmektedir. Bu olaylardan sonra Emevi iktidarına biat etmeyenler Hz. Hüseyin liderliğinde yeniden toparlanmaya çalışmışlardır. Emevi sultanı Yezid’e biat etmeyen Kufelilerin Kufe’ye davet ettiği Hz. Hüseyin ve yanındakilerin yolda Yezid ordusu tarafından katledilmeleri Müslümanlar arasında başlayan bu ayrılığı zirveye çıkarmıştır. 10 Ekim 680 (Hicri 10 Muharrem 61) günü Kerbela’da gerçekleşen ve Kerbela Vakası olarak İslam Tarihine geçen kıyım yüzyıllara damgasını vurmuş bir tarihsel olaydır. Kerbela Olayı İran ve Hicaz’da duyulunca halkta Emevilere karşı büyük bir kin oluştu ve isyan hareketleri baş gösterdi. Özet olarak, Hz. Hasan’ın daha sonra peygamberin soyunun devam ettiği Hz. Hüseyin’in acımasızca öldürülmeleri, Emevi Hanedanına karşı muhalif bir düşünsel ve siyasal temeli olan bir harekete yol açtı. Bu harekete Hz. Ali yandaşlığı veya Aleviliğin toplumsallaşmasına ve ta o zamanda merkezi devletten gizli örgütlenip muhalif bir boyut kazanmasının en önemli tarihi gerekçesidir.

Kerbela Olayı, Şiiliği siyasi bir hareket olarak daha belirgin bir hale getirmiştir. Özellikle 684 yılında fiilen ortaya çıkarak Hz Hüseyin’in intikamını almak üzere toplanan ve onun yardımına gelmedikleri için dövünerek tövbe edenlerin oluşturduğu hareket, Şia’nın siyasi olarak kitleselleşmesine neden olmuştur. Nitekim bu tarihe kadar Müslümanlar arasında Şia ve Sünni gibi gruplar

159 Köksal, Cemil, “Kentleşme Sürecinde Dinsel Kimliklerin Dönüşümü: Ankara Örneği”, Gazi Üniversitesi İ.İ.B.F Kamu Yönetimi Bölümü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2006, s. 9-10.

belirgin bir şekilde mevcut değildi.161

Hz. Ali’ye uymak, yandaş olmak anlamına gelen Şia ya da Şiilik ile Aleviliğin kökeninde Ali yandaşlığı olmasına karşın kimi önemli ayırımlar vardır. Kerbela Olayından sonra Şiiliğin Araplar dışındaki etnik toplumlar içinde de yer alması, bu inanış biçimini diğer etnik grupların kültürel potasında eritmiş ve yeni Alevilik formlarının filizlenmesine neden olmuştur.162

Alevilik daha sonra Şiilikten ayrılarak giderek “özgür düşünme biçiminde bir düşün düzeni olarak gelişmiş ve katı Sünni düşünceden kaçanların sığınağı durumuna gelmiştir.

Aleviliğin nasıl ortaya çıktığına dair soruya katılımcıların çeşitli cevaplar verdiği görülür. Ancak katılımcıların önemli bir kısmı, Aleviliğin tarihsel süreci ile ilgili yeterince bilgi sahibi olmadıkları anlaşılmıştır. Aleviliğin tarihsel sürecinin başlaması ile ilgili verilen cevaplar, Aleviliğin Sünni İslam’dan nasıl ve hangi sebeple koptuğuna dair bilgiler de içermektedir. Ayrıca Alevilik ve Sünnilik ayrışması yine dini ritüel ayrımı üzerinden tarihsel bir zeminde açıklanmaya çalışılmıştır. Alevilik ile ilgili diğer sorularda olduğu gibi, Aleviliğin doğuşu ve gelişimi ile ilgili soruya verilen cevapların bir kısmı, Alevilik, etnik temellere dayandırılarak, İslam’dan ayrı ama İslam’ın içinde gizlenmiş bir din olarak tarif edilmiştir.163

Hz. Ali’nin ilk halife seçilmemesi, Hz. Ali’nin namaz esnasında öldürülmesi, Kerbela Olayı, gibi gelişmeler, Aleviliğin ortaya çıktığı ilk olay olarak katılımcılar tarafından belirtilmiştir.164

Ancak Aleviliğin ilk insanın ortaya çıkışıyla başladığını savunan görüşlerin yanı sıra tanrısı “Hızır” olan başka bir Ortadoğu dini olduğu iddia eden farklı cevaplar da verilmiştir.165

Aleviliğin tarihsel gelişimi ile ilgili ortak görüş, Alevilerin tarihin her döneminde neredeyse iktidar olmadıkları ve

161 Fığlalı, Ethem Ruhi: a. g. e. , s.119.

162 Bozkurt, Fuat: Toplumsal Boyutlarıyla Alevilik, İstanbul, 2005, s. 6.

163 Hıdr AĞGÜL, 53 yaş , İşçi Emeklisi; Metin GELMEZ, 25 yaş, Öğrenci; İsmini vermek istemedi , yaş 29, Erkek, Rehber öğretmen; Hüseyin TAŞ, 46 yaş, işsiz; Munzur KESER, yaş 29, Satış Elemanı

164 Cafer YEŞİL, 42 yaş, Yıldızbağları Cemevi Dedesi; Sevda AY, yaş 27, Bankacı, Duygu YALÇIN, yaş 21, Üniversite Öğrencisi, Cafer KAYA, yaş 47, İnşaat Ustası

165

Serap KAYA, yaş 23, Üniversite Öğrencisi; Birdal ORAN, yaş 24, işsiz; Metin GELMEZ, 25 yaş öğrenci; İsmini vermek istemedi, yaş 29, Rehber öğretmen

her zaman muhalefet oldukları yönündedir.166

Bu bağlamda, baskı ve zulmün Aleviliği güçlü kıldığını ve bugünlere getirdiğini ileri süren görüşler de bulunmaktadır. Yine Kerbela Vakasından sonra, baskı ve zulümden kaçan Şiilerin, Araplar dışındaki milletlere İslam’ı yaydıkları ve Arap olmayan Alevilerin Şii öğretisi içinde kendi örf ve kültürlerine uyanı alıp, kendilerinden de başka şeyler katarak Aleviliği geliştirdikleri ayrıca Aleviliğin gelişimi ile ilgili verilen cevaplar arasındadır.167

Belgede Kentleşme sürecinde alevilik: Elazığ Yıldızbağları mahallesi örneği (sayfa 86-90)