Vixen Hadisesi ve İngiltere Desteğinin Sonu

İngiltere, Kafkasya politikasında David Urquhart‟ın yanı sıra Lord Charles Spencer'ı da Kafkas kıyılarına keşif için göndermiş fakat bu da 17 Mayıs 1835‟te bir Rus fırkateyni tarafından yakalanmıştır. İngilizler, Karadeniz‟de bu faaliyetleri yaparken aynı zamanda İstanbul‟a da James Hudson adında bir kraliyet sekreterini göndermişti. Bunun görevi, büyükelçinin Çerkezlerle olan faaliyetlerini üstlenmek ve Çerkezler arasında bağlantı sağlamaktı. Bunların yanında İngiltere‟nin Kafkasya‟ya ajan çıkartması 1836‟da da devam etmişti. Nitekim Morning Post muhabiri J. A.

Stewart'ın, Lord Ponsonby tarafından buraya gönderilmesinden sonra Urquhart‟ın da Kafkasya'da ticaret yapmaları için ikna ettiği James Bell ve George Bell kardeşler, Vixen adlı bir gemi kiralayarak Ekim 1836‟da Londra‟dan Çerkez kıyılarına hareket etmiştir.

Urquhart, böyle bir girişimde bulunurken iki türlü sonuç çıkacağını hayal ederek hareket etmiştir. Birincisi; Ruslar, gemiye el koyarlarsa İngiltere ile Rusya‟nın arası açılacak; şayet bu gerçekleşirse İngiliz hükümeti şüphesiz fiiliyatta da Çerkezleri destekleyecek ve Urquhart da mücadelesinde başarılı olacaktı. İkincisi ise eğer Ruslar gemiye el koymazlarsa bu da Rusların, Çerkez işgalinden vazgeçtiği

209 Mektubun devamı için bkz. Kaya, Çerkesler, s. 76.

şeklinde yorumlanacak ve İngiltere, Çerkezlere meşru bir şekilde yardım edebilecekti. Nihayet bu varsayımlardan ilki yaşanmış; Rusya, gemiye el koymuş ve 12 Ocak 1837‟de Journal de St. Petersburg adlı bir Rus yayın organından da tüm dünyaya duyurmuştur. Vixen hadisesi Avrupa'da duyulunca Avusturya Başbakanı Metternich, Fransa Büyükelçisi Saint Oulere ve Avusturya elçisi Lamb, açık bir şekilde İngiltere‟yi desteklediklerini açıklamışlardır. Artık Rusya ile bir savaşın eşiğine gelen İngiltere ise Fransa ve Avusturya‟nın destek sağlayacaklarından emin olamadığı için böyle bir şeye kalkışamamıştır. Zaten Palmerston da 23 Mayıs 1837‟de Moskova elçisi Durham‟a gönderdiği yazıda Vixen‟e el konulması hususunda Rus hükümetini sorgulamak için yeterli delile sahip olmadıklarını belirtmiş²¹⁰ ve bu olaydan sonra da İngiltere'nin, Çerkezler üzerindeki ilgisi azalmıştır²¹¹. Bu durum, şüphesiz Çerkezler için bir hayal kırıklığı yaratmış olsa da onlar, mücadelelerine yaklaşık 30 yıl daha devam edeceklerdir. İngiltere ve Fransa'nın yanında Leh milliyetçileri de Çerkezlerin mücadelesi ile yakından ilgilenmekteydiler²¹².

Bahsi geçen Leh vatansever milliyetçiler, bir sebepten dolayı Çerkez meselesi ile alakadar olmuşlardı. Bu sebep, Polonya'da meydana gelen ve Rus idaresine karşı çıkardıkları isyanın 1831'de Ruslar tarafından kanlı bir şekilde bastırılmasıdır²¹³. Bu münasebetle denilebilir ki, Rusya, Çerkezistan'da uygulayacağı bu katı uygulamayı yıllar önce Polonya'da da göstermiş ve böylece Rusya, hem Lehlerin hem de Çerkezlerin ortak düşmanı olmayı başarmıştır²¹⁴. Diğer yandan Çarlık makamları, Leh savaş esirlerini ve isyancıları Kafkasya‟ya cepheye yolluyordu ki; bu da Lehleri, Çerkezlere yakın eden bir başka unsurdur. Leh milliyetçileri, Çerkezlere yardım

210 Vixen hadisesi hakkında kapsamlı bilgi için bkz. Luxembourg, Rusların Kafkasya‟yı İşgali, s. 131- 197; Abdullah Temizkan, “Lehistanlıların İstanbul‟da Lobi Faaliyetleri ve Kafkasya‟ya Lejyon Gönderme Girişimleri”, Türklük Bilimi Araştırmaları, (Ed. Nazım Hikmet Polat), sayı: 28, 2010, s.

365-367; Aydın, “Çerkes Kıyılarında İngilizler”, s. 87-95.

211 Brock, "The Fall of Circassia", s. 7.

212Leh-Kafkas ilişkileri için bkz. Stefaniya Skoçen, “19. Asırda Leh-Şimalî Kafkasya Münasebetlerinin Kısa Hülâsası”, Varşova 1935, s. 1-8. Ayrıca Lehistan, 18. yüzyılda Rusya, Prusya ve Avusturya egemenliğinde yaşayan ve 1772'de ve 1795'te iki defa bu devletler arasında paylaşılmıştır. Osmanlı Devleti ise sürekli olarak Lehistan'ı desteklemeye gayret etmiş ve bu devletin bağımsızlığını korumak ve içişlerine karışılmasını önlemek istemiştir. Üstelik bu uğurda 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı gerçekleşse de Lehistan kurtulamamıştır. Diğer taraftan Osmanlı Devleti, her zaman Lehistan'ı siyasi bir teşekkül olarak görmeye devam etmiştir. Lehistan-Osmanlı Devleti ilişkileri için bkz. Tayyib Gökbilgin, "Tarihde Türk Leh Münasebetleri", Güney-Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, sayı: 2-3, İstanbul 1974, s. 498-500; Armaoğlu, 19. Yüzyıl Siyasî Tarihi, s. 34.

213 Polonya'daki 1830 ihtilali için bkz. Armaoğlu, 19. Yüzyıl Siyasî Tarihi, s. 194-197.

214 Bu durum için bkz. The Illawarra Mercury, (Tuesday, July 26, 1864/ 26 Temmuz 1864, Salı), http://trove.nla.gov.au/newspaper/article/136377685?searchTerm=circassian&searchLimits=dateFrom

=1864-01-01|||dateTo=1864-12-31 [2/11/2016].

etmek ve kendi meselelerini de sonuçlandırabilmek maksadı ile 1833 senesinde Paris'te Hotel Lambert²¹⁵ adlı bir grup oluşturmuşlar ve David Urquhart da bu grubun işleyişinde rol almıştır²¹⁶. Urquhart, Paris'te Leh Prensleri ile de işbirliği yaparak The Portfolio²¹⁷ adlı bir dergi çıkarmış ve bu dergi vasıtasıyla Çerkez meselesi üzerindeki mücadelesini sürdürmüştür²¹⁸. Hotel Lambert yöneticileri ve David Urquhart, 1862‟de 15 binini Lehlilerin temin ettiği, 25 bin lira kadar para toplayıp Çerkezistan‟a göndermek üzere 6 top ve biraz cephane satın aldılar. Bundan sonra Arthur Fonvill'in de aralarında bulunduğu yedi Leh, iki Fransız, dört Çerkez ve üç Türk ayrıca 6 top ve 150 kişilik teçhizatla 31 Ağustos 1863‟te Çerkezistan‟a doğru yola çıkıldı²¹⁹. Fakat bu gelen yardımlar da Çerkezlerin direncini artırmaya yetmedi.

Aslında Çerkezler de herhangi bir yardım gelmeyeceğinin farkında idi ancak yine de bir ümit öylece bekliyorlardı. Nitekim bir süre sonra Çerkezler, artık Avrupa'nın bu duyarsızlığını kabullenmeye başlamışlardı²²⁰. Rusya, Çerkezlere yapılan ya da yapılması planlanan yardımlara mani olabilmek için birtakım faaliyetlerde bulunmuştur. Bilhassa gönderilmekte olan demir, çelik ve barut gibi malzemelerin bölgeye girmesi engellenmeye çalışılmıştır²²¹.

Netice itibariyle denilebilir ki; İngiltere, çıkarları gereği Çerkezleri desteklemek durumundaydı ve esasında öyle de oldu, Çerkezleri Rusya‟ya karşı el altından kışkırtmıştı. Aslında bir husus daha Çerkezistan‟ı İngiltere için önemli kılmaktaydı. Şöyle ki, ticaret sınıfı ve muteber iş adamları, parlamento ve basın üzerinde etki etmeye çalışarak Rusların, bölgede yayılmasını engellemeye çalışıyordu. Çünkü Çerkezistan kıyıları, Rusların eline geçecek olursa kendi ticari faaliyetleri aksayacak ve belki de duracaktı. Bu yüzden buralara gelen İngiliz tüccarlar ve gemiciler Çerkezlere, İngiliz hükümetinin yardım yapacağına dair sözler veriyorlardı. En azından bu kişiler, hükümetlerinin kendi yanlarında olacağını hesap ederek söz vermişlerdi. Fakat İngiltere‟nin yardımı göçler esnasında gerçekleşen bir avuç peksimetten öteye gitmedi. Daha da fazlasını yapamazlardı çünkü durum,

215 Leh-Çerkes ilişkisi ve Hotel Lambert için bkz. Brock, "The Fall of Circassia", s. 5-10.

216 Brock, "The Fall of Circassia", s. 6.

217 The Portfolio, ilk defa 1835 Kasım ayında yayınlanmaya başlamış ve henüz birinci sayısında Çerkeslerin Bağımsızlık Bildirgesi‟ni yayınlamışlardır. Bkz. Yağcı, “Sefer Zaniko", s. 253.

218 Temizkan, “Lehistanlıların İstanbul‟da Lobi Faaliyetleri”, s. 365; Fonvill, Çerkesya Bağımsızlık Savaşı, s. 14. Ayrıca David Urquhart, The Portfolio dergisinde Rusya‟ya açıkça harb ilan edilmesini talep etmiştir. Bkz. Aydın, “Çerkes Kıyılarında İngilizler”, s. 87.

219 Fonvill, Çerkesya Bağımsızlık Savaşı, s. 15-18.

220 Tasvir-i Efkar, sayı: 108, (23 Muharrem 1280/ 10 Temmuz 1863).

221 Aydın, “Çerkes Kıyılarında İngilizler”, s. 80.

savaşa dönüşmeye başlıyordu ve bu sebepten İngiltere, Çerkezistan siyasetini devam ettirmemeye karar verdi. Nitekim Alman oryantalist Karl Friedrich Neumann'ın, henüz 1834'te bu hususa dair sarf ettiği bir cümle, sözü eğriden doğruya döndürecektir. Neumann, şöyle demiştir: "Türk, Fars ve Hint topraklarına hükmetmek Avrupa'nın kaderi olduğu için Avrupalı güçler, Rusya'ya müdâhale etmeyecekti."²²² Nitekim bu sözden 30 yıl kadar sonra Rusya, Kafkasya'yı işgal edecek, buradaki milletleri göçürecek ancak Avrupa, pek oralı olmayacaktır. Çünkü onlar da bilir ki, Avrupa zaten buralara önünde sonunda hükmedecek olan taraftır.

Diğer yanda göçün siyasi nedenlerinin yanında ekonomik nedenler de bulunmaktadır. Denilebilir ki; Rusya, sadece topraklarını genişletmek ve buraları Hristiyanlaştırmak için Kafkasya'yı işgal etmemiş olsa gerektir.