İstanbul, Rumeli ve Diğer Yerlere Göçmen Nakli

ancak günlük ölüm oranının artarak 300'e çıktığı rapor edilir⁵⁴⁴. Bazı Avustralya ve İngiliz gazetelerindeki haberlerde ise Samsun'da sadece kıyıda 45 bin kişilik bir göçmen grubunun beklediği, bunların çok perişan bir halde oldukları, buradaki günlük ölüm oranının 500-700 kişiye kadar çıktığı belirtilir. Ayrıca bu muhacirlerden bazılarının çadırlarda ancak büyük çoğunluğunun barınaksız olarak öylece tepe ve vadilerde yattıklarından bahsedilir⁵⁴⁵. Bu da gösteriyor ki, zaten hasta olan çocuk ve kadınlar, dışarıda ve ölmüş olan soydaşlarının arasında kaldığından ölüm oranları, zamanla daha da artmıştır⁵⁴⁶. Eylül ayından itibaren ise hem kamp yerlerinde hem de şehirlerde göçmen sayısı gittikçe azalmaya başlamıştır. Nitekim kış aylarının da yaklaşmasıyla göçmenlerin kesin iskan yerlerine gönderilmesine çalışılmıştır. Bu bağlamda Trabzon'da Schefer, Samsun'da ise Doulcet, göçmenleri taşımak için daha fazla gemi talep etti⁵⁴⁷.

öldüğü bildirilir⁵⁴⁹. Morning Post Gazetesi ise 25 Haziran'da Varna'ya çıkartılan 2.700 göçmenin şehir dışındaki kamplara yerleştirildiğini, ölümlerin çok yüksek oranda seyrettiğini ve hastanede olan 7 bin göçmenden 1043'ünün öldüğünü yazar.

Aynı haberin devamında 7 Haziran'da Tuna Vapuru'nun, Trabzon'dan İstanbul'a 1.400 Çerkez getirdiği ve 20 kişinin yolda öldüğü; başka bir vapur da 466 göçmenin getirildiği ve 14 kişinin öldüğü; 11 Haziran'da bir buharlı fırkateynin, Samsun'dan İstanbul'a 2194 Çerkez göçmeni getirdiği, ardından Trabzon'dan 4 geminin daha sevkıyatlara devam ederek Bandırma, Bursa ve İzmit'e göçmen taşıdığı ve toplamda 6.302 yolcu getirildiği ve bunların 21'inin öldüğü; 15 Haziran'da Mecidiye Fırkateyni'nin, Trabzon'dan İstanbul'a 2.452 Çerkez getirdiği, bunların 500'ünün hasta olduğu ve 15'inin de öldüğü; Geivani Bakry isimli teknenin ise 3.010 yolcu getirdiği, bunların 390'ının hasta olduğu ve 8'inin öldüğü; 16 Haziran'da Trabzon'dan bir korvetin, 1.710 göçmenle İstanbul'a vardığı ve 70 kişinin hasta olduğu, 4 kişinin ise öldüğü; bir başka vapurun ise 776 göçmenle geldiği ve aralarında 50 hasta bulunduğu; bir diğerinin de 600 kişi ile buraya vardığı ve 18 Haziran'da Sheksper adlı geminin ise Trabzon ve Samsun'dan, İstanbul'a 530 yolcu getirdiğini yazar⁵⁵⁰. Aynı gazetenin verilerine göre İstanbul'da 22 Nisan'dan 13 Haziran'a kadar 1.734 göçmenin öldüğünü ve günlük ölüm oranının da 130-150 arasında olduğu görülür.

Son olarak; 16 Mayıs'tan 7 Haziran'a kadar da 31.857 göçmenin de Varna'ya geldiği ve bunların 1.615'inin yolda öldüğü ve 18 Haziran'da ise 2300 kişinin demiryolu ile Köstence'ye ve Çernovada'ya; 2.322 kişinin de Rusçuk ve Silistre yoluyla Vidin'e getirildiği yazar⁵⁵¹. Netice itibariyle bu veriler ışığında denilebilir ki, 7-18 Haziran arasında başta İstanbul ve Rumeli taraflarına toplam 17.760 göçmen getirildiği ve bunların 61'inin öldüğü ve 1.010 kişinin ise hasta olduğu görülür.

Stirling Observer'in 21 Temmuz 1864 tarihli haberinde göçmen naklinden bahisle şöyle denilmektedir: 1 Temmuz; bir Türk teknesi 80 Çerkez ile Herakleia'dan İstanbul'a geldi. 2 Temmuz; bir savaş vapuru, Samsun'dan 2.200 göçmen getirdi, bunların 30'u hasta ve 11'i ölü idi. Bu vapur, iki sefer daha yaptı. Birincisinde; 700 yolcu, ikincisinde de 535 yolcu olduğu halde Gelibolu'ya vardı. Bu yolculardan 150'si hasta ve 44'ü ölü idi. Tuna tarafına ise bir tekne, 35'i hasta 550 göçmen getirdi,

549 Dunfermline Press, (Saturday, August 27, 1864/ 27 Ağustos 1864, Cumartesi), http://www.21mayis.org/index.php/anlamak/akademik-calismalar/surgun/215-1864-dunfermline-the- circassian-exodus.html [3.11.2016].

550 Bu rakamlar için bkz. Morning Post, (Monday, July 11, 1864/ 11 Temmuz 1864, Pazartesi).

551 Morning Post, (Monday, July 11, 1864/ 11 Temmuz 1864, Pazartesi).

15 kişi ölmüştü. 5 Temmuz; 38'i hasta 1.468 yolcu getirdi, bunların 38'i ölü idi.

Haberin devamında, Marmara'da çeşitli yerlere inen toplam göçmen sayısının 21.703 kişi olduğu yazar. Ayrıca 30 Haziran'da Teodosia'dan 530 yolcu Varna'ya getirildiği, Vidin raporunda ise 35 bin göçmenin Lom, Niş ve Sofya arasında dağıtıldığı haberi verilir⁵⁵². Aynı şekilde Takvim-i Vekayi'nin 1 Ağustos 1864 tarihli haberine göre de Varna ve Köstence'ye getirilen göçmenlerin, hiç bekletilmeden daha iç kesimlere gönderildiği; 5-6 bin kişi Edirne ve İslimiye'ye, 5-6 bin kişi de Şumnu ve Silistre'ye nakledildiği belirtilir⁵⁵³.

İstanbul ve Rumeli taraflarına getirilen göçmenlerin durumları da aynı Trabzon ve Samsun'daki gibi olmuştur. Morning Post'un 14 Temmuz 1864 tarihli haberine göre; Köstence ve Çernovada'da bulunan göçmenlerin, çok yoksul olduğu, çocukların büyük çoğunluğunun açlık ve barınak yeri eksikliği ve çıplaklık yüzünden çabucak hastalandıkları, annelerinin de pek farklı olmadığı ve onların da üzerlerine giyecek elbise dahi bulamadıkları, İstanbul'a gelen gemi kaptanlarının ise bir kez daha gemileri haddinden fazla yüklediği halde geldiği belirtilir⁵⁵⁴. Bir görgü tanığının aktardıklarına göre Varna'da olan muhacirlerin durumunun, bir hayli endişe verici olduğu görülür. Bahsi geçen görgü tanığı, bilhassa geceleri bastıran şiddetli yağmurdan bahisle buradaki göçmenlerin dışarıda ve kıyafetleri olmadığı halde uyumak zorunda kaldıklarını, sisli yerlerde cesetlerin yerlerde kaldığını ve muhtemelen şimdilik hayatta kalanların da o yerde yatan ölüler gibi az bir zaman sonra öleceğini ve neredeyse tamamının fazlasıyla müşkil bir yaşam sürdürdüğünü anlatır⁵⁵⁵.

Ölümlerin çokluğu dikkat çekmektedir. Bu münasebetle denilebilir ki, Dr.

Antoine Fauvel'in verileri, ölümlere ilişkin rakamları göstermeye yetecektir. Bu verilere göre; Kasım 1863'ten Ağustos 1864'e kadar Osmanlı Devleti'ne 300 bin göçmenin geldiği ve bunların 3'te 2'sinin hayatını kaybettiği anlaşılmaktadır⁵⁵⁶. Bu bağlamda yaşanan ölümleri azaltmak isteyen Bab-ı Ali, göçmenlere gerekli yardımları yapmış ve onları tez zamanda daimi iskan bölgelerine nakletmeye çalışmıştır. Bütün bu anlatılanlar ışığında bilinmelidir ki; Osmanlı şehirlerine sağ

552 Stirling Observer, (Thursday, July 21, 184/ 21 Temmuz 1864, Perşembe).

553 Takvim-i Vekayi, sayı:759, (28 Safer 1281/ 2 Ağustos 1864).

554 Morning Post, (Thursday, July 14, 1864/ 14 Temmuz 1864, Perşembe).

555 Rosser-Owen, The First 'Circassian Exodus' to the Ottoman Empire, s. 29. Ayrıca Rumeli'ye nakledilen Çerkesler hakkında daha ayrıntılı bilgi için bkz. Pinson, "Çerkeslerin Rumeli'ne İskanı", s.

52-67; Chek (vd), "Yeniden Yazılan Tarih", s. 12.

556 Rosser-Owen, The First 'Circassian Exodus' to the Ottoman Empire, s. 33.

salim varabilmiş olan göçmenler, başlangıç olarak bulabildikleri bütün boş konutlara yerleştirilmekteydiler. Bu konutlardan kasıt sadece akla ilk gelecek olan evler değildi; ahırlar, terkedilmiş binalar, depolar, hanlar, camiiler, medreseler ve tekkeler de muhacirlerin başlarını sokacakları yerler arasındaydı. Bu tür geniş, boş ve üstü kapalı alanlara yerleştirilmiş olan Çerkezler, yetkililerin kendileri için daha rahat denilebilecek bir barınak bulmalarına kadar bu yerlerde sefil ve yardıma muhtaç bir şekilde beklemek durumunda kalıyorlardı.