Samsun'daki Durum

Samsun'daki koşullar da Trabzon'daki gibi endişe vericiydi. Bu durumda Dr.

Barozzi, "Karadeniz kıyılarını seyahat ederek göçmenlerin gelebileceği yerleri tespit etmek ve buralarda önlemler almak" misyonu doğrultusunda Tuna Vapuru ile Trabzon'dan ayrıldı ve 15 Mayıs 1864'te Samsun'a geldi⁵²⁷.

Trabzon'daki kötü vaziyeti düzeltmeye muktedir olan Dr. Barozzi, Samsun'da da oldukça hijyensiz bir ortamla karşılaşmıştır. Ocak 1864 itibariyle, açlık ve

523 Ayrıntılı bilgi için bkz. Papers Respecting The Settlement of Circassian Emigrants in Turkey, Consul Stevens to Earl Russell, No:1, Trebizond, (February 17, 1864), s. 1.

524 McCarthy, Ölüm ve Sürgün, s. 41; Kyriakidis, "Sanitarian Consequences Of The Caucasian Migration", s. 208-210.

525 Kardaş, XIX. Yüzyılda Kafkasya'da Salgın Hastalıklar, s. 59.

526 Erdem, "Salgın Hastalıklar", s. 192.

527 Papers Respecting The Settlement of Circassian Emigrants in Turkey, Consul Stevens to Earl Russell, No:15, Trebizond, (May 19, 1864), s. 11.

hastalıklardan iyice yıpranan göçmenler, Samsun'un yerli halkına ait olan meyve bahçelerine, tarlalarına ve ağaçlarına zarar vermeye başlamıştı. Müfettiş Rıza Efendi'nin raporuna göre yeni doğan bebekler bile giyecek elbise bulunmadığı için çıplak vaziyette bekliyorlardı. Ancak burada ulaşım koşulları daha iyi olduğundan Amasya ve Çarşamba'ya göçmen nakli kolay yapılabilmekteydi. Böylelikle şehirde birikmelerin önüne geçilebiliyordu. Bununla birlikte Nisan ayı itibariyle Trabzon'da yığılmalar başlayınca göçmenlerin büyük çoğunluğunun Samsun'a gönderildiğinden bahsedilmişti. Bundan sonra Samsun'da da durum kötüleşmeye başladı⁵²⁸.

İtalyan Konsolos Bosio'nun raporuna göre; Nisan 1864 ortalarında şehirde 10-12 bin göçmen bulunurken Trabzon'dan buraya yapılan sevkıyat neticesinde birkaç hafta içerisinde Samsun'daki göçmen sayısı 80 bine ulaşmıştı⁵²⁹. Dolayısıyla kısa süre içinde şehrin etrafı ve barınaklar göçmenlerle dolmaya başlamış ve temel gıda da giderek azalmıştı. Nitekim açlık, sefalet, çiçek, dizanteri ve tifüs hızlı bir şekilde göçmenleri katletmeye başlamış ve tahmin edileceği üzere ölüm oranları hızla artmıştır. Elçi Stevens'ın 19 Mayıs 1864 tarihli raporuna göre; Samsun'a 35-40 bin göçmen daha gelmiş ve hastalık ve açlığın etkisiyle son 48 saat içinde 500 kişi hayatını kaybetmiştir. Trabzon'da olduğu gibi Samsun'da da fırıncılar, korkudan şehri terk etmeye başlamış ve şehirde ekmek sıkıntısı ortaya çıkmıştır⁵³⁰. Bu durumda Dr.

Barozzi, şehri ve göçmenleri bir organize etmek için Samsun'a gelmiştir⁵³¹.

"Her yerde hasta, ölmek üzere olan ve ölmüş insanlar ile karşılaşırsınız. Her konut, her sokağın köşesi, her nokta göçmenler tarafından işgal edilmiş ve her yer, enfeksiyon içinde bir yuva haline gelmişti"⁵³².

Dr. Barozzi, Samsun'daki ilk gözlemleri hakkında, Trabzon'daki elçi Bosio'ya bunları söylüyordu. Çünkü şehir, tam bir felaketi yaşıyordu ve Bosio'ya göre; Dr.

Barozzi, Samsun'un bu durumu karşısında, Trabzon'daki gibi başarılı olamayacaktı⁵³³. Nitekim Sıhhi Müfettiş Dr. Barozzi, 20 Mayıs 1864 tarihinde Sağlık Kurulu'na gönderdiği raporda Samsun ile şunları söylemektedir:

528 Yılmaz, "The Mission of Dr. Barozzi in Trabzon and Samsun", s. 28.

529 Kyriakidis, "Sanitarian Consequences Of The Caucasian Migration", s. 212.

530 The Adelaide Express, (Tuesday, August 30, 1864/ 30 Ağustos 1864, Salı). Ayrıca bkz. The Press, (Thursday, September 15, 1864/ 15 Eylül 1864, Perşembe); The South Australian Weekly Chronicle, (Saturday, October 1, 1864/ 1 Ekim 1864, Cumartesi).

531 Papers Respecting The Settlement of Circassian Emigrants in Turkey, Consul Stevens to Earl Russell, No:15, Trebizond, (May 19, 1864), s. 11. Ayrıca bkz. The Press, (Thursday, September 15, 1864/ 15 Eylül 1864, Perşembe).

532 Rosser-Owen, The First 'Circassian Exodus' to the Ottoman Empire, s. 28; Kyriakidis, "Sanitarian Consequences Of The Caucasian Migration", s. 212; Chek (vd), “Yeniden Yazılan Tarih”, s. 12.

533 Yılmaz, "The Mission of Dr. Barozzi in Trabzon and Samsun", s. 29.

"Efendiler, 6 gün önce Samsun'a vardım. Şehrin ve göçmenlerin kötü durumunu anlatmaya kelimeler yetiremem. Hanlarda, yıkık binalarda ve ahırlarda 8-10 bin Çerkes var. Bunun dışında Irmak ve Derbend kamplarından gelen 30 bin göçmen de meydanlarda beklemekte, yerlilerin mahsullerine saldırmış ve kısacası her yeri işgal etmiş vaziyetteler. İş yerlerinin ve evlerin kapı önlerinde, eşiklerde, bahçelerde, sokağın her köşesinde hasta, ölmek üzere ve hatta ölmüş insanlarla karşılaşmak mümkün. En önemlisi de Karantina binası yaklaşık 30 kişi alabilecek iken burada 207 göçmen barınmakta. Dolayısyla burayı boşaltmak gerekti ancak hamallar bile buraya girmeye cesaret edemiyordu. Bu binaya kıymetli iş arkadaşım Ali Efendi ile birlikte girdik ve çürümüş sayısız ceset çıkardık. İtiraf etmeliyim ki; Trabzon'da gördüklerim, Samsun'da şu ana değin gördüğüm korkunç manzara ile asla mukayese edilemez. Kamplarda ise 40-50 bin kişi perişan halde hastalıkla mücadele ediyor ve kuvvetle muhtemel büyük çoğunluğu ölecektir. Şehrin mutasarrıfı Ata Bey, gördüğüm kadarıyla çok çaresiz, üstelik ne parası ne de kredisi var. Ölüleri kaldırmakla görevlendirilen adamlara ödeyecek parası bile bulunmuyor. Kaldı ki, bu insanlarla ilgilenecek kimse de yok, ölüleri defnetmek için hiçbir şey yok; at, araba, tekne kısacası hiç bir şey yok.

Göçmenlerin çoğu, günlerdir bir şey yemeden öylece bekliyorlar. Dolayısıyla ben bir şeyler yapmaya çalıştım, mısır tüccarları ve Bay Serkis Kirorkyan ile görüştüm ve onlar, bize bir miktar un temin ettiler. Ayrıca biraz da mısır unu buldum ve böylece şehirde biriken 70-80 bin göçmeni az da olsa rahat ettirebildik.

Bir diğer görevim, şehirdeki her yere saçılmış olan ölüleri ortalıktan kaldırmaktı ve ben de kentin boşaltılması ve temizlenmesine gayret ettim. Diğer taraftan sahilde bekleyen 11 gemi ve 7 sandal içerisindeki Çerkesleri, karaya çıkartmaya çalıştım ve bu insanları, şehre birkaç mil uzaklıktaki Kumluca'ya gönderdim. Fakat bilinmesi gereken bir diğer husus da para ve polis gücünün azlığıdır. Yaşanan hengameyi düzeltebilmek için paraya ve polise ihtiyaç vardır. Keşke Sadrazam Hazretleri buraya gelip bu manzarayı görse.

Sonuç olarak mutasarrıfın parası yok, şehirde 70-80 bin göçmen var ve unumuz olsa dahi ekmek yapabilecek fırıncı yok. Öyleyse asıl soru şu; bu insanlar nasıl ve ne ile beslenecek? Nitekim her gün açlıktan ölenler var."⁵³⁴.

Dr. Barozzi'nin bu raporundan sonra yaptığı faaliyetler neticesinde şehirdeki kötü durum iyileşmeye başlamıştı. Ancak tahmin edileceği üzere göçmenlerin Çerkezistan'dan Trabzon, Samsun gibi liman kentlerine gelişleri devam etmekteydi.

Nitekim Sıhhi Müfettiş Dr. Barozzi'nin raporunda 20 Mayıs'ta 70-80 bin olarak verilen göçmen sayısı, aynı ayın sonunda 100 bine; Haziran itibariyle de 120 bine kadar ulaştığı ve günlük ölüm oranları 700-800 kişi arasında seyrettiği görülür⁵³⁵. Dahası; Dr. Barozzi, 22 Mayıs'ta Konsolos Bosio'ya gönderdiği raporda, göçmenlerin halen çok perişan olduğunu ve daha da kötüsü yetkililerin, göçmenler için yapmayı planladığı şeylerin eksiklikler yüzünden yapılamaması olduğunu belirtmiştir⁵³⁶.

534 Bahsi geçen bu rapor için bkz. Herts Guardian Agricultural Journal and General Advertises, (Saturday, June 18, 1864/ 18 Haziran 1864, Cumartesi); Rosser-Owen, The First 'Circassian Exodus' to the Ottoman Empire, s. 68-71; Chek (vd), “Yeniden Yazılan Tarih”, s. 12; Yılmaz, "The Mission of Dr. Barozzi in Trabzon and Samsun", s. 29-31; Kyriakidis, " Sanitarian Consequences Of The Caucasian Migration", s. 212-213; Şaşmaz, "Immigration and Settlement of Circassians in the Ottoman Empire", s. 347-348.

535 Yılmaz, "1864 Kafkas Göçü Hakkında Bir Rapor", s. 146.

536 Raporda ayrıca göçmenlerin çöp topladıkları, ölümlerin halen önlenemediği ve havalar ısındığı zaman durumun daha da kötü olmasının muhtemel olduğu bildirilmiştir. Bkz. Yılmaz, "The Mission of Dr. Barozzi in Trabzon and Samsun", s. 31.

Samsun'daki göçmen sorununu, ayrıca Amerikalı Misyoner olan Henry John Van Lennep⁵³⁷ isimli bir seyyah da anılarında aktarmıştır. Van Lennep, 8 Mayıs 1854'te Samsun'a geldiğinde Çerkez göçleri yaşanmaya başlamıştı. Şehre adım attığı ilk günden beri Van Lennep, Çerkez göçlerini dikkatle gözlemlemiş ve sürekli kaydetmiştir. Adı geçen seyyahın verdiği bilgilerde; kentin göçlerden önceki nüfusu 10 bin civarında iken, göçlerle birlikte bu sayının 45 bini hayli geçtiğini söyler ve göçmenleri karınca sürüsüne benzetir⁵³⁸. Van Lennep'in aktardıklarına göre; Osmanlı Devleti, şehrin her yerinde göçmenler için yardım çadırları oluşturmuş ve onlara sürekli yemek dağıtmaya gayret etmiştir. Yerli halkın da göçmenlere yardımlarından bahseden Van Lennep, Çerkezlerin daha rahat yaşayabilmek adına kıymetli eşyalarını ve çocuklarını dahi satmaya çalıştıklarını belirtir⁵³⁹.

Haziran 1864 itibariyle kente yeni göçmenler gelmeye devam etmekteydi.

Dolayısıyla erzakları azalan bu insanlar arasında ölüm oranları da bir o kadar artmaktaydı. Nitekim şehir henüz tam olarak iyileştirilememişken halen göçmenlerin gelmesi devam ettiğinden Dr. Barozzi, Trabzon'da yaptığı gibi burada da şehre göçmen alımını durdurmaya çalıştı. Ancak bu sefer gerek gemi kaptanları ve gerek Çerkezlerin baskısı olunca göçmen akını durdurulamamıştır. Netice itibariyle Meclis- i Tahaffuz, limanlardaki vaziyeti tam olarak öğrenebilmek ve birtakım düzeltmeler yapabilmek için Dr. Barozzi'yi İstanbul'a çağırmıştır⁵⁴⁰.

Antoine Fauvel tarafından önce Trabzon'a gönderilen ve burada hatrı sayılır iyileştirmeler yapan Sıhhi Müfettiş Dr. Barozzi, daha sonra Samsun'da görevine devam etmiştir. Gittiği bu iki liman şehrinde de gerek göçmenlerin durumlarını ve gerek şehirlerin durumlarını, kısmen de olsa düzeltmeyi başarabilen Dr. Barozzi, bilhassa Trabzon'da yetkililerin muhalefeti ile de sıkça karşı karşıya kalmıştır. Hiç bir türlü yardım ve faaliyetten kendisini esirgemeyen Dr. Barozzi, öyle ki; Samsun'da

537 18 Mart 1815'de İzmir'de doğan Henry John Van Lennep, 15 yaşındayken ABD'ye gitmiş, 1837 senesinde Massachusetts Amherst Koleji'ni bitirmiş ancak misyoner olmak istediği için Andover İlahiyat Okulu'nda eğitimine devam etmiştir. Ardından Connecticut Harttord'da eğitimini tamamlayan Van Lennep, 27 Ağustos 1839'da Amherst'te Kongregasyon delegeliğine tayin edilmiştir. Aynı yıl Yabancı Misyonlar İçin Amerikan Yardım Heyeti'nin (American Board of Commissioners for Foreign Missions) bir misyoneri olarak Osmanlı Devleti'ne gelen ve İzmir'de görev yapan Van Lennep, 10 yıl Osmanlı Devleti'nde misyonerlik görevi yapmış; ilk başta ilahiyat okulunda sonra ise Robert Koleji'nde dersler vermiş ve 1854'te Samsun'a gelmiştir. Ayrıntılı bilgi için bkz. Erkan Tural, "Bir Bürokrat ve Bir Seyyah Gözüyle Canik (Samsun) Sancağı", Çağdaş Yerel Yönetimler Dergisi, XVII/1, Ocak 2008, s. 82-83; Hakan Tan, Ali Çakır, "Amerikalı Bir Misyonerin XIX. Yüzyıl Ortalarında Batı ve Orta Karadeniz İzlenimleri", Studies of The Ottoman Domain, V/8, Ocak 2015, s. 81.

538 Tan, Çakır, "Bir Misyonerin Karadeniz İzlenimleri", s. 85-86.

539 Tural, "Bir Seyyah Gözüyle Canik", s. 84-85.

540 Yılmaz, "The Mission of Dr. Barozzi in Trabzon and Samsun", s. 34; Yılmaz, "1864 Kafkas Göçü Hakkında Bir Rapor", s. 146.

karantina binasına kendisi girmiş ve birçok çürümüş ceset çıkartmıştır. Kendi sağlığını hiçe sayarak göçmenlerin o kötü durumlarını güzelleştirmek ve görevini layıkıyla yapmak adına, şu durumda dahi yolsuzluk yapabilen şehirde görevli Türk yetkililerine de güzel bir örnek olmuş olsa gerektir. Netice itibariyle İtalyan Hekim Dr. Barozzi, 5 Haziran 1864 tarihinde Meclis-i Tahaffuz'un davetiyle İstanbul'a dönmüştür.

İstanbul'a dönen Dr. Barozzi, 14 Haziran'da gerçekleşen görüşmede Meclis-i Tahaffuz'a Haziran ayının ilk günleri hakkında bilgi vermiştir⁵⁴¹. Ardından durumun vahametini göstermek adına bu bilgiler, komisyon üyelerinin imzaları ile Fuad Paşa'ya sunuldu. Dr. Barozzi'nin şehirden ayrılmasından sonra Samsun'da işler daha da kötüleşmeye başladı. Nitekim 15 Haziran'dan sonra hem Trabzon hem de Samsun'daki göçmen akını artarak devam etmiştir. Belirtmek gerekir ki; Fuad Paşa'ya sunulan rapor doğrultusunda Samsun ve Trabzon'da alınan önlemler daha da artmaya başladı. Yani Dr. Barozzi'nin raporu, Osmanlı hükümetinin konuya daha önemle yaklaşmasını sağladı denilebilir. Bu münasebetle 30 Haziran 1864 tarihi itibariyle Samsun'daki göçmen sayısı 100 bine kadar gerilemiş ve günlük ölüm oranları da 300'e kadar düşmüştür. Ancak ne yazık ki 7 Temmuz'da Karantina Doktoru Marcoaldi'nin gönderdiği rapora göre; bu sefer Çerkezler arasında kızamık baş göstermiş ve tifüsün etkisi de hızla artmıştır. Bütün bunların neticesinde artan ölümler sebebiyle Samsun'da göçmen sayısı hızla düşerek 80 bine kadar gerilemiştir⁵⁴².

Samsun'daki kamplarda da aynı şekilde göçmenler, hastalık ya da açlıktan hayatını kaybediyorlardı. Mayıs 1864'te Derbend ve Irmak'ta günlük ölüm oranı 500 kişi idi. Kurupelit, Kılınçdede, Çarşamba, Bafra, Akçay, Kürtırmağı ve Kumcağız gibi yerlerde toplam 13.558 kişi hayatını kaybetmiştir. 17 Haziran tarihli bir raporda Samsun'da 120 bin muhacir bulunduğu ve günlük ölüm oranlarının 260-290 arasında seyrettiği belirtilir⁵⁴³. 30 Haziran'da ise Samsun'da bu sayının 100 bine düştüğü

541 Dr. Barozzi, 14 Haziran'da Meclis-i Tahaffuz'a sunmuş olduğu sözlü raporu, 28 Haziran 1864 tarihinde yazılı olarak ve daha ayrıntılı bir şekilde sunmuştur. Fakat bu sefer yaptıklarını değil, yapılması gerekenleri sunan Dr. Barozzi, bahsi geçen raporda; Trabzon ve Samsun'daki durumdan, buralardaki göçmen sayılarından, kampların vaziyetinden, yolsuzluklardan, hastalık ve ölümlerden, nakillerde yaşananlardan, yetersizliklerden ve en sonunda da kendi önerilerinden bahsetmiştir.

Ayrıntılı bilgi için bkz. Yılmaz, "1864 Kafkas Göçü Hakkında Bir Rapor", s. 149-152.

542 Dr. Marcoaldi, bu raporundan birkaç gün sonra 20 Temmuz 1864 günü son raporunu yazıp imzaladığı esnada tifüsten hayatını kaybetmiştir. Dr. Marcoaldi, son raporunda; eski kötü günlerin tekrar geldiğini, ölülerin yeniden öylece meydanlarda bırakıldığını ve günlük ölüm oranının 300-350 arasında seyrettiğini söylemiştir. Bkz. Yılmaz, "1864 Kafkas Göçü Hakkında Bir Rapor", s. 146-147.

543 Morning Post, (Monday, July 11, 1864/ 11 Temmuz 1864, Pazartesi).

ancak günlük ölüm oranının artarak 300'e çıktığı rapor edilir⁵⁴⁴. Bazı Avustralya ve İngiliz gazetelerindeki haberlerde ise Samsun'da sadece kıyıda 45 bin kişilik bir göçmen grubunun beklediği, bunların çok perişan bir halde oldukları, buradaki günlük ölüm oranının 500-700 kişiye kadar çıktığı belirtilir. Ayrıca bu muhacirlerden bazılarının çadırlarda ancak büyük çoğunluğunun barınaksız olarak öylece tepe ve vadilerde yattıklarından bahsedilir⁵⁴⁵. Bu da gösteriyor ki, zaten hasta olan çocuk ve kadınlar, dışarıda ve ölmüş olan soydaşlarının arasında kaldığından ölüm oranları, zamanla daha da artmıştır⁵⁴⁶. Eylül ayından itibaren ise hem kamp yerlerinde hem de şehirlerde göçmen sayısı gittikçe azalmaya başlamıştır. Nitekim kış aylarının da yaklaşmasıyla göçmenlerin kesin iskan yerlerine gönderilmesine çalışılmıştır. Bu bağlamda Trabzon'da Schefer, Samsun'da ise Doulcet, göçmenleri taşımak için daha fazla gemi talep etti⁵⁴⁷.