Muhacirin Komisyonu

Muhacirin Komisyonu oluşturulmadan önce Osmanlı Devleti'ne göç edenlerin iskan ve iaşeleri ile ilgilenen kurum Ticaret Nezareti idi ve 16 Ağustos 1854 senesinde ise Şehremaneti'nin kurulmasıyla bu teşkilat da Ticaret Nezareti'ne bağlı olarak İstanbul'daki göçmenler ile ilgilenmeye başlamıştı⁴²⁸. Ancak belirtildiği gibi Şehremaneti, sadece İstanbul içerisindekilerin gemi nakliye ücretlerini ödemek, muhacirlere yiyecek, giyecek, ev eşyası ve kışlık yakacak temin etmekle birlikte bir de İstanbul dışına gideceklerin sevk işleri ile meşgul olmaktaydı. Diğer yandan göçmen meseleleriyle ilgilenen kurum sadece Şehremaneti değildi; Zabtiye Nezareti

427 Takvim-i Vekayi, sayı: 753, (15 Muharrem 1281/ 20 Haziran 1864).

428 Saydam, Kırım ve Kafkas Göçleri, s. 102-103.

de bu işlerle meşguldü fakat 1860 senesine değin Anadolu'ya gelen muhacirlerin sayısı fazla kalabalık olmadığından bu işler ile ilgilenmek için ayrı bir kuruma ihtiyaç duyulmamış ve göçmen işleri ile adı geçen bu kuruluşlar alakadar olmuştur⁴²⁹. Ancak göçmenler sadece İstanbul'a gelmiyorlardı; gemiler, Anadolu'nun muhtelif limanlarına ve Rumeli kıyılarına da muhacir taşımaktaydı. Bu sebeple payitaht dışında kalan yerlerde ise Ticaret Nezareti'ne bağlı olarak Taşra Yöneticileri, muhacir işlerine bakıyordu⁴³⁰. Ancak göçmen sayısı günden güne artınca, bu muhacirler ile ilgili konular da artmaya başladığından Şehremini, işleri tam teşekküllü bir şekilde yürütemez oldu ve türlü aksaklıklar boy gösterdi.

Şehremini, hükümete yazdığı raporda karşılaştığı sıkıntıları dile getirmiştir⁴³¹. Faaliyetlerini kendi bütçesinden, halktan ve hazineden aldığı yardımlarla sürdürebilen Şehremaneti, bu görevi 1859 senesine kadar devam ettirebilmiştir.

Nitekim sadece göç ve göçmenler ile ilgilenmesi için ayrı bir kurum oluşturulmasına karar verilmiştir. 4 Ocak 1860 tarihili arz tezkiresi ile Padişaha böyle bir kurumun oluşturulmasının elzem olduğu arz olunmuş; bir gün sonra da Padişahın onayıyla ayrı bir kurum olan Muhacirin Komisyonu, 5 Ocak 1860 tarihinde Trabzon Valisi Hafız Paşa yönetiminde oluşturulmuştur⁴³². Diğer yandan oluşturulan bu komisyon, muhacirlerin bütün işleri ile ilgilenmek ve onlara her türlü konuda yardımcı olmakla görevlendirilmişti.

Kurulduğunda Ticaret Nezareti'ne bağlı bulunan ve 1861 Temmuzundan itibaren bağımsız hareket eden Muhacirin Komisyonu'nun en mühim görevi göçmenlerin tez zamanda iaşe ve geçici iskanlarını sağlamak ve de ahali tarafından yapılan yardımları göçmenlere ulaştırmaktır. Çünkü göçler başlayalı beri gerek hanedan üyeleri ve memurlar gerekse millet sürekli olarak muhacirlere çeşitli yardımlarda bulunmuşlardır. Komisyon da yapılan bütün bu yardımları Takvim-i

429 Özkiraz, Çetin, "Osmanlı Devleti'nin Göçmenlere Karşı Politik Tutumu", s. 15.

430 Erdoğan Keleş, "Kırım Savaşı'ndan Sonra Gelen Muhacirlerin Menteşe Sancağı'nda İskânı", Turkish Studies, (Ed. Mehmet Dursun Erdem), IV/8, Erzincan 2009, s. 1169.

431 Süleyman Erkan, Kırım ve Kafkasya Göçleri (1878-1908), Trabzon 1996, s. 95-96.

432 Mehmet Yılmaz, "XIX. Yüzyılda Osmanlı Devleti'nin Muhaciri İskân Politikası", Osmanlı, IV, Ankara 1999, s. 589; Orat (vd), Kafkas Göçleri, s. 26-27; Saydam, "Kafkas Muhacirleri", s. 21; Keha,

"Kırım Kafkas Göçleri", s. 96-97; Mehmet Demirtaş, "Kırım Savaşı ve 93 Harbi Sürecinde Osmanlı Memleketine Gelen Göçmenlerin Sevk ve İskânları", Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (Ed. Osman Mert), sayı: 41, Erzurum 2009, s. 216-217; Toledano, Osmanlı Köle Ticareti, s. 128. Ayrıca Muhacir Komisyonları ve görevleri için bkz. Erkan, Kırım ve Kafkasya Göçleri, s. 95-125; Demirtaş, "Göçmenlerin Sevk ve İskânları", s. 218-220; Keleş, "Muhacirlerin Menteşe Sancağı'nda İskânı", s. 1169-1173; Toledano, Osmanlı Köle Ticareti, s. 128-132; Bice, Kafkasya'dan Anadolu'ya Göçler, s. 52-53. Ayrıca Komisyon için bir de talimatname hazırlanmıştır.

Bkz. Demirtaş, "Göçmenlerin Sevk ve İskânları", s. 218-220.

Vekayi, Tercüman-ı Ahval ve Tasvir-i Efkar gazetelerinde belirterek bir nevi yardımda bulunanlara teşekkür etmiştir. Bu durum şöyle açıklanabilir; belki komisyon, adı geçen gazeteler aracılığı ile yardımlarda bulunan insanlara hem teşekkür etmiş hem de bunların isimlerini belirtmiştir. Bu vesile ile yardımlar teşvik edilmiş olmalıdır. Diğer yandan yine adı geçen teşkilat, bundan sonra da bir yer belirleyip muhacirleri daimi iskan bölgelerine sevk ederek göçmenlerin sıkıntılarını gidermeyi ve onları üretici hale getirmeyi amaç edinmiştir. Bunların dışında 1860 yılında oluşturulan bu komisyon, gelenleri misafir ederek muhacirlere hane ve hayvanat vermek, daimi iskanları yapıldığı halde üretici duruma gelemeyenlere yevmiye dağıtmak ve göçmenlerin diğer ihtiyaçlarını karşılamak, yakacak temin etmek, devlet ve ahali tarafından yapılan yardımları göçmenler için kullanmak ve belki de en önemlisi göçmenlerin, yerli ahali ile uyumlarını sağlamak gibi görevler yapmaktaydı⁴³³. Fakat ilerleyen dönemde hızla artan muhacir sayısı teşkilatın da faaliyetlerini artırmasına sebebiyet vermiştir. Bu sebepten komisyon başkanı Hafız Paşa, iskan işleri ile alakadar olmak, teftişlerde bulunmak ve keşifler yaparak asayişi kontrol etmek üzere Anadolu ve Rumeli'ye görevlendirilmiş⁴³⁴ ve adı geçen zatın yerine ise Trablusgarb Valisi İzzet Paşa tayin edilmiştir. Ayrıca muhacirlerin iskan edildiği yerlerden fazla sayıda şikayet gelince komisyona yeni memurlar alınmaya başlanmıştır⁴³⁵. Bilhassa göçmenlerin ilk durakları olan Trabzon ve Samsun'a sürekli memurlar tayin edilmekteydi. Mesela Trabzon'a gönderilmiş olan Yaver Efendi'nin vazifesini fevkalade kötü bir şekilde yaptığı ve bu zatın hakkında şikayetler olduğu gerekçesiyle görevden alınıp onun yerine Tevfik Efendi'nin vazifeye atandığı görülmektedir⁴³⁶. Tevfik Efendi, maiyetine Maliye'den iki katib, Zabtiye'den yirmi

433 Demirtaş, "Göçmenlerin Sevk ve İskânları", s. 217.

434 Takvim-i Vekayi, sayı: 615, (5 Muharrem 1278/ 13 Temmuz 1861); Takvim-i Vekayi, sayı: 668, (10 Cemaziyelevvel 1279/ 3 Kasım 1862).

435 Gelen göçmenlerin hızla artması ile birlikte İstanbul dışındaki yerlerde durum kötüleşmeye başlamıştır. Bunun üzerine 1863 senesinde komisyon, bir dizi reform faaliyetleri başlatmış ve bu doğrultuda başka illerde yerel sorunların idare edilebilmesi adına taşralara memurlar göndermiştir.

Bkz. Rosser-Owen, The First 'Circassian Exodus' to the Ottoman Empire, s. 40-41.

436 Bkz. Otago Daily Times, (Tuesday, August 2, 1864/ 2 Ağustos 1864, Salı); Takvim-i Vekayi, sayı:

747, (20 Zilhicce 1280/ 27 Mayıs 1864); The Nashville Daily Union, (Tuesday, June 21, 1864/ 21 Haziran 1864, Salı), http://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn83025718/1864-06-21/ed-1/seq- 3/#date1=1864&index=2&rows=20&words=Circassian+refugees&searchType=basic&sequence=0&s tate=&date2=1864&proxtext=circassian+refugees&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1 [3/11/2016].

nefer ve birkaç zabit verilerek ve 15 bin kuruş maaş ile Trabzon'da muhacir işleri ile ilgilenmek üzere görevlendirilmiştir⁴³⁷.

1865 senesi itibariyle Osmanlı Devleti'ne gelen göçmen sayısında azalma olduğundan, şu ana kadar gelenlerin de birçoğunun iskanlarının gerçekleştiğinden ve komisyona ihtiyaç olmadığı için boş yere memurlara maaş vermenin yersiz olduğu düşünüldüğünden dolayı Muhacirin Komisyonu 27 Kasım 1865'te kaldırılmıştır⁴³⁸. Ancak 93 Harbi'nden sonra Osmanlı Devleti'ne Rumeli, Batum ve Kafkasya taraflarından yeni bir göçmen dalgası gelmeye başlamıştı⁴³⁹. Dolayısıyla 1864 sonlarında kapatılan Muhacirin Komisyonu'nun, 12 Ağustos 1877 tarihinde hazırlanan bir irade ile yeniden açılmasına karar verilmiştir⁴⁴⁰.

Kurulan bu komisyonların arasında şüphesiz en dikkat çekici olanı Milletlerarası Muhacirlere Yardım Komitesi'dir. 22 Ocak 1878 senesinde Avusturya- Macaristan Konsolosu başkanlığında kurulan bu teşkilat; aralarında konsolos, tüccar, banker, gazeteci ve sair kimseler olmak üzere toplam 83 azadan müteşekkildir⁴⁴¹. Ancak kaynakların tükenmesi sebebiyle bu komite, 9 Nisan 1879 tarihinde kapanmıştır. Yukarıda zikredilen bu yardım komitesinin dışında yabancı menşeli bir kuruluş daha oluşturulmuştur. Meşhur İngiliz roman yazarlarından olan Charles Dickens'in tavsiyeleri ile Bourdett Coutts isimli bir İngiliz iş adamının basın yoluyla öncülük ettiği Sermaye-i Şefkat-i Osmaniye (Turkish Compassionate Fund) komitesi Şubat 1878'de Londra'da kuruldu⁴⁴². Ayrıca 14 Nisan 1877'de resmi olarak kurulan

437 BOA, (İ. DH), D:524, G:36128, lef-3, (10 Zilkade 1280/ 17 Nisan 1864). Bu konuda ayrıca bkz.

Hertford Mercury and Reformer, (Saturday, May 21, 1864/ 21 Mayıs 1864, Cumartesi), http://www.21mayis.org/index.php/anlamak/akademik-calismalar/surgun/212-1864-hertford-mercury- circassian-refugees.html [3.11.2016].

438 Komisyonun lağvı ve bu görev için hazırlanan arz tezkiresi için bkz. Saydam, "Kafkas Muhacirleri", s. 25-26; Yılmaz, "Muhaciri İskân Politikası", s. 590.

439 Ayşe Pul, "1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı Sonrası Beykoz'da Muhacirler İçin İskân Yeri Çalışmaları", Tarih Okulu Dergisi, (Ed. Ünal Taşkın, Gökhan Kağnıcı), sayı: 15, İzmir 2013, s. 161.

440 Demirtaş, "Göçmenlerin Sevk ve İskânları", s. 217. Ayrıca ilerleyen dönemlerde farklı komisyonlar da oluşturulmuştur. 18 Haziran 1878'de kurulan İdare-i Umumiye-i Muhacirin Komisyonu için bkz. Yılmaz, "Muhaciri İskân Politikası", s. 590-591; Orat (vd), Kafkas Göçleri, s.

27-28. II. Abdülhamid'in başkanlık ettiği Muhacirin Komisyon-ı Alisi için bkz. Yılmaz, "Muhaciri İskân Politikası", s. 591; Orat (vd), Kafkas Göçleri, s. 28-29. Bursa mebusu Rıza Efendi'nin başkanlığında, göçmenler için yardım toplamak maksadıyla oluşturulan Muhacirine Muavenet Cemiyeti için bkz. Ora (vd), Kafkas Göçleri, s. 29. Son olarak Yerli Osmanlı ahalisinden yapılan yardımları toplayarak her hafta Muhacirine Muavenet Cemiyeti'ne teslim etmek görevi ile 13 Ağustos 1877'de kurulan Muhacirin İane Komisyonu için bkz. Orat (vd), Kafkas Göçleri, s. 29.

441 Avrupa devletlerinden gelen yardımlarla 30.204 lira 61 kuruş toplanmış ve bu para ile 14 fırın çalıştırılıp muhacirlere 3 milyon tayın dağıtılmış; yaralı ve hasta olanlar için 770 yataklı 9 hastane inşa edilmiş ve nakdi yardım dahi yapılabilmiştir. Bkz. Orat (vd), Kafkas Göçleri, s. 29-30.

442 Bu teşkilat, Londra'da topladığı paraları, elçilik vasıtası ile muhacirlere harcanmak üzere gönderiyordu. Teşkilatın, İstanbul'da kendisine tahsis edilen fırınları bulunmaktaydı ve buralardan günde 10 bin muhacire ekmek dağıtılıyordu. Bkz. Orat (vd), Kafkas Göçleri, s. 30.

Osmanlı Hilal-i Ahmer Cemiyeti'nin kurmuş olduğu muhacir kadın hastanesinin masrafları da bu teşkilat tarafından karşılanmaktaydı⁴⁴³.

Göçmenlere yardım toplamak için Londra ve Paris'te de yardım komiteleri kurulmuştur⁴⁴⁴. Londra'da başkanlığını Stratford de Redcliffe'in yaptığı ve üyeleri arasında diplomatlar, akademisyenler, seyyahlar ve bankacılardan oluşan Lord Strangford, Mr. Danby Seymour, Arthur Kinnaird, Henry Rawlinson, Mr. Stanley, Mr. Laurence Oliphant ve Henry Hoare gibi hayırseverlerin bulunduğu bir Çerkez Yardım Komitesi kurulmuş ve bu komite aracılığı ile halktan yardım toplanmaya çalışılmıştır⁴⁴⁵. Son olarak Jean Pietri'nin çıkarttığı Courrier d'Orient Gazetesi de göçmenlere yardım toplamak adına kampanyalar başlatmıştır⁴⁴⁶.

Bütün bu komisyonlar, yardım komiteleri ve sair kuruluşlar, Osmanlı Devleti'ne göç eden muhacirler için teşkil edilmiş ve onlara yardım ulaştırmak amaçlanmıştır. Ancak adı geçen komitelerde üye olan Bay Laurence Oliphant, toplanan ve toplanacak olan yardımların ve Avrupa kamuoyunda Çerkezler için başlatılan romantik tasvir ve sempatilerin, muhacirlerin mağduriyetlerini telafi etmek için yeterli olmayacağını söyler. Çünkü Oliphant, Çerkezlerin birçoğunun yollarda öldüğünü ve Osmanlı Devleti'ne varanların da hasta ve ölmeye yakın olduğunu belirtir⁴⁴⁷. Diğer yandan Newcastle Journal'ın 6 Haziran 1864 tarihli haberi de Bay Oliphant'ın düşüncesini destekler niteliktedir. Haberde; oluşturulan komitenin amacının, Çerkezlerin çıkarını korumak olduğu ancak hiçbir siyasi karakterin, Çerkezlere yardımcı olmak adına kendi arzularının ötesine geçemediği ve bu yüzden endişe duyulduğu belirtilir⁴⁴⁸. Dolayısıyla kurulan komitelerin, İngiliz hükümetini etkileyemediğinden dert yakınılıyor olabilir. Bu durumda şöyle düşünülebilir; bazı hadiselerde, hükümet ile milletin hedefleri uyuşmayabilir. Burada da İngiliz milleti, insani hassasiyet göstererek Çerkezlere yardım yapılmasını destekliyorken İngiliz hükümeti çıkarları gereği davranmayı tercih etmiş ve yapılması planlanan yardımın

443 Orat (vd), Kafkas Göçleri, s. 29-30.

444 Takvim-i Vekayi, sayı: 755, (29 Muharrem 1281/ 4 Temmuz 1864). Mrs. Hornby adında bir İngiliz Hanımefendi ile İstanbul'daki İngiliz Konsolosluk Yargıcının eşi, Londra'da kurulmuş olan yardım komitelerine katılarak muhacirler için yiyecek ve içecek tedarik etmeye çalışmışlardır. Bkz. Rosser- Owen, The First 'Circassian Exodus' to the Ottoman Empire, s. 47.

445 Bu konu hakkında birkaç örnek için bkz. Newcastle Journal, (Monday, June 06, 1864/ 6 Haziran 1864, Pazartesi), http://www.21mayis.org/index.php/anlamak/akademik-calismalar/surgun/222-1864- newcastle-journal-circassian-exodus.html [3.11.2016]; Takvim-i Vekayi, sayı: 753, (15 Muharrem 1281/ 20 Haziran 1864); Takvim-i Vekayi, sayı: 757, (13 Safer 1281/ 18 Temmuz 1864).

446 Tasvir-i Efkar, sayı: 152, (28 Cemaziyelahir 1280/ 10 Aralık 1863).

447 Dublin Evening Mail, (Friday, May 13, 1864/ 13 Mayıs 1864, Cuma).

448 Newcastle Journal, (Monday, June 6, 1864/ 6 Haziran 1864, Pazartesi).

boş bir masraf olacağını düşünmüştür. Diğer taraftan ata yurtlarından ayrılıp Osmanlı Devleti'ne göç eden Çerkezler de uzun bir yolculuk sürecinin ve sefaletin ardından Osmanlı limanlarına varabilmişlerdir.