3.3. Çerkezlerin İskan Edilmesi
3.3.2. Rumeli'ye Yapılan İskanlar
Osmanlı Devleti, göçmenlere üretici duruma geçene değin belirli miktarlarda maaş bağlamıştır. 12 Ağustos 1862 ile 10 Ocak 1863 tarihleri arasında Canik Sancağı'nın Kavak Kazası'na belirli gruplar halinde olmak üzere toplam 234 kişi iskan edilmiş ve bunlara, kişi başına 20 paradan 20-30 gün arası için günlük yevmiye dağıtılmıştır601. Yine sandallarla Samsun'dan Çarşamba'ya daimi iskan edilmek üzere gönderilen Çerkezlerden 15.079 kişiye, Ağustos 1864'ten itibaren 108.453 kuruş 10 para dağıtılmıştır602. Diğer yandan göç edenlerin sayısı o kadar fazla idi ki, gerek bu sebeple gerekse başka amaçlarla Rumeli'ye de iskan yapılmıştır.
hazırlanmıştır607. Bu talimatname doğrultusunda biriken bölgelerdeki göçmenler, süratle başka yerlere nakledilmişlerdir. Bölgede biriken 12 bin hane Çerkez göçmenin, Nusret Paşa'nın gayretleriyle 6 bini Niş'e, 6 bini de Vidin'e iskan olunmuş ve ayrıca yerli halk, hasta göçmenlere sıcak çorba pişirip dağıtmıştır608.
Daimi iskan bölgelerine gönderilen göçmenlere Anadolu'da olduğu gibi Rumeli'de de ahali tarafından iskanın hem öncesinde hem de sonrasında yardımlar yapılmıştır. Takvim-i Vekayi'de, Kosova'ya gönderilen 1.500 hane Çerkezin, inşa olunan hanelere, Prezrin Mutasarrıfı Nazif Paşa tarafından yerleştirildikleri ve kendilerine 100 çift öküz ile arabalar verildiği bilgisi yer alır609. Bundan başka Vidin Eyaleti'ne iskan edilen 3.955 nüfus Çerkez için ahali tarafından odun, mercimek, fasulye, soğan, tuz ve hayvanlarına da yem, kepek ve saman verilmiştir610. Yine Kosova'da iskan olunan göçmenlere, Mahmud Bey ve Fettah Zaim Ağa tarafından tarla bağışlanmıştır611. Vidin'de iskan edilen 202 nüfus göçmenin ihtiyaçları için yerli ahali tarafından 120 kıyye ekmek ve başkaca yardımlar yapılmıştır612. Tırnova Sancağı'nda iskan olunmak üzere gönderilen Çerkezlere ahali, memurlar ve itibarlı kimselerce 3.433 kuruş bağış yapılmıştır613.
1864 senesi itibariyle Osmanlı Devleti'ne gelen göçmen sayısının hızla arttığı bilinmektedir. Dolayısıyla bu artış Rumeli kentlerinde de etkisini göstermiştir.
Yaşanan bu gelişme neticesinde Varna ve Köstence'de biriken göçmen sayısı 60 bini geçmiş ve bunlar, Vidin, Niş, Sofya, Kosova kaza ve karyelerine takım takım sevk edilmiştir. Sıkıntıların daha da artmasına meydan vermemek adına bundan sonra geleceklerin de direkt olarak Niğbolu, Ziştovi, Rusçuk, Silistre ve Dobruca'nın müsait mahallerine gönderilmesi kararlaştırılmıştır614.
607 Talimatnamenin tam metni için bkz. Saydam, Kırım ve Kafkas Göçleri, s. 128.
608 Takvim-i Vekayi, sayı: 752, (7 Muharrem 1281/ 12 Haziran 1864). Yine bu konuda bkz. Takvim-i Vekayi, sayı: 750, (23 Zilhicce 1280/ 30 Mayıs 1864). Varna'da biriken 30 bin göçmenden 2500'ünün hasta olduğu halde bunların Köstence'ye iskan için gönderildiği; hasta ve çocukların, Çatalçeşme'de barınaklarda tedavi altına alındığına dair bkz. Takvim-i Vekayi, sayı: 755, (29 Muharrem 1281/ 4 Temmuz 1864). Niş ve Kosova'ya gelen 15 bin nüfus, Bulgarların kendi arabalarıyla iskan mahallerine sevk ettiklerine dair bkz. Takvim-i Vekayi, sayı: 759, (28 Safer 1281/ 2 Ağustos 1864).
Kaymakam Rüşdi Efendi'nin gayretleriyle Köstence'ye iskan edilenler için bkz. Takvim-i Vekayi, sayı: 753, (15 Muharrem 1281/ 20 Haziran 1864).
609 Takvim-i Vekayi, sayı: 764, (4 Rebiülahir 1281/ 6 Eylül 1864). Ayrıca bkz. Takvim-i Vekayi, sayı:
771, (24 Cemaziyelevvel 1281/ 25 Ekim 1864).
610 Takvim-i Vekayi, sayı: 610, (23 Ramazan 1277/ 4 Nisan 1861).
611 Tercüman-ı Ahval, sayı: 91, (9 Rebiülahir 1278/ 14 Ekim 1861).
612 Tercüman-ı Ahval, sayı: 107, (16 Cemaziyelevvel 1278/ 19 Kasım 1861). Edirne'ye gönderilen göçmenler için 1 yük bu kadar bin kuruşluk yardım ve Niş'e gönderilenler için de 31 bin şu kadar kuruşluk yardım için bkz. Tercüman-ı Ahval, sayı: 13, (2 Receb 1277/ 14 Ocak 1861).
613 Takvim-i Vekayi, sayı: 784, (25 Şaban 1281/ 23 Ocak 1865).
614 Takvim-i Vekayi, sayı: 757, (13 Safer 1281/ 18 Temmuz 1864).
İskan edilen göçmenler için ev, cami, mektep gibi yapıların inşası Rumeli'de de yapılmaktaydı. Silistre'ye yerleştirilen 45 hane göçmene Kaymakam İbrahim Paşa ve ahali tarafından 8 adet ev inşa edildiği görülür615. Tercüman-ı Ahval'de, Vidin Sancağı'nda bulunan Lofça Kazası'na 500 hane Çerkez yerleştirildiği ancak bunların birkaç yüzü arazi bulabilmişken bir miktarının açıkta kaldığı ve bunun için havası ve koşulları uygun olan bir yerde yeni bir kasaba inşa ettirilmesine karar verildiği bilgisi verilir616. Selanik'te iskan edilen göçmenler için 70 hane inşa edildiği ve bunların masraflarının ahali tarafından karşılandığı617; Üsküp Sancağı'na gönderilen Çerkezler için ise 116 adet hane inşa edildiği ve bunların masrafları olan 59.200 kuruşun yine ahali tarafından ödendiği görülür618.
Çerkezlerin iskan edildikleri yerlere Padişah ya da Şehzadelerin adları verildiği de olmuştur. Vidin'e gelen göçmenlerin 200 hanesi Kala (?) Karyesi'ne, 270 hanesi de Rakoviçe Karyesi'ne yerleştirilmiş, hane ve camii inşası yapılmış son olarak da bu iskan yerlerine birer isim vermek gerektiği düşünülmüştür. Netice itibariyle bu yerlerden birine Hamidiye, diğerine ise Adliye isimleri verilmiştir619. Bundan başka Vidin Eyaleti'nin Lom Kazası'nda iskan olunan 350 hane muhacirin için bölgedeki imar faaliyetlerine büyük yardımları dokunan Şehzade Yusuf İzzeddin Efendi'nin ismini şereflendirmek adına bölgeye Şehzade Efendi'nin adı verilmiştir620. Diğer yandan daha önce belirtildiği gibi göçmenlerin bir kısmı da Ortadoğu taraflarına yerleştirilmiştir.
615 BOA, (A. MKT. UM), D:443, G:28, (5 Cemaziyelevvel 1277/ 19 Aralık 1860); Osmanlı Belgelerinde Kafkas Göçleri, II, s. 50.
616 Tercüman-ı Ahval, sayı: 91, (9 Rebiülahir 1278/ 14 Ekim 1861).
617 Takvim-i Vekayi, sayı: 825, (28 Receb 1282/ 18 Aralık 1865). Yenipazar Sancağı'nda bulunan Mitroviçe Kazası'na iskan edilen göçmenler için masrafları ahali tarafından ödenen hane inşası ve yapılan yardımlar için bkz. Takvim-i Vekayi, sayı: 790, (15 Şevval 1281/ 13 Mart 1865).
618 Takvim-i Vekayi, sayı: 809, (27 Safer 1282/ 22 Temmuz 1865). Priştine Kazası'na yerleştirilen muhacirlerin barınması için inşa edilen hanelerin tutarı olan 93.065 kuruş, ahali tarafından karşılanmıştır. Bkz. Takvim-i Vekayi, sayı: 839, (17 Zilhicce 1282/ 3 Nisan 1866). Kozluca Kazası Müdürü İsmail Ağa, hanelerin inşasında gösterdiği gayretleri münasebetiyle beşinci rütbeden bir kıta nişan ile ödüllendirilmiştir. Bkz. Takvim-i Vekayi, sayı: 628, (7 Receb 1278/ 8 Ocak 1862).
619 Ayrıca Tulça Kazası'na iskan edilen göçmenler için bir camii inşa edilmiş ve buraya da bir isim verilmiştir. Bkz. Takvim-i Vekayi, sayı: 618, (22 Safer 1278/ 29 Ağustos 1861). Lofça civarında da Çerkeslerin yerleştirildiği ve bu yere de bir isim verildiği hakkında bkz. Takvim-i Vekayi, sayı: 617, (27 Muharrem 1278/ 4 Ağustos 1861).
620 Bu konu ile ilgili bkz. Tercüman-ı Ahval, sayı: 99, (26 Rebiülahir 1278/ 31 Ekim 1861); Takvim-i Vekayi, sayı: 622, (23 Rebiülahir 1278/ 28 Ekim 1861). Ayrıca Rumeli'ye yapılan iskanlar hakkında detaylı bilgi için bkz. Pinson, "Çerkeslerin Rumeli'ne İskânı", s. 52-67; Saydam, Kırım ve Kafkas Göçleri, s. 127-131, 138-139; Karataş, "Kafkas Muhâcirlerin İskânı", s. 358-375.