Anadolu'ya Yapılan İskanlar

Osmanlı Devleti'nde ilk durakları Trabzon, Samsun, İstanbul, Varna gibi kentler olan Çerkez göçmenleri, buralarda bir süre kaldıktan sonra neredeyse bütün Anadolu topraklarına dağıtılmışlardır. Göçmenler, Sakarya, Kocaeli, Bolu, İstanbul, Bursa, Bilecik, Balıkesir, Çanakkale, Ankara, Eskişehir, Kütahya, Konya, Manisa, İzmir, Aydın, Denizli, Afyon, Antalya, Sinop, Samsun, Çorum, Amasya, Tokat, Yozgat, Sivas, Kayseri, Kahramanmaraş, Adana, Şanlıurfa, Giresun, Ordu gibi şehirlere daimi olarak yerleştirilmeye çalışılmıştır⁵⁶⁷. Ancak Çerkezlerin iskan işi ile sadece Osmanlı Devleti alakadar olmamış; İngiltere ve Rusya da bu mesele ile yakından ilgilenmiştir⁵⁶⁸. Şöyle ki; İngiltere'ye göre göçmenler, Karadeniz ile Erzurum arasında kalan bölgeye yerleştirilmeli idi⁵⁶⁹. Bu durumda şöyle düşünülebilir; İngiltere, bahsi geçen bölgeye savaşçı ve Ruslarla husumeti olan Çerkezleri yerleştirerek bir nevi Anadolu ile Rusya arasında tampon bölge oluşturmaya ve ayrıca kendi çıkarları gereği bu bölgeyi güvence altına almaya çalışmıştır⁵⁷⁰. Diğer taraftan Osmanlı Devleti'nin göçmenleri iskanına Rusya da dahil olmuştur. Göçmenlerin doğu bölgesine yerleştirilmelerine şiddetle karşı çıkan Rusya, kendi sınırının biraz ilerisinde savaşçı Çerkezleri görmek yerine müttefiki olan Ermenileri görmeyi yeğlemiştir. Aynı şekilde İngiltere de doğuya yapılan iskanlara, ileride bu bölgede bağımsız bir Ermeni devleti kurulması hayaliyle karşı çıkmıştır⁵⁷¹. Netice itibariyle Osmanlı Devleti göçmen iskanını, Rusya ve İngiltere'nin arzu ettiği şekilde yapmak durumunda kalmıştır⁵⁷².

567 Kocacık, Eser, "Kafkasya'dan Anadolu'ya Göçler", s. 191.

568 Osmanlı Devleti'nin, iskan meselesinde Avrupa'nın müdahalede bulunması sadece bu seferlik yaşanan bir durum olmamıştır. Avrupa, sonraki dönemlerde de kendileri için kritik sayılabilecek noktalara, Türk ve Müslüman unsurların yerleştirilmesine şiddetle karşı çıkmıştır. Bkz. Erkan,

"Osmanlı Devleti'nin Göçmenleri İskân Politikasına Yabancı Ülkelerin Müdâhaleleri", s. 614-628.

569 Papers Respecting The Settlement of Circassian Emigrants in Turkey, Sir H. Bulwer to Earl Russell, No:7, Constantinople, (May 3, 1864), s. 4; Takvim-i Vekayi, sayı: 755, (29 Muharrem 1281/

14 Temmuz 1864). Ayrıca bkz. Şaşmaz, "Immigration and Settlement of Circassians in the Ottoman Empire", s. 362-363.

570 Saydam, "Kafkas Muhacirleri", s. 32.

571 Topçu, "Kafkas Göçmenlerinin Etnik Yapısı, Yerleşimi ve Nüfusu", s. 420; Erkan, "Dramatik Bir Sürgün Hikayesi", s. 173.

572 Saydam, "Kafkas Muhacirleri", s. 32. Ayrıca İngiltere'nin elçisi Sir Henry Bulwer, Earl Russell'a gönderdiği raporda, her dört Türk aileye bir Çerkes ailesi düşecek şekilde de iskan yapılabileceğini söylemiş ancak bu durumda da zaten yoksul olan Osmanlı yerlilerinin daha da kötüleşeceğini belirtmiştir. Bkz. Papers Respecting The Settlement of Circassian Emigrants in Turkey, Sir H. Bulwer to Earl Russell, No:7, Constantinople, (May 3, 1864), s. 4. İngiltere'nin, iskan konusundaki bu düşünceleri için ayrıca bkz. The Argus, (Friday, July 15, 1864/ 15 Temmuz 1864, Cuma), http://trove.nla.gov.au/newspaper/article/5750684?searchTerm=circassian&searchLimits=dateFrom=1 864-01-01|||dateTo=1864-12-31 [3/11/2016]; The South Australian Register, (Monday, July 25, 1864/

25 Temmuz 1864, Pazartesi); The Empire, (Thursday, August 4, 1864/ 4 Ağustos 1864, Perşembe);

Osmanlı Devleti, ilk iş olarak göçmenleri yerleştirebilecek yerler tahsis etmiştir. Bu yerler arasında devlet arazileri, boş araziler veya Padişaha ait araziler bulunmaktaydı⁵⁷³. Sultan Abdülaziz'in emriyle Üsküdar ve Kadıköy arasında bir arazi, ayrıca 19 adet devlet çiftliği ve Sultan'ın Silivri'deki bir arazisi göçmenler için ayrılmıştır⁵⁷⁴. 1860 tarihli bir iradede, Gelibolu Sancağı'nda bulunan Dukak'ın Çiftliği isimli arazinin birkaç seneden beri satılık olduğu ancak bir türlü değerini karşılayacak bir alıcı bulunamadığı ve bunun için adı geçen arazinin, göçmen iskanına açılmasına karar verildiği bilgisi yer alır⁵⁷⁵. 31 Mayıs 1864 tarihli başka bir belgede ise Trabzon'a gelmiş olan 100 hane Çerkezin iskanı için İslimiye Sancağı dahilinde bulunan Fındıklı ve Davutlu mahallerinde ve ayrıca sahil kesiminde iskana uygun yerler bulunduğu görülür⁵⁷⁶. Yine bu durumla ilgili 15 Mart 1861 tarihinde alınan bir tahriratta; Trabzon Eyaleti dahilinde bulunan Ordu Sancağı'nda 500 hanelik göçmen grubunun iskan edilebileceği kadar arazinin bulunduğu bildirilir⁵⁷⁷. Devletin arazi tahsisinin yanında gerek Türk gerekse gayrimüslim ahali de göçmenlere yardım etmiştir.

Yerli Osmanlı ahalisi ve memurlar da iskan işlerinde Çerkezlere çeşitli yardımlarda bulunmuştur. Bunlar; yol masraflarını karşılama, yiyecek, giyecek ve yakacak temin etme, düze çıkana kadar göçmenlerin günlük ihtiyaçlarını karşılamak adına onlara nakit yardımında bulunma şeklinde sıralanabilir⁵⁷⁸. Sivas'a yerleştirilmek üzere gönderilen göçmenler için Uzunyayla adlı mahalde yeni evler inşa edildiği⁵⁷⁹, başka bir belgede ise Uzunyayla'ya gönderilenler için Yıldızeli kazası ahalisince 36 adet hane inşa edildiği görülür⁵⁸⁰. 20 Ağustos 1861 tarihli arşiv

The Daily Southern Cross, (Tuesday, August 2, 1864/ 2 Ağustos 1864, Salı); The Lyttelton Times, (Saturday, July 30, 1864/ 30 Temmuz 1864, Cumartesi); Otago Witness, (Saturday, August 6, 1864/ 6 Ağustos 1864, Cumartesi); Otago Daily Times, (Tuesday, August 2, 1864/ 2 Ağustos 1864, Salı); The New Zealand Spectator and Cook's Strait Guardian, (Wednesday, August 17, 1864/ 17 Ağustos 1864, Çarşamba); Erkan, "Dramatik Bir Sürgün Hikayesi", s. 172-173.

573 Göçmen iskanı için elverişli olan arazilere dair bkz. Berber, "Kırımlı ve Kafkasyalı Muhacirlerin Manisa Kazasında İskânı", s. 186; Satış, "Kafkasya'dan Anadolu'ya Göçler", s. 525.

574 Rochdale Observer, (Saturday, August 20, 1864/ 20 Ağustos 1864, Cumartesi).

575 BOA, (İ. DH), D:463, G:30903, (18 Rebiülahir 1277/ 3 Kasım 1860). Ayrıca Üsküdar ve Kadıköy arasında yer alan geniş bir ovanın, Sultan Abdülaziz'in hediye ettiği 19 adet devlet çiftliğinin ve yine Sultan tarafından Silivri civarında bir yerin göçmenler için iskana açıldığına dair bkz. Rochdale Observer, (Saturday, August 20, 1864/ 20 Ağustos 1864, Cumartesi).

576 BOA, (A. MKT. MHM), D:301, G:89, lef-2, (24 Zilhicce 1280/ 31 Mayıs 1864).

577 Tercüman-ı Ahval, sayı: 24, (8 Ramazan 1277/ 20 Mart 1861).

578 Göçmenlerin, günlük yiyecek ihtiyaçları genellikle dağıtılmakta olan yarım ekmekle karşılanıyordu. Bkz. Berber, "Kırımlı ve Kafkasyalı Muhacirlerin Manisa Kazası'nda İskânı", s. 188.

579 Takvim-i Vekayi, sayı: 605, (6 Receb 1277/ 18 Ocak 1861).

580 Takvim-i Vekayi, sayı: 608, (25 Şaban 1277/ 8 Mart 1861). Menteşe Sancağı'nda iskan edilen göçmenler için de inşa edilen hanelerin miktarı olan 31.690 buçuk kuruş, ahalice karşılanmıştır. Bkz.

Takvim-i Vekayi, sayı: 617, (27 Muharrem 1278/ 4 Ağustos 1861).

belgesinde; Düzce'ye iskan olunmak üzere gönderilen Çerkezler için 30 adet ev inşa edildiği ve ilaveten 20 adedinin de yapım aşamasında olduğu yazar⁵⁸¹. Tercüman-ı Ahval'in 21 numaralı nüshasında, Şanlıurfa'nın Viranşehir Sancağı'na yerleştirilen 114 hane 587 nüfus göçmenin masrafları için yerli ahalinin yardımlarda bulunduğu yazar⁵⁸². Aynı şekilde Amasya Sancağı'na iskan edilmek üzere gönderilen 6 bin kişilik göçmen grubunun nakil ücretlerinin 22.680 kuruşluk kısmını Ladik Kazası ahalisi kendi cebinden karşılamıştır⁵⁸³. Yine Amasra'ya gönderilen 280 göçmene, ahalice 3115 kuruşluk yardım yapılmış ve Biga Sancağı'na gönderilen 1000 nüfus Çerkez göçmene de çeşitli yardımlarda bulunulmuştur⁵⁸⁴.

Osmanlı Devleti ise yerli esnafın, memurların ve yetkili kimselerin göçmenler için yaptığı bu tür yardımları ve göçmenlerin konaklamasında gösterilen ihtimamı hoş karşılamış ve bu tür davranışlar devletçe takdir edilmiştir. Ankara'ya daimi olarak yerleştirilmek üzere gönderilen Çerkez göçmenlerinin, Kastamonu'dan geçerken bölge ahalisi tarafından çok güzel ağırlandığı, her birine özel muamele edildiği ve bu durumun da devletçe memnuniyetle karşılandığı görülür⁵⁸⁵. Aynı şekilde Ankara ve Çankırı'da iskan olunmak üzere Samsun'dan yola çıkan 1000 hane 10 bin nüfus Çerkeze, Beytütün kazası ahalisi yardımlarda bulunmuştur⁵⁸⁶. Ancak iskan edilen Çerkezlere bazı sebeplerle bahsi geçen bu yardımlar ulaştırılmadığından göçmenler, çeşitli sıkıntılar çekmişlerdir. Sakarya'ya iskan edilen ve 40 haneden oluşan Çerkez göçmenleri, kendilerine hiçbir arazi, zirai araç-gereç, günlük yiyecek yardımı yapılmadığına dair hükümete şikayet dilekçesi yazmışlardır⁵⁸⁷.

Göçmenler, genellikle yerleşecekleri bölgeyi keşif amaçlı gezip bölge hakkında fikir sahibi olabilmekteydiler. Çünkü çoğu Çerkez, ata yurtlarında olduğu gibi suya yakın dağlık ve ormanlık alanlara yerleşmeyi tercih etmişlerdir⁵⁸⁸. Ayrıca

581 BOA, (A. MKT. MHM), D:231, G:73, (13 Safer 1278/ 20 Ağustos 1861); Osmanlı Belgelerinde Kafkas Göçleri, II, s. 70. Ayrıca Kütahya'ya iskan edilen göçmenler için de yerli ahali tarafından inşa edilen evler için bkz. BOA, (A. MKT. MHM), D:226, G:69, (12 Muharrem 1278/ 20 Temmuz 1861);

Osmanlı Belgelerinde Kafkas Göçleri, II, s. 68.

582 Tercüman-ı Ahval, sayı: 21, (29 Şaban 1277/ 12 Mart 1861). Şanlıurfa'ya yapılan iskanlar hakkında daha ayrıntılı bilgi için bkz. Satış, "Kafkasya'dan Anadolu'ya Göçler", s. 523-528.

583 Takvim-i Vekayi, sayı: 606, (29 Receb 1277/ 10 Şubat 1861). Ayrıca bkz. Ahmet Caner Çatal, 19.

Yüzyılın İkinci Yarısında Amasya Şehri'nin Demografik Yapısı ve İskân Siyaseti, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Niğde Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Niğde 2009, s. 81.

584 Takvim-i Vekayi, sayı: 776, (28 Cemaziyelahir 1281/ 28 Kasım 1864).

585 BOA, (A. MKT. MHM), D:303, G:76, (16 Muharrem 1281/ 21 Haziran 1864). Ayrıca bkz. Ayrıca bkz. Osmanlı Belgelerinde Kafkas Göçleri, II, s. 88.

586 Takvim-i Vekayi, sayı: 761, (11 Rebiülevvel 1281/ 14 Ağustos 1864). Ayrıca bkz. Takvim-i Vekayi, sayı: 784, (25 Şaban 1281/ 23 Ocak 1865).

587 Düzenli, Adapazarı ve Civarında Çerkes Muhacirlerin İskânı, s. 87.

588 Yılmaz, "Muhaciri İskân Politikası", s. 596.

çoğu göçmen daha evvel gelmiş olanların ya da akrabalarının yanlarına sevk edilmek için dilekçe vermişlerdir. Kabardey göçmenleri, Bolu'da meskun Talosten (?) Efendi adlı Çerkezin akrabaları olmaları sebebiyle bu bölgeye yerleşmek için talepte bulunmuşlardır⁵⁸⁹. Yine Rodos'a gönderilen 32 hane göçmen grubunun, burayı beğenmeyerek Menteşe Sancağı'nın Dalaman Kazası'ndaki Akçataş Köyü'ne nakledilmek istedikleri ve oraya yerleştirildikleri görülür⁵⁹⁰.

Keşif amaçlı gelen göçmenler, genellikle arzu ettikleri yerlere iskan edilmişlerdir. Dolayısıyla Anadolu'da iskanların en çok yapıldığı yerlerden birisi Sivas'ın Uzunyayla adlı bölgesidir⁵⁹¹. Çerkezler, Kafkasya'daki yurtlarına benzediği gerekçesiyle Uzunyayla'yı tercih etmişlerdir. Çerkez ve Çeçenlerden müteşekkil 271 hane, 2.724 nüfus göçmenin Sivas'a göç etmek için talepte bulunduğu ve bu isteklerinin kabul edildiği görülür⁵⁹². Bu bölgenin iskana açılmasının sebebi ise bölgede yoğunlaşan aşiret istilaları sonucunda bölge ahalisinin burayı terk etmiş olmasıdır. Dolayısıyla Çerkezlere arazi, öküz, zirai araç-gereç, tohumluk ve saban verilerek toprakların işlenmesi ve bu vesile ile gelir elde edilmesi düşünülmüştür⁵⁹³.

Muhtelif yerlere gönderilmiş olan Çerkezlerin bir süre sonra bazı sebeplerden dolayı yerlerinin değiştirildiği de olmuştur. Sivas'a yerleştirilmesi düşünülen 600 kişilik Çerkez grubunun, Sivas'ta meskun göçmenlerin fazla olması ve artık burada iskana açılacak yer kalmaması sebebiyle havalar ısındığı zaman derhal Şanlıurfa ve Diyarbakır taraflarına gönderildiği görülür⁵⁹⁴. Aynı şekilde 2 Şubat 1862'de Amasya'ya yerleştirilen 3.453 nüfus göçmenin de baharın gelmesiyle birlikte

589 BOA, (A. MKT. NZD), D:355, G:19, (13 Zilkade 1277/ 23 Mayıs 1861); Osmanlı Belgelerinde Kafkas Göçleri, II, s. 66.

590 Keleş, "Muhacirlerin Menteşe Sancağı'nda İskânı", s. 1175.

591 Satış, "Kafkasya'dan Anadolu'ya Göçler", s. 524.

592 BOA, (A. MKT. UM), D:193, G:46, (11 Safer 1277/ 29 Ağustos 1860). Ayrıca 350 nüfus Çerkesin Trabzon'dan, Sivas'a iskan edilmek istemelerine dair bkz. BOA, (A. MKT. MHM), D:228, G:55, (21 Muharrem 1278/ 29 Temmuz 1861); Canik Sancağı'nda kendilerine gösterilen yerleri beğenmeyen Çerkes göçmenleri Sivas'a iskan edilmeyi istemişlerdir. Bkz. BOA, (A. MKT. UM), D:518, G:44, (17 Cemaziyelevvel 1278/ 20 Kasım 1861). Bunlardan başka Kastamonu'ya gönderilmiş olan Çerkeslerin, Sivas'a nakil olunmaları hakkında bkz. Takvim-i Vekayi, sayı: 619, (5 Rebiülevvel 1278/ 10 Eylül 1861). Yine Trabzon'da bulunan 360 kişilik Çerkes göçmen grubunun, Sivas'a yerleşmek istediği ancak kış aylarının geçmesinden sonra Karahisar-i Şarki yolu ile Sivas'a gönderilebildiklerine dair bkz. BOA, (A. MKT. UM), D:448, G:28, (29 Cemaziyelahir 1277/ 12 Ocak 1861).

593 Tolga Akay, Kafkasya'dan Uzunyayla Havalisine Göçler ve İskân (1859-1876), Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri 2009, s. 73.

594 Ayrıntı için bkz. BOA, (A. MKT. UM), D:522, G:18, (29 Cemaziyelevvel 1278/ 2 Aralık 1861).

Sivas'a yapılan Çerkes iskanı hakkında daha fazla bilgi için bkz. Akay, Uzunyayla Havalisine Göçler ve İskân, s. 83-88; Yel, Gündüz, "Çarlık Rusyası'nın Çerkesleri Sürgün Etmesi ve Uzunyayla'ya Yerleştirilmeleri", s. 962-977.

Şanlıurfa ve Diyarbakır'a gönderilmesi kararlaştırılmıştır⁵⁹⁵. Yine 13 Şubat'ta Trabzon'a gelen ve oradan da Samsun'a nakil olan 2.432 göçmenin, 2.344'ü Sivas'a yerleştirilmiş geriye kalan 88'i ise havaların soğuk olması sebebiyle bir süre Samsun'da kalmış ve ardından Şanlıurfa ve Diyarbakır'a gönderilmişlerdir⁵⁹⁶. Bunlarda başka, Denizli'ye gönderilen Çerkez göçmenlerinden 283 kişilik bir grup, biraz sonra Manisa'nın Süleyman Paşa Çiftliği adlı araziye yerleştirilmiştir⁵⁹⁷.

Kara yoluyla gelen göçmenler de bulunmaktaydı ve bunlar, doğrudan Kars'ta gelmekteydi. Kars'a gelen göçmenler genellikle burada geçici olarak kalıyor ve bir süre sonra asıl iskan yerlerine dağıtılıyorlardı fakat Kars'ta kalan Çerkez göçmenlerinin de olduğu ve bilhassa Soğanlıdağ civarında yerleştikleri görülmektedir⁵⁹⁸. Ayrıca Osmanlı Devleti'ne gelenlerin arasında azımsanamayacak miktarda hasta ve çocuk göçmenler de bulunuyordu ve bunlara da gerekli yardım yapılmaktaydı.

Hasta olduğu halde iskan yerlerine gönderilen göçmenler, konaklama yerlerinde tedavi altına alınmışlardır. Samsun'dan, önce 1.307, ardından 1.250 göçmenin İzmir'e gelmiş olduğu ancak bunların arasında fazla miktarda hasta ve çocuk bulunduğu ve bu sebeple birtakımının istirahat etmeleri için Buca karyesindeki tahaffuzhanelere nakledildiği ve aynı zamanda bu işler devam ederken memurların da göçmenler için yaptığı yardımların devam ettiği görülür⁵⁹⁹. Başka bir belgede Samsun'dan yola çıkıp Sivas ve Harput'a gitmekte olan göçmenlerin hastalıkları sebebiyle Amasya'da iken bunlara, ilaç ve doktor gönderildiği ve masraflarının da mal sadığından ödendiği bilgisi yer alır⁶⁰⁰. Devlet yardımları, sadece arazi, doktor, ilaç ve günlük tayın ile sınırlı değildi; devlet, göçmenlere nakdi olarak da yardım yapıyordu.

595 Satış, "Kafkasya'dan Anadolu'ya Göçler", s. 526. Samsun'a gelecek olan göçmenlerin yaza kadar Canik Sancağı'nda beklemesi, yazın ise Şanlıurfa'ya gönderilmesine dair bkz. Satış, "Kafkasya'dan Anadolu'ya Göçler", s. 526.

596 Şanlıurfa ve Diyarbakır'a yerleştirilen 88 kişilik göçmenden ne kadarının Şanlıurfa'ya, ne kadarının Diyarbakır'a yerleştirildiği bilinmemektedir. Bkz. Satış, "Kafkasya'dan Anadolu'ya Göçler", s. 526.

597 Berber, "Kırımlı ve Kafkasyalı Muhacirlerin Manisa Kazasında İskânı", s. 179. Ayrıca Manisa'ya yapılan iskan faaliyetleri hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. Berber, "Kırımlı ve Kafkasyalı Muhacirlerin Manisa Kazasında İskânı", s. 182-190.

598 Orat, Tanrıverdi, "Kars'a Hüzünlü Yolculuk", s. 228-229. Kars'a yapılan Çerkes iskanları hakkında ayrıca bkz. Orat, Tanrıverdi, "Kars'a Hüzünlü Yolculuk", s. 226-234; Orat (vd), Kafkas Göçleri, s. 71- 79.

599 Tasvir-i Efkar, sayı: 232, (21 Rebiülahir 1281/ 23 Eylül 1864).

600 Çatal, Amasya Şehri'nin Demografik Yapısı, s. 85. Göçmenlerin daimi iskan yerlerinden birisi olan Amasya'ya yapılan iskanlar için bkz. Çatal, Amasya Şehri'nin Demografik Yapısı, s. 78-88.

Osmanlı Devleti, göçmenlere üretici duruma geçene değin belirli miktarlarda maaş bağlamıştır. 12 Ağustos 1862 ile 10 Ocak 1863 tarihleri arasında Canik Sancağı'nın Kavak Kazası'na belirli gruplar halinde olmak üzere toplam 234 kişi iskan edilmiş ve bunlara, kişi başına 20 paradan 20-30 gün arası için günlük yevmiye dağıtılmıştır⁶⁰¹. Yine sandallarla Samsun'dan Çarşamba'ya daimi iskan edilmek üzere gönderilen Çerkezlerden 15.079 kişiye, Ağustos 1864'ten itibaren 108.453 kuruş 10 para dağıtılmıştır⁶⁰². Diğer yandan göç edenlerin sayısı o kadar fazla idi ki, gerek bu sebeple gerekse başka amaçlarla Rumeli'ye de iskan yapılmıştır.