ORTA ÇAĞ DA AVRUPA DA ALEVİ HAREKETİ. H ocapaşa M ah, Kargılı Sok, C elal O rm an İşhanı, No 1/ Kat 3, D aire 32

ORTA ÇAĞ’ DA AVRUPA’DA ALEVİ HAREKETİ

KATHARLAR

Seaıı M artin

O r ijin a l A d ı: T he C a th a rs K a lk e d o n Y a y ın c ılık : 91 P o p ü le r T a r ih : 1

H ocap aşa M ah, K argılı S o k , C elal O rm a n İşh an ı, N o 1/ Kat 3, D aire 3 2 S irk e c i-lsta n b ııl

T e le fo n ve F ax : 0 2 1 2 5 1 2 4 3 5 6 W c b : w w w .k a lk e d o n y a y in la ri.co m e -m ail: k a lk e d o n y a y in la ri@ g m a il.c o m

Yayına H azırlayan: H a k a n T a n ıt t ır a n K apak T asarım : S in a n A cıo ğ lu D üzelti: Ö z le m Ş im ş e k

Bu kitap C an M atbaası n d a b asılm ıştır

Davut paşa C ad . İp ek İş M erk ezi, Kat: 3 N o: 7 T o p k a p ı İstanbu l.

T el: O 2 1 2 6 1 3 10 7 7

İn g iliz c e İlk B a s k ı: P o c k e t E s s e n t ia ls , 2 0 0 4 T ü r k ç e İlk B a s k ı: A ğ u s to s 2 0 0 9

C o p y rig h t© K alk ed o n Y ay ınları 2 0 0 9 ısb n; 9 7 8 - 6 0 5 - 5 6 7 9 - 1 5 - 6

O R T A ÇAĞ’ DA A V R U P A ’DA A L E V İ H A R E K E T İ

KATHARLAR

Sean Martin

T ü rk çe si

B a rış B aysal

İ n s a n l ık tar ihi b o y u n c a , i n a n a n l a r s ü r e k l i b ır b ir l e r i y l e savaştılar. G n o s t i k l e r ve g i z e m c i l e r ise b u n d a n k a ç ın d ı l a r .

İ n s a n l a r b i r te o lo ji ya d a i n a n ç u ğ r u n a ö l d ü r m e y e h e r an hazır d ıl ar. B u n u b ilgi a d ı n a y a p m a y a ise de ğildiler. İn a n ç u ğ r u n a ö l d ü r m e y e h a z ır o l a n b u ki şi l e r in b i l g i n i n ö n ü n ü

tı k a m a k k o n u s u n d a ç ık a r la rı vard ı.

Michael Baigent ve Richard Leigh

T h e In q u isitio n

Bir ş öv aly eye h e r e t i k l e r i n e d e n ö l d ü r m e d i k l e r i n i s o ra n P is k o p o s F u l k şu b i l d i k y an ıt ı aldı: “Y a p a m a y ız . O n l a r ı n i ç in d e

ye tiştik . A ra l a r ın d a a k r a b a l a r ı m ı z var ve h ay a tl ar ın ı k u s u r s u z c a y a ş ı y o r l a r . ”

Malcolm Lambert

T h e C a t h a r s

K u rtu lu ş; b a ş k a i n a n ç l a r d a n ç o k , h e r e t i k d e n e n b u a d a m l a r ı n in a n c ıy l a e ld e edilir.

Bir Fransız köylüsü,

E m m a n u e l Le R o y L ad u r ie , M o n ta i l lo u

iç in d e k il e r

Alhigenler ya «la Işık insanları 13

Ali Galip

GİRİŞ

II E R E T İ K L E R V E O R T A D O K S L U K

Düalizm 23

İyi Din 24

Dünya, Beden ve Şeyian 2 6

Esseniler, Gnosıikler ve İlk Hırisıiyanlar 3 0

İznik Konsili 33

Maniheizm ve Diğer Düalist Hereıikler 35

Bogomiller 3 8

TA N R IN IN ÜZÜM B A Ğ IN D A K İ T İL K İL E R

İlk Batılı Heretikler

Kilise Reformları 4 6

İlk Kaıharlar 4 7

Yaşayan İkonalar 52

C onsolam entum 54

Kalharizmin Yayılışı 58

Sı Felıx Konsili 6 0

İtalya’da Kaıhariznr 63

A L B IG E N S E F E R İ

Oıı IJçiuıcü Yüzyılın Eşiğinde Laııguedoc

3. lnnoccni 70

Bir Barış ve İyi Niyel Girişimi 73

Albigcn Seferi 77

Simon dc Monlforı 81

Dördüncü Laleran Konsili 85

Toulousc Kuşatması 8 6

Dc Monıfor l’un Kaıharizm Üzerindeki Etkileri 87

Nöbet Değişimi 9 0

Paris Barışı 91

EN G İZİSYO N

İlk Engizisyon Hâkimleri 9 6

Languedoc’la Engizisyon 9 7

Trencavel ve Sı Gillcs Ayaklanmaları 101

hioniscgur’un Düşüşü 102

Monisegur Sonrası Engizisyon 105

Queribus’un Düşüşü 107

A U T İE R D İR İL İŞ İ

Pelcr Aulicr 11 0

Enılura 1 14

Gcoffrcy d’Ablis ve Bernaıd Gui 117

Son Ermiş 118

Monıaillou 121

İT A LY A V E BO SN A

Oıı Üçüncü Yüzyıl Italyan Katlıarizıııi

Kalhar Yazmaları 124

İtalyan Kalharizminin Çöküşü 126

Son Kalharlar 128

Bosna Ccmaali’nin Gizemi 131

K A T A R H A ZÎN ESİ

Kaıharlar ve Kutsal Kâse 135

Trobadorlar ve Tapınak Şövalyeleri 138

Modern Kaıharlar 139

Zulmeden Toplum 141

K R O N O L O Jİ

ALBİGENLER YA DA IŞIK İNSANLARI

A l i G a l i p

bugü n F r a n s a ’d a P ire n e d a ğ la r ın ın doğ u y a m a c ın d a T ulu s k e n ­ ti ç e v re sin d e; on iki say ısın ın k u tsa llığ ı, k a r ş ıla ş a n k işiler in üçer k e z ö p ü ş m es i, insana say g ı, b elli t a p m a k y e r le r in in ( o n la r d a k ilis e) ol- m a z la n ış ı, din a d a m la r ın ın b ir lo k m a , b ir h ır k a ile y e tin m e s i, e le , d i­

le, b e le b a ğ lılık , a te şin ve o c a ğ ın k u ts a n m a s ı vb. o la r a k y a ş a m a k l a ­ d ır ” .w

E lin izd e tu tt u ğ u n u z k it a p S i v a s ’ta n , T u n c e l i 'd e n , M a l a ty a ’dan , yaşa d ık ları y u r tl a r ın d a n k o p a r ı l a r a k g ö ç e z o r l a n a n A n a d o l u Ale- viler i’n in gittik leri yeni to p r a k l a r d a , B u l g a r i s t a n ’da , B o s n a ’da, İtalya’d a ve F r a n s a ’da b a ş l a r ı n d a n g e ç e n l e r e b i r n e b z e d e olsa ta­

n ık l ık ed iyor. H e r ne k a d a r K a t h a r l a r (A l b i g e n l e r ) ü z e r i n e y a p ı ­ lan ara şt ır m a la r o n la r ın H ır is tiyan g ö r ü n ü m l e r i n e ve s ö y l e m l e r i ­ ne o d a k l a n d ığ ı için h e p b i r g i z e m i ç erisin d e k a l m a l a r ı n a ve a n - l a ş ıl a m a m a la r ın a n e d e n olsa da b u ç a l ış m a l a r yavaş da olsa re s­

m in p arç aları nı ort aya ç ı k a r a r a k b izlere r e s m i n b ü t ü n ü n ü g ö r ­ m e k için o l a n a k sa ğ l a m a k t a d ır .

S e a n M art in de b u ç a l ış m a s ın d a “g e r ç e k H ır isti yan b i z i z ” diy en b u insanları i n c e l e r k e n o n la r ın e r d e m l e r i n d e n ve fe ls e fe ler in d en o d e r e c e e t k i l e n m i ş ki b u i n s a n l a r d a n “iyi H ır i s ti y a n l a r ” diye b a h s e t m e y i s e ç m e k t e d i r .

H e m S e a n M a r t i n ’in h e m de K a t h a r l a r ’ı araştır an b i r ç o k a r a ş ­ t ı r m a c ı n ı n c e v a b ı n ı a rad ık lar ı so ru ş u y d u : “g e r ç e k H ır isti yan b i ­ z i z ” d iy en b u i ns anları n i n a n ç l a r ın d a k i fa rklıl ık n e r e d e n ge l-

] 4 K a t a r l a r

i n e k te y d i? Ç ü n k ü A l b i g e n l e r h e m “g e r ç e k H ır is tiyan b i z i z ” d i ­ y o r la r h e m de k ilisey e g i t m i y o r ve ib a d e t l e ri n i ev lerd e g e r ç e k l e ş ­ tiriyorlardı- Bu i n s a n la rın r u h b a n sın ıfları da d i ğ e rl e r in d e n fa r k ­ lıydı; İ n s a n ı K am illeri, E r en leri va rd ı ve o n la r ın i z le rin d e n g i d i ­ yo rlardı . K e n d i le r i n e yol g ö s t e r e n insanları “D e d e ” diy e ç a ğ ır ı­

yo rlardı . A l b i g e n l e r ’de k a d ın ve e r k e k l e r eşitti ve h e r iki c i n s b e ­ rab e r i b a d e t e d i y o r ve k a d ı n l a r e r m i ş olab ili y or lar, yani r u h b a n sınıfı i ç in d e y e r alıyor la rd ı. Y ine b u in s a n l a r İsa ’n ın ç a r m ığ a g e ­ rilişine ve y e m d e n dirilişe i n a n m ı y o r l a r b a k i r e d o ğ u m ve t a n r ı­

n ın oğlu in a n ış la r ın a d e ğ e r v e rm iy o rla rd ı.

D iğ er H ır ist iyan m e z h e p l e r iy l e K a ı h a r l a r a ra sın d a k i far klıl ık la r b u n l a r l a da b i l m i y o r d u : K a t o l ik l e r ve O r t o d o k s l a r ’d a n farklı o l a ­ ra k c e m a a t E r m iş l e r , m ü m i n l e r ve d i n l e y i c i l e r o l a ra k ü ç a n a b ö ­ l ü m d e n o l u ş u y o r , e r m işle r le s ır a d a n i n a n a n l a r k ıy a fe t ya da y a ­ şantılar ı ile b i r b i r i n d e n ay r ıl a m ıy o r d u . D in e giriş b i r tö r e n le o l u ­ y o r ve b u n a el v e r m e a n l a m ı n a ge le n C o n se le ın e n tu m adı ve ri l i ­ yordu. O r t a k m ü l k i y e ti b i r e r d e m o l a r a k g ö r e n b u in s a n l a r d o ­ ğ u n u n b i l g e c e g e le n e k l e r i n i Batı ya taşım ış lard ı.

K athar lar’m F r a n s a ve diğ er A v ru p a ü lk e le rin e D o ğ u ’d an g e l­

dik leri b i l in i y o r d u . A n c a k b u i n s an ların k i m o ldu kları k a i m b ir sis du va rıyla ö r ü l m ü ş ve ta rihin k a r a n l ık l a r ın d a u n u t u l m a y a terk ed ilm işti. O ys a A l b i g e n l e r ’in b u g ü n k a r a n l ık gibi g ö r ü n e n k ö k l e ­ ri on la r ın yaşa dıkla rı ç ağda a p a ç ık b i l in iy o r d u . Bu insan la rı k u ­ ru m sa l ik tid arl ar ına kar şı b i r te h d it o l a ra k g ö r e n ve arcl arda t o p ­ l ana n Hıristiyan k o n s ü l l e r i n d e - 1 1 6 0 yı lı nd a O x f o r d ’da , 1 1 6 2 y ı ­ lında F l a n d e r s ’te, 1 1 6 7 yı lı nd a B u r g u n d u ’da ve 1 1 7 9 yı lı nd a t o p ­ la nan b ü y ü k k o n s i l d e - K a t h a r l a r’m Divriği k ö k e n li sap k ın la r ın ardılları ve uzan tıları o ldu kları v u r g u l a n d ı ve lan e tl e n d i l e r .121

O k s i d a n y a A lev ile r! yay gın o l a r a k A l b i g e n l e r o l a r a k a d l a n d ı ­ rılırlard ı. A l b i g e n , alb i ve g e n s ö z c ü k l e r i n d e n o l u ş a n b i r b i r l e ­ şik k e li m e d i r . A lb ı, L a t i n c e “p a r l a k b e y a z ış ı k ” a n l a m ı n a ge le n A lb a k ö k ü n d e n tü retilm iştir . G e n b i r ç o k dild e i n s a n d e m e k t i r . A l b i g e n d e y i m i n i n T ü r k ç e kar şıl ığ ı “p a r l a k ış ık i n s a n ı ”dır. “Iş ık

S «‘İlil M arl İli 15

i n s a n ı ” Alev i t a n ı m l a m a s ı n ı n da ta m k a r şıl ığ ıd ır. O n a l tı n c ı y ü z ­ yılın s o n ç e y r e ğ i n e k a d a r A n a d o l u ’da Alevi z ü m r e l e r i “ı ş ı k l a r ” ve ya “ışık ta ile si” o l a r a k a d l a n d ı r ı l ı r l a r d ı . 1” K a t a rla r ü z e r i n d e ç a ­ lışan h e r a r a ş t ır m a c ı gib i S e a n M a r t i n de b u i n s a n l a r ı n izlerin i ta k ip e d e r e k ö n c e B u l g a r i s t a n ’a o r a d a n da A n a d o l u ’ya u l a ş m a k ­ tadır. B i l m e d ik le r i şey b u i n s a n l a r ı n Alevi k i m l i ğ i ve k ö k le r i d i r . Alevi inan ış ı k o n u s u n d a b ilgi s a h i b i o l m a m a k K a t h a r l a r ü z e r i n ­ d e ç a l ış m a y a p a n a r a ş t ı r m a c ı l a r ı n o r t a k h a n d i k a p ıc h r . İşte b u n e d e n l e k i t a b ı n üst b a ş l ı ğ ı m O r ta Ç a g c la A le v i H a r e k e t i o l a r a k b e l i r l e d i k .

Alevilik ve Tilkiye

H ır is tiyan te o lo jisi i ç e r i s i n d e s a p k ı n ( H e r e l i k ) o l a r a k g ö r ü l e n b u i n s a n la rın b u g ü n İ slam c o ğ r a f y a s ın d a “asıl M ü s l ü m a n l a r b i- z iz ” d i y e re k ya şa y an i n s a n la rla o la n ilişkisi d ı ş a rı d a n k o l a y c a g ö ­ r ü l e m e y e c e k b i r sırla r ö r t ü s ü altı nd adır . B i l m e d i k l e r şey İsl a m e g e m e n li ğ i altı nd a y a ş a m a y a m e c b u r k a l d ık l a r ı n d a “asıl M ü s l ü ­ m a n l a r b i z i z ” de yip s u d a n s e b e p l e r l e c a m i y e g i t m e y e n l e r , o r u ç t u tm a y a n l a r, n a m a z k ı l m a y a n l a r , h a c c ı r e d d e d e n l e r , g e ç m i ş te ay n ı c o ğ ra f y a d a H ır ist iyan m e z a l i m i ile k u ş a t ı ld ık l a r ın d a “g e r ç e k H ır isti y a n la r b i z l e r i z ” d e y ip , ki lise ye g i t m e m i ş l e r , valtiz o l m a ­ m ış lar, h a ç a t a p m a m ış l a r , Hz. İ sa ’n ın ve Hz. M e r y e m ’in k u t s a l ­ lık lar ın ı r e d d e tm işle rd ir.

A s l ın d a b u in s a n l a r ne g e ç m i ş l e r i n d e H ır ist iyan o l d u l a r ne de İs la m i k l i m in d e y a şa m a y a b a ş l a d ı k l a r ın d a M ü s l ü m a n l ı ğ ı s e ç t i ­ ler. O n l a r s a d e c e k e n d i l e r i n e y ö n e l e n ö l ü m c ü l te h l i k e le ri s a v u ş ­ t u r m a k iç in ge lişt irdikleri g ü v e n l i k s ö y l e m l e r i n i h â k i m di n i rü z ­ gârla ra gö re y e n i d e n d ü z e n l e d i l e r . O n l a r g e ç m i ş l e r i n d e n e k a d a r H ır ist iyan o ld u la r sa b u g ü n de o k a d a r M ü s l t ım a n d ır la r .

A lev il e r in k e n d il e r i n i d ü ş m a n ç e v r e l e rd e o l d u k l a r ı n d a n farklı şe k i ld e ifade e t m e l e ri , o n la r için b i r g ü v e n l i k ç e m b e r i o l u ş t u r ­ m a k l a b i r l i k l e , g e ç m i ş t e ve g ü n ü m ü z d e A levile rin ü z e r l e r i n e al­

d ıkları k o r u n m a ö r t ü s ü , asıl o la n ı o rt a d a n k a l d ı r a c a k k a d a r iyi

işlev g ö r m ü ş , z a m a n z a m a n da asıl o l a n ı n ye ri ni a l m ış tı r.1'1’

Alev il e r in y ap tık lar ı ta k ıy y e n in , A lev il ik ü z e r i n d e k i en b ü y ü k ta h ri b atı ve o n a r ıl m a z yı kıc ı etkisi, H ır isti yan ve M ü s l ü m a n e g e ­ m e n l iğ in d e yaşay an aynı i n a n ış ın , b i r b irle r iy le i l iş k ile n d irilm e si- ni i m k â n s ız h ale ge ti rm i ş o l m a s ıd ı r. Bu i n a n ış ın tar ihi ikiye b ö ­ l ü n m ü ş ve iki parç ay ı b i r b i r i n e b a ğ l a y a n h alk aları n e r e d e y s e k a y b o l m u ş t u r .

G e ç m i ş t e A lev ile r, H ır isti y a n lığ ın s a p k ın b i r k o l u sayıldılar.

B u g ü n ü n A levile ri de M ü s l ü m a n l ı ğ ı n s a p k ın b i r m e z h e b i o l a ra k n it elen iy o rlar . A y n ı in an ış ın z a m a n a ve z e m i n e göre farklı dış g ö r ü n ü m l e r s e r g i l e m e si , o n u n n it eliğin i ve ta n ı m ı m d e ğişti rm e z.

Bu in s a n l a r ı n ta rihin i, y a şa m sa l z o r u n l u l u k t a n dola yı b ü r ü n ­ d ü k l e r i dış g ö r ü n ü ş l e r in i d o ğ r u k a b u l e d e r e k , b i r b i r i n d e n b a ­ ğım sız iki ayrı p arç ay a b ö l m e k , k a s ı t da olsa, bilgisizli k de olsa on a rıl m a sı g e r e k e n b ü y ü k b i r h ata d ır.

Alev il ik y a k ın ta r ih ler d e o rt aya ç ı k m ı ş , an a gö v desi İ sla m iy e t o la n b i r in an ış ve ya m e z h e p değildir. O , k ö k l e r i k e n d i s i n e g id en asıl g ö v d e s i n d e n k o p a r ı l d ı k t a n s o n r a t a r u m a r ed i lm i ş , b i n l e r c e yıllık b a ğ ı m s ı z b i r in an ış ve k a d i m b i r yol, b i r ulu e r k â n d ır . K o p m u ş iki p a r ç a n ın b i r aray a g e lm e s i, Alev il iğin g e ç m i ş i n e k a ­ v u şm a sı, k a y b o l m u ş h a fız a sın ı k a z a n m a s ı g e r e k m e k t e d i r .

A levilik, k e n d i g e ç m i ş i n i h a tır l a d ığ ın d a , ta rihin b i r k e s i t i n d e , suy u iyice b u l a n d ı r a r a k A lev il iğin g e ç m i ş i ile b a ğ la rın ı k o p a r ı p o n u b a ş k a g e ç m i ş l e r e ve b el i rs i z l i k l e r e b a ğ l a m a k ü ze re k u r g u ­ l a n m ı ş sa v la rın h i ç b i r i n i n tarihse l g e r ç e k l e r ü z e r i n e o t u r m a d ı ğ ı a n la ş ıl a c a k tır . 01

Dipnotlar

1 ) N c ja i B ir d o ğ a n , A n a d o lu A le v iliğ i v e P ir S ıılia n A b d a l, P ir S u lu m A b d a l K ü llü r D e r ­ n e ğ i Y a y ., 1 9 9 8 .

2 ) S e ia B. D c d o y a n , The F a t im id A r m c n ıa n s , s . 3 8 B r ill 1 9 9 7 .

3 ) E r d o ğ a n Ç ın a r , A lev iliğin G iz li T a r ih i, K a lk e d o ıı Y a y ın la r ı, 1 0 . B a s k ı, 2 0 0 8 , 4 ) E r d o ğ a n Ç ın a r , A lev iliğin K ö k le r i, K a l k e d o n Y a y ın la r ı, 3 . B a s k ı, 2 0 0 9 . 5 ) E r d o ğ a n Ç ın a r , A leviliğin k a y ıp Bin Y ılı, K a lk e d o n Y a y ın la r ı, 5 . B a s k ı, 2 0 0 8 . I 6 K a t a r l a r

GİRİŞ:

Beziers

2 2 T e m m u z 1 2 0 9 , M ag d cılalı M e r y e m G ü n ü n d e h e n ü z ta m b ir k ıy ım p la n ı y a p ılm a m ış tı.

P a palı k elçisi A r n o l d A m a u r y ’n in ö n d e r li ğ in d e k u z e y d e n b ir F r a n sız o rd u s u L a n g u e d o c ’ta, Be ziers k a s a b a s ı n ı n d ı ş ın d a k a m p k u r m u ş t u . R h ö n e N e h r i v a d i s i n d e n aşağ ıy a d o ğ ru b i r ayd ır in ti­

k a l d e o la n o r d u n u n görev i k a s a b a n ı n y a şlıla r ın d a n or ay a s ığ ın ­ d ık la rı b i l i n e n 2 2 2 K a t h a r ’ı -k a s a b a n ü f u s u n u n y ü z d e 1 0 ’u - m te slim e t m e l e r i n i is te m e k ti. Y aşlıl ar b u talebi re d d e tt il er. Böyle d a v r a n m a la r ın ın s e b e b i K a t h a r i n a n c ı n ı n g ü c ü o l d u ğ u k a d a r K a t h a r l a r ’m yay ıl m a şa n sı b u l a b i l d i ğ i g ü n e y d e k i k a r ış ık p o liti k o rta m d ı.

K a th a r la r L a n g u e d o c ’ta ö n e çıkalı b er i elli yıl o l m u ş t u ve on ü ç ü n c ü yü zy ılın b aşıy la b i r l i k te K a t h a r i z m L a n g u e d o c ’taki en yaygın din h a li n e ge lm işt i. D ö n e m i n K a t o l ik r u h b a n s ın ıf ın ın a k si n e , K a t h a r l a r d i k k a t ç e k e c e k k a d a r e r d e m l i y d i l e r ve a p o s t o - li k b i r y o k s u n l u k ve s a d e l ik iç in d e ya şı yo rlardı. T e k b a ş ın a b u bile, L y o n s m e rk e z l i b i r g r u p olan VV alden sia nlar’ın b a ş ın a ge l-

1. L a m b c r ı, T h e C a tlu ır s , s. 1 0 3 .

I M k İli IH İHI

■ Iii*ı ı'ili' lı> 11 ııl nliii.il .nll.ıınlıı ılııı.ıl.ıı m,ı yetiyordu.U) Ancak ı ıilı ııl ıı ı w .ılı|ı ıı ı.ıııl.ıı d.m .ı

11.111 nıielik onların bir değil iki in im ' ...".'il' d ın .ıl.ıı iyi Iı l\.illi.ıı inanışına göre, biri iyi biri Iı Iıı'in ıılın ıl ıı ı ıı . ıl ı d.ıııııı ilke vardı ve dünya İkincisinin ı im ııliı'i ,ıIı1111l.ıydı t .ulurlar bir yandan da şiddetle Şeytanın I- ıh e a ı ılııı.ıl l.ı un, I,alıkları Roma Kilisesine karşı bitmez tüken- 11n bu 1111..11ı.ı1111K besliyorlardı.

I'ı »ııı.ı y.ı K.ıışı ç ık a n l a r y a l n ız c a K a t h a r l a r değil di: b u g ü n F r a n - ,ı nl.ıı.ık a d l a n d ı r a b i l e c e ğ i m i z g ü n e y i n b ü y ü k k e s i m i n d e h a l k ı, ııı u ııı c n b ağ ım sızd ı ve k u z e y o r d u s u ile P a p a lı k t e m s il c ilerin i yab an cı işgalcile r o l a r a k g ö r ü y o r d u . Bu n e d e n l e d o s t g ü n e y l i le r olan K a t h a r l a r ’m d ü ş m a n a te slim e d i lm e s i d ü ş ü n ü l e m e z d i . A n ­ c a k d ü ş m a n h e r e t i k l e r deği l, T o u l o u s e , F o ı x ve C a r c a s o n n e ’da n yerel s o y lu la r ın , ğü çliı k o n t l a r ı n ve v i k o n t la r ın o to r i te s i n e ve o t o n o m i s i n e m e y d a n o k u y a n h e r k e s ti .

H e r e ti k le r ve p o litik a iç içe g e ç t i ğ i n d e p a t la m a y a h a z ır h a le geld i ve P a pa 3. I n n o c e n t ( 1 1 9 8 - 1 2 1 6 ) b i r Haçlı Se feri için g e ­ rekli k o ş u l la r ın o l u ş t u ğ u n u d ü ş ü n d ü . Batı, 1 0 9 5 ’te n b e r i farklı sev iyelerde b a şa rıla r eld e e t m i ş Haçlı se fer ler i d ü z e n l e m iş t i a n ­ c a k b u n l a r ı n t ü m ü M i ı s l ü m a n l a r ’a karşı idi. i n n o c e n t ’in p a p a l ı­

ğı d ö n e m i n d e b u d u r u m d e ğ i ş m e y e b aşlad ı. 1 2 0 2 y ılı n d a d ü ­ z e n l e n e n D ö r d ü n c ü Ha çlı S e fe ri, h e r e t i k l e r ve L a n g u e d o c ’u n soyluları iç in iyiye işaret de ğildi: S e fe r Ku ts al T o p r a k l a r ’a y ö n e ­ li k d ü z e n l e n m i ş olsa da, H a ç lıl a r 1 2 0 4 yılı n ı n b a h a r ı n d a h e d e f ­ le r i n d e n sa p tıl a r ve m ü t t e f i k H ır isti yan k e n t i İ s t a n b u l ’u talan e t ­ tiler. K a t h a r l a r ’a y ö n e l i k d ü z e n l e n e n s e f e r ise far klıyd ı: Bu , m ü t ­ tefik k ö y lü e r k e k l e r e ve k a d ın l a r a karşı b a t ı d a g e r ç e k l e ş t i r i l e c e k ilk Haçlı seferi ola ca k tı .

A rn o ld A m a u r y k o m u t a n l a r ı m b i r aray a top lad ı. H e r e ti k le r i n

2 . L y o n s lıı Y o k s u lla r o la r a k d a b ilin e n Y V a k le n sia n la r h a v a r ile r e ö z g ü b ir y o k s u n lu k iç in ­ d e y a ş a m ış la rd ır . P ap a 3 . C e le s iin e ta r a lın d a n y a y ım la n a n A d a b o le n d a m a d lı g e n e lg e y le 1 1 8 4 y ılın d a h e r d i k ila n e d ilm iş le r , b u n u n s o n u c u n d a d a h a d a r a d ik a lle ş m iş le r d ir .

S e a ı ı M a i l i n 1 9

b i r d ö v ü ş o l m a k s ız ı n te sl im e d i lm e y e c e ğ i aç ık tı. T o p l a n t ı s ü r e r ­ k e n k ü ç ü k b i r g rup H aç lı aske ri ile k a s a b a n ı n su r ları ü z e r i n d e ­ k i l e r a rasın d a b i r patırtı k o p t u . Karşı lık lı h a k a r e t l e r yağ ıy o r d u . A c e l e c i d a v ra n a n b i r g r u p k a s a b a l ı ka p ı l a rı aç tı ve B e z i e r s ’len k ü ç ü k b i r g r u p a d a m H a ç l ı l a r a d e rsle r in i v e r m e k için dışarı fır­

ladı. Hızla k u z e y lile re h a k etti k ler i de rsi v e r d i l e r a n c a k k a p ıla rın aç ıld ığ ı h a b e ri ç a b u c a k yayıldı. H a ç l ıl a r k a s a b a y a a k ı n ettiler.

A r n o l d A m a u r y ’ye h a b e r u ç u r u l d u . N e y a p m a l a r ı g e r e k i y o r d u ? K a t h a r l a r ’ı K a t o l ik l e r ’d e n nası l ayırt e d e c e k l e r d i ? P a p a n ı n t e m ­ silcisi, T ı m o t h y 2 ’d e n 111 alın tı y a p a r a k şu ü n l ü e m r i verd i: “H e p ­ si n i ö l d ü r ü n . T a n r ı k e n d i n d e n y an a o l a n la r ı t a n ı y a c a k t ı r . ”

“H ır istiy a n lık m e z b a h a s ı ”n ı n '“" ar dı ar k ası k e s i l m e y e n k a t l i a m ­ l arın d a 1 5 - 2 0 b i n arası in s an k ı lı ç t a n geçirild i. ( D a h a m u h a f a z a ­ k â r b i r y a k la ş ım a göre k u r b a n l a r ı n sayısı y a l n ız c a 9 0 0 0 c i v a r ı n ­ d a d ır .) St N azaır e K a t e d r a l i n e s ı ğ m a n k a d ın l a r ve ç o c u k l a r bile es g e ç i l m e d i : K atedral ate şe v erild i ve k a ç m a y a ç a l ış a n la r kılı çla ö l d ü r ü l d ü . A k ş a m v a k ti B e z i e r s ’in s o k a k l a r ı n d a n k a n n e h ir le ri sü z ü l ü y o r d u . Ö l d ü r m e işleri b i t t i k t e n s o n ra H a ç l ıl a r n e k a l d ı y ­ sa yağ m alad ıl ar .

B i l i n e n adı yla A l b i g e n Se fe ri b a ş l a m ış tı . N e var ki, D ö r d ü n c ü Haçlı S e f e r i ’n i n a k s i n e d a h a b a ş t a n k o n t r o l d e n ç ık m ış t ı. Bezi- e r s ’teki z u l ü m , y a ln ız c a k e n d i l e r i n i n T a n r f n m se ç i l m i ş l e r i o l d u ­ ğu ve d ü n y a n ı n a slın d a k ö t ü c ü l o l d u ğ u ş e k l in d e k i K a l h a r i n a n ­ c ın ı p e k iştire c e k ti.

3 . 2 T im o lh y 2 : 1 9 “T a n r ı k e n d in d e n y a n a o la n la r ı l a m y a c a k iı r .” ( T y n d a le ç e v ir is i).

4 , O ’S h c a , T h e P e fjc e t T le ıe s y , s 8 6 .

H ERETİKLER VE ORTADOKSLUK

K a t h a r i z m O r ta Ç a ğ ’ın en yay gın h e r e t i k h a r e k e ti y d i . K a t o l ik Kilisesi ve y a n d a ş l a r ın ın o n a B ü y ü k H e r e ti k H a r e k e t ad ını v e r ­ m e s i d e o n u n b a ş a r ı s ın ın b i r g öst erg esi yd i. O n i k i n c i y ü z y ıl d a n o n ü ç ü n c ü yü zy ıla g e çiş s ü r e c i o n u n d o r u k n o k t a s ı n a ulaştığı d ö n e m d i : A r a g o n ’d an F l a n d e r s ’e, N a p o l i ’d e n F a n g u e d o c ’a k a d a r K a t h a r l a r ’a r a s t l a m a k m ü m k ü n d ü . O n l a r ı n r a h ip lere d e n k k o ­ n u m d a o l a n ‘E r m i ş l e r i n i n ö y le e r d e m l i b i r y a ş a m tarzları vardı ki d ü ş m a n l a r ı b i l e o n la r ın a slın d a ku ts al ve iyi in s a n l a r o l d u ğ u ­ n u itiraf e t m e k z o r u n d a ka lıy orlard ı. K a th a r la r k r a ll a r d a n k o n t ­ lara, m a r a n g o z l a r a ve d o k u m a c ı l a r a k a d a r t o p l u m u n h e r k e s i ­ m i n d e n yay gın d e s t e k g ö r ü y o r la r d ı. Kilise ta r a fın d a n asla h o ş k a r ş ı l a n m a m ı ş olan k a d ın l a r saygı g ö r e b i le c e k l e r i n i ve i n a n c a e t ­ k i n b i ç i m d e k a t ıl a b i le c e k l e r i n i b i l d i k l e r i için K a t h a r olu yor lard ı.

K ad ın lar, e r d e m ve a p o s t o li k y o k s u n l u k b i l e ş i m i n i n - K a t h a r k i ­ li se si n in p o p ü le rliğ i d ı ş ın d a - R o m a ’yı te dirg in et tiğin i s ö y l e m e ­ ye b ile g e r e k yok . A n c a k Kilise n in d ü n y e v i i k t id a r p e ş in e d ü ş ü p İsa ’n ın m e s a j ı m s a p t ır d ığ ın a i n a n a n K athar lar da R o m a ’yı rah a t b ı r a k m ı y o r d u .

K a t o l ik l e r ’in K a t h a r l a r ’m ü z e r i n e g id ec eğ i fikri h i ç de şaş ır tı cı de ğildi; a n c a k F r a n s a ’n ı n g ü n e y i n d e k i b a zı b ö l g e l e r d e K a th a r la r sayı ca K a t o l i k l e r ’d e n d a h a k a la b a lık tıl a r. Ç a ğ d a şla rın ı asıl ş a ş ı r­

ta n P apa n m h e r e t i k l i ğ m o r t a d a n k a l d ır ı lm a s ı iç in b i r H a ç lı S e ­ feri d ü z e n l e m e s i deği l, H a ç lıl a r m yü z y ıl l a rd a n b e r i y a n k ı la r ı s ü ­ ren ç a p ta k a t l ia m l a r g e r ç e k l e ş t i r m i ş o l m a sıd ır. L a n g u e d o c ’ta b u su ç l a rı n h i ç b i ri asla g e r ç e k a n l a m d a u n u t u l m a d ı .

T u h a f o l a n , t ü m o p o p ü la r i t e s i n e k a r ş ın K a t h a r i z m ’m asıl k ö k ­ l e rin in b ı l m m e m e s ı d i r . K i l i s e n i n ve b i r b ü t ü n o l a r a k A v r u ­ p a ’n ın , o n i k i n c i y ü z y ıl ın R ö n e s a n s ı o l a r a k b i l i n e n d ö n e m i n e ş i ­ ğ in d e c id d i d e ğ i ş i m le r yaşa d ığ ı b i r d ö n e m d e y e şerm işti r . H e r n e k a d a r B e z ıe r s ’te ki gibi z a l i m l i k l e r i n a n la ş ıl m a sı m ü m k ü n d e ğ il­

se de K i l i s e n i n ve h e r e ti k l i ğ i n o n d a n nası l y e ş e rd i ğ i n i n tar ihin i a ra ştır ara k K a t h a r l a r ’m k a t i ll e r i n i n zih i n s e l ya p ı l a rım a n l a m a k iç in b i r m i k t a r y ol k a t ed eb ilir iz. A y r ıc a , dü alis t h e r e t i k l i ğ i n ta ­ ri h ç e si n i -ö ze ll ik le K a t h a r i z m ’de d e o l d u ğ u gibi şe y ta n ı e n az T a n r ı k a d a r g ü ç l ü g ö r e n i n a n c ı n - a r a ş t ır m a k da b ü t ü n s e l b i r b a ­ kı ş açıs ı iç in y a r d ım c ı o la ca k tır. K a t h a r i z m gibi D ü a l i z m i n de k ö k le r i belirsi zd ir.

2 2 K a l l ı a r l a r

S e a n M a r t i n 2 3

Düalizııı

D ü a l ı z m H ır i s ti y a n l ık ’ta n ö n c e de vard ı. Hatta yazılı ta r ih ten b ile esk i o l d u ğ u sö y l e n e b i l i r. K a v r a m il k de fa 1 7 0 0 y ı lı n d a İ n g i­

liz D o ğ u b i l i m c i T h o m a s H y d e ta r a fın d a n T a n r ı ile ş e y ta n ı iki r a ­ k i p ve k a d i m ilke o l a r a k g ö r e n d in i s i s te m l e r i t a n ı m l a m a k için k u l la n ıl d ı.® Z a m a n l a k a v r a m ı n a n la m ı , m e r k e z i n e ikili k a r ş ı t l ı k ­ la rı ( D e s c a r t e s f e ls e f e s i n d e k i ak ıl/ b ed en ya d a P l a t o n ’d ak i ru h/ ölüm lü b e d e n k ar ş ıtl ı k l a rı gi b i) k o y a n h e r s i s t e m i k a r ş ıl a y a ­ c a k şe k i ld e genişl ed i. D ü a l i s t m o t i f l e r te k ta nrı lı (İ s l a m , Y a h u d i ­ li k ve H ır istiy a n lık gibi b i r te k ta nrı yı ta n ıy a n ) , ç o k ta nrı lı ( Ş m - to i z m , V i k a i n a n ış ın ın b azı b i ç i m l e r i ya da k l a s i k Y u n a n d in i g i­

b i b i r ç o k ta nrı yı ta n ıy a n ) ve ya m o n i s t i k ( h e r ş e y in -i lah i, m a d d i ve i n s a n i - b i r te k ve ay n ı ö z d e n ge ld iğin i s a v u n a n H i n d u i z m , B u d i z m , T a o ı z m ve P a n t e i z m g ib i) o l a n t ü m b ü y ü k d i n l e r d e şu ya da b u şe k i ld e vard ır. Ö r n e ğ i n , k ö k t e n c i H ır i s t i y a n l ık ’ta d ü n ­ yevi b i r ç o k şeyi - r o c k m ü z i k , u y u ş t u r u c u , N e w A ge felsefeleri, H o l l y w o o d film leri- şe y ta n işi o l a ra k g ö r m e b i ç i m i n d e b e l i r e n a ç ık b i r dü alis t m o t i f vardır. A y n ı şe k i ld e , aşırı İsl a m i g r u p la r g a y r i m ü s l i m l e r i ya g e r ç e k t e n b i h a b e r ya d a P e y g a m b e r i n d i n in i b i l in ç l i b i r şe k i ld e z ayıfl atm aya ç a l ış a n in s a n l a r o l a r a k gö r ü rler . H e r iki d u r u m d a da, y a l n ız c a te k b i r ç ık ı ş y o l u n u n göst er ildiğ i (sır as ıy la İsa ’ya ve M u h a m m e d ’e i n a n m a k ) b i r ‘b i z ve o n l a r ’ a n ­ layış ı b a s k ı n d ır .

D ü n y a n ı n farklı i n a n ç l a r ın d a b o y g ö stere n b u farklı s ev iy eler­

d e k i d ü a l iz m ı n öte si n d e asıl di n i d ü a l iz m iyi ve k ö t ü b i ç i m i n d e ­ ki iki ka rşı t ilke k o n u s u n d a t a m a m e n ayrı b i r ye re sa hip tir . D ü ­ alist g e le n e k iç in d e iki d ü ş ü n c e e k o lü o ld u ğ u d ü ş ü n ü l ü r : m u t la k ya da rad ikal D ü a l i z m ve b a s tırıl m ış ya da ılım lı D ü a l ız m . İtalyan d i n l e r tarihç is i U g o B i a n c h i D ü a liz m ı ü ç m a d d e d e ele alm ıştır:

5 . Y u r i S t o y a n o v , T h e O lh e r G o d , s. 2 . O n u n z a m a n ın ın ö n d e g e le n d o ğ u b ilim c is i O x - lo r d ’d a k i B o d le ıa K ü lü p h a n c s i'n i n g ö r e v lis i H y d e ( 1 6 3 6 - 1 7 0 3 ) id i. B u k iş i “ç iv i y a z ıs ı"

te r im im tü r e ll i ve s a t r a n c ın k ö k e n in i a r a ş tırd ı.

1) M u t l a k D ü a l i z m iyi ve k ö t ü b i ç i m i n d e k i iki ilke yi k a d i m ve eş it o l a r a k g ö r ü r k e n , b a s tı r ıl m ış D ü a l i z m k ö t ü y ü iy iden d a h a az g ü c e s a h i p ik i n c i l b i r ilke o l a r a k k a b u l ed er.

2 ) M u t l a k D ü a l i z m iki ilk ey i s o n s u z l u k iç in b i r b irle r iy le k a v ­ gaya k i l i t l e n m i ş o l a ra k k a b u l e d ip b i r ç o k e k o ld e z a m a n ı d ö n g ü - sel o l a ra k g ö r ü r k e n ( b i r ç o k m u t l a k ç ı dü alıs t b u n e d e n l e ru h g ö ­ ç ü n e i n a n m a y a e ğ il im lid ir); b a s t ı r ıl m ış D ü a l i z m tarihs el z a m a ­ n ın b i r s o n u o l d u ğ u n u d ü ş ü n ü r ve z a m a n ı n s o n u n d a k ö t ü n ü n iyi ta r a fın d a n ye nilgiye u ğ ra tı l a c a ğ ın a inan ır .

3 ) M u t l a k D ü a l i z m m a d d i d ü n y a n ı n , ö z ü n d e k ö t ü c ü l o l d u ğ u ­ nu d ü ş ü n ü r k e n ; b a s tı rıl m ış D ü a l i z m y a r a tım ı es a s e n iyi o l a ra k

.. (.6)

gorur.

iyi Diıı

Z e r d ü ş t lü k u n dü alis t b i r b a k ı ş a ç ıs ın ı b e n i m s e y e n ilk b ü y ü k d ü n y a di n i o l d u ğ u d ü ş ü n ü l ü r . N e var kı, D ü a l i z m Z e r d ü ş l ü k ’- d e n b i n yıl o l m a s a da b i r k a ç yü zyıl ö n c e a n t i k M ıs ır d i n i n d e m e v c u t t u ( Z e r d ü ş l ü k ’ü n ç ık ı ş ta rihi t a m o l a r a k b i l i n m i y o r ) . E n iyi b i l in e n l e r i H o r u s (k i m i y e r l e r d e O si rı s) ve S e th karşıt lığı o l ­ m a k üze re , k u t u p l a r -a y d ın l ık ve k a r a n l ı k g ib i- a n ti k M ıs ır din i d ü ş ü n c e s i n d e g e n e ll ik le vard ı. S ö y l e n c e n i n g ü n ü m ü z e ge le n v e rs i y o n l a rın d a iki ta n rı sü r e k l i b irb i rl e r iy l e savaş h a li n d e g ö s t e ­ rilir ve S e th asla H o r u s ’u y e n m e y i b a ş a r a m a z ( b i r g ö z ü n ü k ö r e d e b i l m e n i n d ışın d a ) a n c a k k e n d i s i de y o k ed i le m e z . B u ikisi

‘iki ta n r ı’, ‘iki k a r d e ş ’ v e ‘iki s a v a ş ç ı’ o l a r a k farklı b i ç i m l e r d e d i ­ le ge tirilirler. H e r n e k a d a r ö z l e r i n d e iyiye ( H o r u s ) k a r şı k ö t ü ( S e th ) o l a r a k g ö r ü l m e s e l e r de S e t h h il e k â r y a k la ş ım la r g e li şt ir­

m i ş ve ad ı M ıs ır di n i r i t ü e l l e r in d e n ç ık a r ıl a n a ve M ıs ı r p a n t e ­ o n u n d a n k e s i n b i ç i m d e a fo r o z e d i le n e k a d a r a şa m a a şa m a şe y- ta n la ştır ılm ıştır.

2 1 K ; ı l l ı a r l a r

6 ) U g o B ia n c h i, II D u a lis m o R d ig io s o ( R o m a , 1 9 5 8 ) , S L o y a n o v , s, 4 - 5 .

Bir y a n d a n S e lh a ş a m a l ı o l a r a k d a h a k o y u r e n k l e r e b o y a n ­ m a k l a y k e n öle y a n d a n k ö t ü n ü n k a r ş ıs ın a iyiyi y e r l e ş t ir e n b ir dü alis t si s te m P er s ü l k e s i n d e y e ş e r m e k t e y d i . P e y g a m b e r Z erd ü şt (ya da Z a ra th u stra ) İyi D m ya da Z e r d ü ş l ü k adı yla b i l m e n din i k u r a n Persli b ü y ü k b i r di n i r e f o r m c u y d u . O n u n et kili o l d u ğ u ta ­ ri h ler ta m o l a ra k b i l i n m e m e k l e b i r l i k t e farklı d ö n e m l e r e o t u r t u l ­ m a k ta d ır : M Ö 1 7 0 0 - 1 4 0 0 , M Ö 1 4 0 0 - 1 0 0 0 , M Ö 1 0 0 0 - 6 0 0 . M e v c u t ç a l ış m a l a r Z e r d ü ş l ü k ’u n d ü n y a n ı n ifşa y o l u y l a ya yıla n en esk i d in i o l d u ğ u n u g ö s t e r m e k t e d i r . Ö y l e ki, b u d m “b ü y ü k i h t im a lle d o ğ r u d a n ya da d o la y lı o l a r a k i n s a n o ğ l u n u diğ er t ü m d i n l e r d e n d ah a fazla e t k i l e m i ş t i r . ”'71 Z e rd ü ş t , “b i r e y s e l b i r h ü k ­ m ü n d o k tr i n l e r i n i , c e n n e t ve c e h e n n e m i , b e d e n i n y e n i d e n d i r i ­ lişini, S o n Y arg ılam ay ı ve r u h la b e d e n i n y e n i d e n b i r l e ş m e s i y le m e y d a n a ge le n s o n s u z y a ş a m ı ö ğ r e te n ilk k i ş i y d i . ”1"’ T ü m b u fi­

k i r l e r s o n r a d a n Y a h u d iliğ i, H ır isti yan lığ ı ve M ü s l ü m a n l ı ğ ı da e t ­ ki l e y e c e k ti . Z e r d ü ş l ü ğ ü b u d i n l e r d e n ayı ra n n it e l i k ise o n u n k ö ­ tü lüğe y a k la ş ım ıy d ı. G e l e n e k s e l b i ç i m i n d e , h e m e n a ltın d a eşit b i r ikiz g ü ç o la n S p e n t a M a i n y u ( c ö m e r t ya da k u t s a l r u h ) ile A n g r a M a m y u ’yu (sa ld ır g a n ya da y ı k ıc ı ru h ) b a r ı n d ı r a n A h u r a M a z d a (B ilg e T a n r ı ) a d ı n d a te k b i r iyi ta n rı var dır. H e r n e k a d a r A h u r a M a z d a ’m n m i z a c ı iyi olsa da i ç in d e k i t ü m k ö t ü l ü ğ ü n k a y ­ nağı tarihs el z a m a n ı n s o n u n d a , y an i s o n s u z l u ğ u n b a ş l a n g ı c ı n d a y e n i l e c e k olan A n g ra M a i n y u ’d a n g e lm e k te d i r .

Klas ik Z e r d ü ş t lü k Pers i m p a r a t o r l u ğ u y ü k s e l i p d ü ş e r k e n b ir ta k ı m d e ğ i şi m le re uğ ra dı. Z a m a n l a A h u r a M a z d a , ikili k a r ş ıl ık lı­

lığa dayalı b i r o r i jin a l ü ç l e m e n i n etk i s i n i a z a l ta c a k b i ç i m d e S p e n t a M a i n y u ile a n ıl m a y a b a şla n d ı. Bilge T a n r ı ve o n u n k a r ş ı­

tı n ı n isim le ri de ayn ı b i ç i m d e d ö n ü ş ü m g e ç i r e r e k O h r m a z d ve A h r i m a n ol d u . A h a m e n i ş H a n e d a n l ığ ı d ö n e m i n d e ( M Ö 5 5 0 -

S e a ı ı M a r l i ı ı *■>

7 ) M ary B o y c e , Z o r o a s t r ia n s : T h e ir R rligiou s B c lic js a n d P rc ıclic c s ( R o u ı l c d g c a n d K c g a n P a u l, 1 9 7 9 ) , s. 1.

8 ) M ary B o y c e , s. 2 9 .

2 <» k ı ı l l m r l ı ı r

i 10) A lııım .ııı anık O lınııazd taralından yaratılan ve ona içkin nl.ııak değil oıııın eşıli olarak görülüyordu.

I M ı ı ı y ı ı , I t r d r ı ı v e f Ş e y l a ı l

/eitlü şilı'ık, Kim b içim ler iy le , d ü n y a y ı köLü ve iyi g ü ç l e r ara-

■■Ii kIakı bir savaş m e y d a n ı o l a r a k g ö r ü r ve h e r b i r e y i n h a n g i ta ­ hılla yer alacağ ını s e ç m e s i b e k l e n i r . İki k a r şıt ilke fikri ile b i r l i k ­ le bu da d a h a s o n r a K a t h a r i z m ’i e t k i l e y e c e k ti r . H ır isti y an lık d ö ­ n e m i n d e n ö n c e ge li şe n b e d e n ve ru h ç e lişk isi, A h r i m a n ’m H ır is- liyaıılık taki eşiti Ş e y ta n gibi diğ er k a v r a m l a r da h e r e ti k l i ğ i n ş e ­ k i l l e n m e s i n d e rol o y n a y a c a k t ı.

Be den/ru h çe lişk isi , h e r n e k a d a r b u g ü n D e s c a r l e s <l0> ve m o ­ d e r n d e n e y s e l b i l im ile e ş a n l a m lı gib i g ö r ü n s e de ilk de fa M Ö 6.

yü zy ıld a O r p h e u s k ü l t ü ile y e şerip a n u k Y u n a n ın di n i y a ş a m ı ­ n ın ö n e m l i b i r p arç ası h a li n e g e lm i ş gib i g ö r ü n m e k t e d i r . O r - fizm , iç in d e D ü a l i z m ö ğ e le rin i b a r ı n d ı r m a k t a d ı r . Ef sa ne vi b i r k i ­ şilik o l a n O r p h e u s ’u n h e m A p o l l o ’n u n oğ lu h e m de D i o n y s o s ta ­ ra l ı n d a n k u r u l a n h a n e d a n ı n T r a k y a lı kr alı O i a g r o s o l d u ğ u s ö y ­ l e n m e k l e d i r . A p o l l o , b i r d ü z e n ve m a n t ı k ta nrısı o la ra k , s a r h o ş ­ l u k ve e sr ik lik lan r ıs ı o la n D i o n y s o s ’u n g e le n e k s e l b a ğ l a m d a k a r ş ın k o n u m u n d a d ı r . A n c a k ge ç d ö n e m Z e r d ü ş t l ü k ’de o l d u ğ u gibi O r f i z m ’de de h i ç b i r la nrı d i ğ e r i n d e n ü s l ü n değildir. N e var ki b e d e n i r u h u n m a d d i taş ıyıcısı o l a r a k g ö r e n Z e r d ü ş t lü ğ ü n a k ­ sine O r f i z m , r u h u ilahi ve ö l ü m s ü z o l a r a k g ö r ü r k e n b e d e n i d ü n ­ yevi h a y a t s ü r e s i n c e o n u n k ö t ü c ü l , ö l ü m l ü h a p i s h a n e s i o l a ra k d e ğer le nd iri r. Bu i n a n c ı n k ö k le r i D i o n y s o s ’u n ç o c u k l u k h i k â y e ­ s i n d e n g e lm e k te d i r : Z e u s ’u n o ğ l u o l a n ç o c u k , Z e u s ’u n d a h a ö n ­

9 ) A h a m e n iş le r d ö n e m in in b ir b a ş k a g e liş m e s i d e Z e r d ü ş t l ü k ’d e n Z u r v a n iz m 'in tü r e ­ m e s id ir . B u d in e g ö r e O h r m a z d ve A h r im a n z a m a n v e k a d e r ta n r ıs ı Z u r v a n ’ın ik iz ç o ­ c u k la r ıd ır

1 0 ) R e n e D e s c a r t e s ( 1 5 9 6 - 1 6 5 0 ) a k ılla b e d e n a r a s ın d a k i a ş ıla m a z ç e liş k iy i d ile g e t ir ­ m iştir . K e n d is i m o d e r n le ls e le n in k u r u c u l a r ı a r a s ın d a sa y ılır .

S e a ı ı M a r t i n 2 7

ce a k etliği d ah a yaşlı t a n rıla r ır kı o la n T i l a n l a r ’ı k ı s k a n d ır ır . T i ­ ta n lar ç o c u ğ u b i r a yn a yla k a n d ı r ır l a r ve o, a y n a d a k e n d is iy l e m e ş g u l k e n o n u ö l d ü r ü r ve p a r ç a l a r a ay ırır la r .tm S o n r a d a n D i- o n y s o s diriltilse de Z e u s ş i m ş e k l e r i n i k u l l a n a r a k T it a n la r ı y o k e d e r ve b u yaşlı t a n rıla rın k a l ı n t ı l a r ı n d a n i n s a n o ğ lu doğ a r. F i z i k ­ sel b e d e n i n T it a n k u m a ş ı n d a n ya pıldığ ı d ü ş ü n ü l ü r ve b u n e d e n ­ le k ö t ü c ü l d ü r , a n c a k r u h D i o n y s o s ’u n ilahi m a l z e m e s i n d e n ya- p ıl m ış lır. T e m e l a m a c ı r u h u n s o n r a k i h a y a tl a b u l a c a ğ ı k a d e r o la n O r f i z m , b i r Lakım i b a d e l l e r ge li şt irm işt ir. O r f i s l le r e g ö r e b u i b a d e l l e r sa y e sin d e ru h lar ı öte d ü n y a d a k u r t u l a c a k ve m a d d e ile ö l ü m y a ş a m d ö n g ü s ü n ü n z i n c i r l e r i n d e n sı y rı lac aktır .

Ş e y ta n , Y a h u d i d ü ş ü n c e s i n d e b a ş l a n g ıç ta , s u ç l a n a n b i r m e ­ le k t i 1121 a n c a k s o n r a d a n a y n e n k e n d i n d e n ö n c e k i A h r i m a n ’a o l ­ d u ğ u gib i y ü c e lt i l m e ş a n s ın a s a h i p old u . Ö n e m l i b i r role sah ip o l d u ğ u ş u r a d a n an la şıl ab ili r: İlk E s k i A h it k i t a b ı o l a n E y ü p K i ­ ta b ı n d a Şe y ta n T a n r ı y a c e n n e t l e h i z m e t e d e n “T a n r ı o ğ u ll a ­ rı’ n d a n (E y ü p 1 , 6 ) b i r i d i r ' 131 T a n r ı Ş e y t a n ’d a n n e d e n ge ç k a l d ı ­ ğ ın a d air h e s a p so rar. Ş e y ta n şö yle yan ıt lar: “O r a d a b u r a d a d o l a ­ n ıy o r, y e r y ü z ü n ü g e z iy o r d u m ’’ (E y ü p 1 , 7 ). T a n r ı o n a k e n d i s i n i n en i n a n ç lı k u l u o l a n d i n d a r E y ü p ’le karşıl aşıp k a r ş ıl a ş m a d ı ğ ın ı so rar. Ş e y ta n E y ü p ’ü n e l i n d e n h e r şeyi alın dığı z a m a n da T a n ­ rı ya k u l l u k y a p ıp y a p m a y a c a ğ ın ı sorg ular . T a n r ı da Ş e y ta n ın Y e r y ü z ü n e g i d e r e k E y ü p u s ı n a m a y a b a ş l a m a s ı n a İzm verir.

A ğı rlıkları d ü ş ü n ü l d ü ğ ü n d e h a k l ı o l a r a k Es ki A h i t o l a r a k a d ­ l a n d ır ıl a b il e c e k b i r dizi b e k l e n m e d i k fe la k el y a ş a y a n E y ü p ’ün e şe k le ri S a b a l a r ta r a fın d a n ç a l ın ır ( E y ü p 1 , 1 5 ) , b i r aye l s o n ra

1 1 ) B u n a g ö r e O r liz m ü z e r in d e o la s ı b ir M ıs ır e lk i s i v a rd ır . S ö y l e n c e n i b a z ı v e r s iy o n la ­ r ın d a S e l h ’e k a r ş ı d u r a n H o r u s d e ğ il, O s ir is 'lir . S e i h ö n c e O s ir is ’i b o ğ a r s o n r a d a b e d e ­ n in i p a r ç a la r a a y ırır . O s ır is s o n r a d a n le k r a r d ır i le c e k lir .

1 2 ) O r ijin a l o la r a k S e y l a n k e lim e s i - İ b r a n ie e ’d e ‘k a r ş ı ç ı k a n ’ a n la m ın a g e lir - b u ş e k ild e d a v r a n a n h e r h a n g i b ir m e le ğ i ila d e e d e n b ir u n v a n d ır. E la ın e P a g e ls, T h e O ıig tn t>j S u ­ l a n, s. 3 9 . B u n a p a r a le l b iç im d e İsa k e lim e s i d e b ir u n v a n d ır (Y a ğ la n a n a n la m ın d a ).

1 3 ) Y a r a d ılış h ik â y e s in d e H av v a S e y la n d e ğ il İb lis ta r a fın d a n k a n d ır ılır

i Mt k u l l u n l a »

b o y u n l a r ı n a (ve o n la r a eş l i k e d e n ç o b a n l a r ı n a ) ş i m ş e k ç a r p a r ve ölürle r, o n ye d i n c i aye tte de K e ld a n ıl e r d e v e l e r i m alıp k açarl ar, ky ü p d ah a te pki g ö s t e r m e y e va k it b u l a m a d a n s o l u k so lu ğ a k a l ­ m ış b i r k ö l e d a h a k ö t ü h a b e r l e r getirir: E y ü p u n ç o c u k l a r ı i ç e r i ­ de y e m e k y e m e k t e y k e n b i r fırtına ev ini y ı k m ış ve ç o c u k l a r ı n ı n hep si ö l m ü ş t ü r . E y ü p acı i ç in d e ü s t ü n ü b a ş ın ı yırtar, sa çları n ı yo la r ve y ü z ü n ü top ra ğa e ğ e r e k T a n r ı ya b a ş l a n g ıç ta v e rd i k le ri m g e n aldığı için şü k r e d e r .

Şe y ta n c e n n e t e d ö n d ü ğ ü n d e T a n r ı o n a E y ü p ’e e l i n d e n g e le n in en k ö t ü s ü n ü yapt ığı h a ld e E y ü p u n i n a n c ı n ı n sa r s ıl m a d ığ ım s ö y ­ ler. T a n r ı b a h s i k a z a n d ı ğ ın ı d ü ş ü n ü r a n c a k Ş e y ta n , e f e n d i s i n e y e n i l m e k iste m e d iğ i için E y ü p ’ün i n a n c ı n ı n fiziksel b i r saldırıy a uğ rasa da h i sa r s ıl m a y a c a k d e n l i g ü ç l ü o l u p o l m a d ığ ın ı sorar. Bir k e z d ah a T a n r ı Ş e y ta n a o n u ö l d ü r m e m e s i k ay d ıy la E y ü p u s ı n a ­ m as ı için izin verir. B u de fa Ş e y ta n E y ü p un b e d e n i n i n h e r y a­

n ın d a y arala r aç ar. E y ü p ise c id d i b i r tedav i y e rin e ya ra la rın ı k ı ­ rı k b i r ç ö m l e k l e k a z ı m a y a k a r a r verir. E y ü p yin e a c ıl arın a kaLİa- m r ve Şe y ta n ge çi ci o l a ra k k i t a p ta n ayrılır.

Ş e yta n E y ü p k i t a b ı n d a g a d d a r b i r yanı olsa da k u r n a z r o lü y a ­ par. O n u n h âlâ e sase n b i r ç e şit ilahı ku l o l d u ğ u n a d a i r ş ü p h e y o k tu r : Şe y ta n T a n r ı m n b u y u r d u k l a r ı n ı ta m o l a r a k y e r m e g e tir­

m i y o r o lsa b ile en a z ın d a n T a n r ı Ş e y ta n m h il e le r i m y e ry ü z ü g e r ­ ç e k l i ğ i n d e h a y a ta g e ç i r m e s i n d e n m e m n u n gibi g ö r ü n m e k t e d i r . A h an r en iş d ö n e m i n i n k a p a n ış ın a d o ğ r u ( M Ö 3 3 0 c ı v a n ) y a z ıl­

m ış ol an İkin ci T a r i h le r K i t a b ı n a k a d a r Ş e y t a n ’ın T a n r ı ve o n u n y aratt ıkları na ka rşı a ç ık b i r g ü ç h a li n e g e l m e k için T a n r ı ’n ın g ö l ­ g e s i n d e n dışarı a d ı m attığın ı g ö r e m e y i z . B u n u il ginç b i r şe k i ld e b i r h ik â y e n i n d a h a ö n c e k i a n l a t ı m ı n d a b iz z a t T a n r ı ’n ın ü s t l e n ­ diği role b ü r ü n e r e k y a p a r .lH> B a h si g e ç e n h ik â y e ilk k e z İ k i n c i İs­

mail Kitabı m n 2 4 . b ö l ü m ü n d e an la t ıl a n İsrailli k a b i l e l e r in n ü fu s

1 4 ) Ş e y ia n b ir d e n fa z la v e s ile y le T a n r ı k ılığ ın d a g ö r ü n ü r : D a h a e r k e n d ö n e m E s k i A h it­

le rd e in s a n lığ ın k a r ş ıs ın a - lü m g a z a b ıy la - ç ı k a n d a im a T a n n ’d ır.

S e a ı ı M a i l i n 2 9

say ım ı m esele sid ir: İsraillile re y i n e k ı z m ı ş o l a n T a n r ı D a v u t ’a i n ­ san ların ı s a y m a sın ı e m r e d e r . S a y ım ı y a p a c a k o l a n D a v u t ’un o r ­ d u s u b u i s te k te n m e m n u n k a l m a z a m a k r a ll a r ın ın e m r i n i y e rin e getirir. İsrail’in t a m a m ı n ı d o la şt ık la r ı d o k u z ay y i rm i g ü n s o n ra n ü fu s say ım ın ı b i ti r m i ş h a ld e K u d ü s ’e d ö n e r le r . Bu n o k t a d a D a ­ vu t v ic d a n a z a b ın a k a p ı l ır ve T a n r ı y a n ü fu s s a y ı m ı n ı n ç o k k ö t ü b i r g ü n a h o l d u ğ u n u sö yler . N e var ki, D a v u t ve İsrail h a lk ı h a k ­ k ı n d a T a n r ı ka r a rın ı ve rm işti r. D a v u t ’a g ü n a h ı n c ezası o l a r a k üç s e ç e n e k su n ar : ü ç yıll ık k ı t l ı k 11” , ü ç ay b o y u n c a d ü ş m a n l a r tar a­

fı n d an k o v a l a n m a ya da ü ç g ü n l ü k sal gı n h a sta l ık . D a v u t s e ç i m y a p a m a z ve k e n d in i T a n r ı n ı n m e r h a m e t i n e te slim ed er . T a n r ı ise m e r h a m e t g ö s t e r m e y e r e k ü l k e y e ü ç g ü n l ü k b i r salgın h a s t a ­ lık b u l a ş t ırı r ve 7 0 . 0 0 0 İsrailli ölü r. İ k in ci T a r i h l e r Kitab ı n d a D a v u t ’tan n ü fu s s a y ı m ı n ı y a p m a s ı n ı iste ye n T a n r ı değil Şe y- t a n ’dır. S o n u ç o l a r a k ise talih si z İsrailliler iç in ara d a b i r fark y o k tu r .

Ş e y t a n ’m n iç in i t h a m e d ici b i r m e l e k t e n - h e m e n h e m e n Ah a- m e n i ş d ö n e m i n i n so n l a r ın a d o ğ r u - T a n r ı ve İ n s a n o ğ l u n u n k a r ­ şıt ın a d ö n ü ş t ü ğ ü , h âlâ g i z e m i n i k o r u m a k t a d ı r . B u n u n olası b ir a ç ı k l a m a s ı Babıl e s a r e ti n d e n h e n ü z k u r t u l m u ş o l a n İsr ail’d e ki d u r u m o la bilir. S ü r g ü n d e k i k a b i l e l e r g e n d ö n d ü k t e n s o n r a o r a ­ da k a l m ı ş olan k ab i l e l e r le a ra la r ın d a b i r s ü r t ü ş m e n i n başlad ığı;

s ü r g ü n l e r in , T e v r a t ’ta yazıld ığı ü ze re s ü r g ü n c e z a s ın ı ç e k t i k l e r i iç in k e n d il e r i n i n T a n r ı m n g e r ç e k ç o c u k l a r ı o l d u k l a r ı n ı idd ia e t ­ tik leri d ü ş ü n ü l m e k t e d i r . ll<’’ M Ö 1 6 8 ’de İsra il’in S e l e u k o s ’lu kr alı A n t ı o c h o s E p ıp h a n e s , Sanrı ır kın a ka rşı b i r te m iz liğ e g i rişt iğ in ­ de ola y la r d o r u k n o k t a s ı n a ç ık m ış t ı. İsyan h ızla yay ıld ı ve A n ti - o e h o s ’u n ku vv etl er i ye nilgiye u ğ ra tıld ık ta n s o n r a esk i s ü r g ü n l e ­ rin tu tu c u ç o c u k l a r ı T a p ın a ğ ın k o n t r o l ü n ü ele g e ç i rd i l e r. Ü n l a r

1 5 ) B azı v e r s iy o n la r d a y e d i y ıllık k ıtlık o la r a k g e ç e r , 1 6 ) E la in e P a g e ls, T h e O rig in o f S u lu n , s. 4 2 .

3 0 Knll ııı ı laı

için İ l d e n yanlısı l l a s m o n e a n h a n e d a n ı n ı n a l ış k an lık ları e n az S e lc ıı k o s l u l a r k ad ar zararlıydı. B e lk i d e İsrail i ç in d e k i b u geri­

limle r d a h a ö n c e T a n r ı n ın m e l e k l e r i n d e n b i n o la n Ş e y l a n ’m a y ­ nen l u l u c u l a r ı n H a s m o n e a n l a r ı h a i n l i k ve kalleşlikle s u ç l a m a l a ­ rına b e n z e r b i ç i m d e a fo roz e d i lm e s i n i aç ık layab ilir.

E sseııiler, Gfıostikler ve ilk H ıristiyaıılar

D ü a l i z m i n k ö k l e r i n i n z a m a n ı n pu slu havasıyla g ö l g e l e n m e s i gibi Hırist iyan lığ ın k ö k l e n de ayn ı ş e k ild e yü zyıllar iç in d e yarı karart ılm ışt ır . K atharlar, h e n ü z R o m a Kilisesi d i n i n b a s k ı n aracı h ali n e g e lm e d e n ö n c e k e n d il e r i n i Hırist iyan lığ ın ilk a ş am aların a day a nd ır ıyorlar d ı. R o m a n ın M Ö . 6 3 yı lı nd a b a şla y a n İsrail h â k i ­ miyeti İsrail i ç in d e k i b azı g r u p l a r d a n te pki g ö r ü y o r d u . B u n l a r ın en ö n e m li l e r i Ö l ü D e n i z e y u k a r ı d a n b a k a n K u m r a n m a ğ a r a l a ­ rı nd a y e rle şm iş b u l u n a n radikal b i r Y a h u d i g r u p o la n E s sen i- l e r ’dı. B i r ç o k farklı y aza r ta r afı n d an b izza t V aftızcı J o h n ve İsa’nın da sayg ıd e ğer g ö r ev ler in e b a ş l a m a d a n ö n c e b ir z a m a n l a r b u Ö l ü D e n iz l o p l u m u n u n b i r e r üy es i o l d u ğ u yazılm ış tır. H e r ne k a d a r b u d u r u m tartışmalı olsa da , E s s e n i l e r ’ın, İ s ra illile rin işl e­

dik leri g ü n a h l a r ı n Es ki A h i t ’i (T a n r ı ta r a fı n d an İ b r a h i m ’e g ö n d e ­ rilen ) ge çe rs iz k ıld ığ ın a d a y a n a r a k T a n r ı ’d an y e m b i r k i t a p b e k ­ led ik le ri b i l i n m e k l e d i r , l o s e p h u s ve P h ılo gibi R o m a lı ta rihçilere gö re E s se n ıl e r b i r k ısm ı t a m a m e n ib a d e t e k a p a n m ı ş - K u m r a n ’da e v l e n m e m e y e m i n i e d e r e k d u a ve ib a d e t iç in d e y aşay an lar - b ir k ısm ı da M ü m i n o ld u k la rı h a ld e k a s a b a l a r d a ya şa y an, g ü n l ü k al ışv erişler y ap a n ve e v l e n e n ik i n c i d e r e c e ü y e l e r d e n o l u ş m a k ­ taydı. K a th a r la r da - h e m e n k e n d i l e r i n d e n ö n c e k i ataları B o g o - m ıl ler g ib i- k e n d i c e m a a tl e r in i b u ş e k ild e k u ra c a k l a rd ı.

K a l h a r l a r ’d an ç o k d a h a ö n c e E s s e n ı l e r de g e r ç e k a n l a m d a d ü - alıstti. D ü n y a y ı c e n n e t ve c e h e n n e m g ü ç l e r i n i n savaş ala nı ve i n ­ sanı b u sav aşı n m i k r o k o z m o s u o l a r a k g ö r ü y o r la r d ı : “D oğ ru ve yan lışın ru h la rı insan k a lb i için d e s a v a ş ır ... G e r ç e ğ e ve d o ğ r u y a y a t ­ k ın in san y a la n la r d a n n efret e d e r , y a la n c ılığ a y a t k ın o la n ise d o ğ r u ­

S e a l ) M a l l i l l ,'i 1

d a n n e fr et e d e r O n l a r asıl ö n e m l i o l a n ı n k i ş i n i n e l n ı k k ö k e n i değil -M u se v i ol s u n o l m a s ı n - ah la k ı o l d u ğ u n u id d ia e d erler : y a l ­ n ız c a k a l b ı n saflığı k u r ta r ıl a c a k tı r .

E s s e n ıl e r bazı e r k e n d ö n e m H ır isti yan t o p l u l u k l a r ı n ı e t k i l e m i ş olsa lar da h e p s i n i n ü z e r i n d e e t k ile ri y o k tu r . Kilise B ir in c i İ zn ik K o n s i l i ’n d e H ır ist iyan i n a n c ı n d a n e y i n k a b u l e d i le b il i r n eyin e d i le m e z o l d u ğ u n a k a r a r v e r m e d e n ö n c e H ır i s ti y a n l ık k a r m a ş ı k i n a n ç ve p r a t i k l e r d e n o l u ş m a k l a y d ı . K a t h a r l a r k e n d i l e r i n i n ilk H ır istiy a n la r’d an ge ld i k l e ri n i id d ia e d e r k e n m u h t e m e l e n ak ı ll a ­ rın d a Hav ari ler ta r afı n d an u y g u l a n a n sade H ır i s ti y a n l ık vardı.

Y a ln ızca O r t o d o k s H ır isti yan lığ ı o l u ş t u r a n n it elik ler i deği l aynı z a m a n d a b u n u y a p a r a k h e r e ti k l i ğ ı de t a r i f e d e n ve e r k e n d ö n e m H ır ist iyan gr u p l a rı n ç o ğ u n u b u h e r e t i k l e r i ç in e d â h il e d e n İ z n ik K o n s i l i ’n d e n ö n c e se r p i l e n asıl H ır i s ti y a n l ık z i n c i r i n i n b i r p a r ç a ­ sı o l d u k l a r ın ı k a s t e d i y o rl a rd ı. İşle rin nasıl g eliş tiğ in i a n l a m a k için b i r i n c i yü zyıl d a İs ra il’de ve ye n i d o ğ m a k t a o l a n K ilised ek i ç a lk a n t ıl ı p o l i ti k o r t a m ı ele alm alıy ız.

İsa d ö n e m i n d e ve h e m e n a r d ı n d a n ge le n d ö n e m d e ( m u h t e m e ­ l en M S y i rm iler in ort aları y la o tu z l a rın ortala rı a r a s ı n d a ) o n u n ta ­ k i p ç i l e ri , R o m a lı l a r ve F e r i s ıl e r ’d e n z u l ü m g ö r e n b i r azın lık tı.

H a r e k e t iç in d e k i m i n İsa ’n ın halefi ola ca ğ ı k o n u s u n d a d e v a m e d e n b i r ta r tı ş m a var dı. P e l r u s , g e le n e k s e l o l a r a k ü z e r i n e K i l i s e ­ n in inşa ed ild iği Kaya o l a r a k g ö r ü l ü y o r d u '18’ ve R o m a K a t o l ik K i ­ lisesi o n u ilk P ap a o l a r a k k a b u l e d i p k e n d i s i n i n P e t r u s ’ta n g e ld i ­ ğ i m idd ia e d e c e k t i. S o r u n da b u n o k t a d a b aşlad ı. İsa ’n ın , B ü y ü k J a m e s adı yla da b i l in e n k a r d e ş i J a m e s ’i n ' 1”' İ sa ’n ın ç a r m ı h a ge ri l­

m esi s o n ra sı K u d ü s ’teki ilk H ır ist iyan t o p l u m u n u n ö n d e r i o l d u ­ ğu ve J a m e s y a n d a ş l a r ın ın H ır ist iyan lığ ın en ateşli m i s y o n e r l e ­ ri n d e n o la n Aziz P a u lu s ile fıkır u y u ş m a z l ığ ı n a d ü ş t ü k l e r i idd ia

1 7 ) P a g c ls , s. 6 0 - 6 1 .

1 8 ) M a lla 1 6 . 1 8 : “S a n a s ö y lü y o r u m P e lr u s , s e n b ir k a y a s ın ve b u k a y a n ın ü z e r in d e b e n k e n d i k ilis e m i in şa e d e c e ğ im .”

1 9 ) R o b e r i E is e n m a n , Ja n u ’.s l/ıe B m lh iT o j Jestts.

3 2 K a l l ı a r l a r

e d i lm e k te d i r . P a u l u s ’u n fikirle ri n in H ır istiyan i n a n c ı n ı n t e m e l ­ len diği t e o lo j i n i n o l u ş u m u n d a - e n ge nişi o l m a s a da- g e n i ş b i r rol oy n ad ığ ı d ü ş ü n ü l ü n c e b u d u r u m d a h a da ö n e m k a z a n m a k t a d ır . Paulus b u g ü n b ile tartışm al ı b i r k a r a k t e r o lm a y ı s ü r d ü r m e k t e ­ dir: n e d e n i de İ sa ’n ın s ö z l e r in d e n n a d i r e n y a r a rla n m a sı ve k e n ­ di -Y en i A h i t ’in g e n i ş b i r b ö l ü m ü n ü o l u ş t u r a n - m e k t u p l a r ı n ı ö ğ ­ retisini a ç ık lığ a k a v u ş t u r m a k ve e m i rl e r e u y m a la r ı için diğ er H ı­

ristiyan t o p lu m la r a s ık ç a k a y n a k g ö s t e rm e s id i r. İlk d ö n e m H ı ­ ristiyanlığı a y r ıl m a z b i r b ü t ü n olsayd ı b u tü r m e k t u p l a r a ih tiya ç d u y u l m a z d ı. Bu n e d e n l e “İsa ’n ın değil, P a u l u s ’u n Hırist iyan lığ ın k u r u c u s u o l d u ğ u n u ”'201 ve H ır ist iyan h e r e ti k l i ğ i n k ö k l e r i n i n b u ­ rada yattığ ın ı s ö y l e m e k ç o k da ileri g i t m e k sayılam az: “A slın d a Paulus ilk ‘H ır istiy a n ’ h e r e ti k ti ve o n u n - s o n r a d a n g e ç d ö n e m Hırist iyan lığ ın te m e lin i o l u ş t u r a n - öğret iler i ‘o r i j i n a l ’ ya da ‘s a f H ır isti y an lık tan b ariz b i r s a p m a y d ı . ”1211 Bizzat İ sa ’n ı n g e r ç e k t e ö ğ r e t t i k l e r i n d e n n a d i r e n al ın lı y a p a r a k “İsa ’n ı n ö ğ r e ti l e r im ilk b o z a n k i ş i ”'221 o ld u . İsa in s an la rı D a ğ d a k i V a a z ile e t k i l e r k e n Pa­

ulus Ç a r m ıh a G er ilm iş Is a ile et k i l e r; i k i sin in a rasın d a b ü y ü k fark vardır.

M S 6 6 y ı lı n d a k i Y a h u d i isya nı J a n r e s ’m K u d ü s ’teki c e m a a ti n i d ağ ıt ırk e n aynı e s n a d a m u h t e m e l e n R o m a ’da b i r h ü c r e d e ö l m ü ş ya da ö l m e k t e olan P a u l u s ’un Hıris ti yan lığ ı y ay ıl m ay a d e v a m ed iy o rd u . N e va r ki, P au lu s Hıristi yan lığ ı da İ zn ik K o n s i l i ’n d e n ö n c e k i üç yü z yıl b o y u n c a y a y ıl m ış o r t o d o k s o l m a y a n gr u p l a rı n d ir en işiy le k a r şıl a şac ak tı . Bu g r u p l a r ı n bazıl arı E s s e n i l e r ’in D ü - al izm in i ge li ştirm iş ve G n o s i s ’in veya d o ğ r u d a n d e n e y s e l tanrı b ilg isin in ö n e m i n i v u r g u l a m ı ş l a r d ı r ve b u n e d e n l e b u n l a r a ge n e l o larak G n o s l i k l e r d e n m i ş ti r . H e r b iri k a r m a ş ı k k o z m o l o j i l e r e s a ­

2 0 ) A . N . W ı !s o n , Pmı/: 77ıc Mim/ o f th e A p o s tle , s. 2 5 8 .

2 1 ) M ie h a e l B a ıg e n i ve R ic h a rd L e ıg h , T h e D ccıd Seci S c r o lls D e c e p lio n , s. 2 6 6 . 2 2 ) T h o rm ıs J e l i c r s o n ’u n W . S h o r t ’a y a z d ığ ı b ir m e k t u p t a n , G e o rg e S ıld e s , T h e C ıe c ıt T h o ııg h ts ( B a lla n u n c B o o k s , 1 9 8 5 ) , s. 2 0 8 .

S c i i n M i i ı - t i ı ı .'{.i

h ip sayısız G n o s l i k d ü ş ü n c e e k o l ü o l m a s ı n a k a r ş ın b u n l a r ı n ç o ­ ğu d ü n y a n ı n k ö t ü c ü l b i r y ar atıcı ta r a fın d a n ya ratı ld ığ ı k o n u s u n ­ da h e m fi k i r d i r l e r . Bu n e d e n l e b a s t ı r ıl m ış ya da a n t i k o z m i k d ü - al is tle r o l d u ğ u sö y l e n e b i l i r . G n o s t i k e k o l l e r i n e n ö n e m l i s i b ü y ü k olasılık la ik in ci yü zyıl ın o r t a l a r ın d a M a r c i o n ta r a fın d a n k u r u l a n ­ dır. M a r c i o n iki ta n r ı n ı n var o l d u ğ u n a i n a n m a k t a d ı r : G e r ç e k tanrı ile m a d d i d ü n y a ve Es ki A h i t ’in ta nrısı o la n sa h te tanrı.

M a r c i o n yan d aşları d ü n y ev iliğ i r e d d e d e n t u t u c u sofu lard ı. Y en i d o ğ m a k l a o la n R o m a Kilisesi b u n l a r d a n ü r k tü ve M a r c i o n ’u h e ­ re ti k ilan etti.

İki tanrı ve s o f u l u k a n la y ış ı n ı n d ı ş ın d a d a h a s o n r a G n o s t i k b a ­ k ış açısı K ath ar izrrid e de b e l i r e c e k t i . B u n a g ö r e İsa et te n k e m i k ­ te n b i r in s a n değil b i r g ö r ü n t ü y d ü . B i r ç o k G n o s t i k , İ sa ’n ı n Ç a r ­ m ıh t a ç ektiği acıyı ve Y e n i d e n D irilişin i iç in d e h i ç b i r in s an i acı o l m a y a n ru h a n i b i r o lg u o l a r a k gö r ü r. Bu fikre d a h a s o n r a D o - k e t i z m d e n m i ş ve h e r e t i k ila n e d ilm işti r . N e va r ki, K a t h a r i z m k u r tu l u ş a gid en y o l u n - m ü m i n l e r i n d o ğ r u d a n b ilg iy e s a h ip o l ­ m a s ı n d a n z iya d e- E r m iş l e r i n y ö n l e n d i r m e l e r i y l e b u l u n a b i l e c e ğ i ­ ni v u rg u l a y a ra k G n o s t i k d ü ş ü n c e e k o ll e r i n i n b i r ç o ğ u n d a n a y r ı­

lır. Bu niteliğiyle K a t h a r i z m i r o n i k b i r şe k i ld e , k u r t u l u ş u n y a l ­ n ız c a r ah ip lerin m ü d a h a l e s i y le b u l u n a b i l e c e ğ i n i idd ia e d e n K a ­ to l i k i n a n c ıy la b e n z e ş m e k t e d i r .

İznik Konsili

2 8 E k i m 3 1 2 ta rihin de R o m a im p arato r u B ü y ü k K o n st a n t in ( 3 0 6 - 3 3 7 ) üvey kardeş i M a x e n t i u s ’a karşı R o m a n ı n h e m e n d ı ş ı n ­ daki Milvio K ö p r ü sü Savaşı’n d a ezici b ir zafer k a z a n d ı ğ ın d a batı uy ga rlı ğının izlediği yol t a m a m e n değişmişti. K o n s t a n l i n ’in tahta ç ı k m a s ı n d a n ber i iki a d a m s o n u g e lm ez b ir m ü c a d e le y e g iri ş m i ş ­ lerdi. M ilvio K ö p r ü s ü n d e ise olaylar s o n ke rt e ye ulaş m ış tı. S a v a ş­

tan b i r g ece ö n c e , işler K o n st a n t in için iyi g it m iy o r d u . A d am ları rak ib in in a d a m la rın ın dörtte biri kad ard ı ve yenilgi k a ç ın ıl m a z g ö r ü n ü y o r d u . A k ş a m ç ö k e r k e n K o n st a n t in b a l a n g ü n e ş i n ö n ü n ­