Tevfik Fikret ve iki eseri

(1)

TEVFİK FİKRE1

ve İKİ ESERİ

_{u f U} _{•y S > '}

«

Ağustos, b ü y ü k ve değerli ozan T evfik F ik r e t’in ö lüm ünün 50. yıldönüm üne Tasladı ğından, b u gün T evfik F ik re t D em eği Âşi- y an M üzesinde b ir tö ren le onu anacak. (Doğum u n u n 100. y ılm a raslıy an iki yıl sonra da M illetlera rası b ir tö ren düzenlenecek.)

Tevfik F ik re t kim dir? E serleri n elerd ir? H ak k ında n e gibi şey ler y azılm ıştır? E serlerinin^ sa yısından çok hak k ın d a yazılm ış eser b u lu n d u ğ u n dan, b u n la rı pek çoklarım ız biliriz. Hele h a y atı nı, hem en b ü tü n öğrenciler ezberlem iştir. Ama biz, bu vesileyle eserleri ve kişiliği üzerinde yine de b ir parça d u rm ak isteriz.

■ fi

* *

Edebiyatım ızda E debiyat-ı cedide - Yeni ede b iy at denilen toplanm alım en b ü y ü k ozanı odur. T itizlik, d o ğ ru lu k gibi iyi. güzel h u y ları vardı. D u ru yazar, T ü rk çe sözlerin hak k ın ı verirdi. Ev lenm esi epey erk en olduğu, ah lâk ça da kendisi pek düzgün olduğu için önem li sevgi şiirleri yaz m adı, b elk i d e yazam adı. A ilesini, evini, y u rd u n u İçten seven b ir adam dı.

İlk y azıların ı (M ehm et T evfik, E sat Necip) ad larıy la yay ın lam ıştır. Şiirim izde pek b ü y ü k deği ş ik lik le r ve y en ilik le r yapmış, çok iyi, çok d eğ er li b ir ozandır. İlk eseri R ubab-ı şikeste - K ırık saz’d ır (1897). O zam anlar pek beğenilen bu şiir lerde, ilk in ondört yaşuıda eski biçim de m anzu m eler karalam ış olan ozanın o köhne doğu alış kanlığından artık izler kalm am ış olduğu g örülür. A vrupalI ozanların bu n a benzer eserlerin d en pek ay rı olm ayan bu şiirlerin çoğu u lusal, yurtsal, sem boliktir. K itap, daha sonra üç k ere yeniden basılm ıştır.

Ülkemize o sırada Kızıl S u ltan A bdülham id’iıı keyfine bağlı b ir yönetim a ltın d a inlediğinden, h ü k ü m et başuıdakiler, F ik re t ve ark ad aşların ı devrim yapacak kim seler olarak tanıyordu. Oza nın Y uva’sı gözaltında b u lu n d u ru ld u ğ u gibi, eser lerin in basımı da yasak edilm işti. O nun için, a r tık yeni şiirleri elden ele d ağ ıtılarak o k u n ab ili yordu.

Gazeteci Tevf ik Fikret

S

ultan S elân ik ’e sürgün edilerek, y u rtta m eşruti denilen yeni b ir yönetim biçimi k u ru lu n ca, F ik ret de şiirleri ve yazılarıyla bu ilerlem eye yardım etti. Hüseyin C ahit Yalçın gibi bazı a rk a daşlarıyla b irlik te T anin gazetesini çıkarıyordu. Ancak, devrim in çarçabuk bir kargaşa ve bozguna döndüğünü gören ozanın bel bağladığı b ü tü n gü zel u m u tları hep kırıldı.

B ir yandan R obert College’deki T ürkçe d ers leri, İstanbul Ü niversitesindeki edebiyat dersleri. G alatasaray Lisesindeki m ü d ü rlü ğ ü ile gençliği eğiterek sosyal hayatım ızı değiştirip yenileştirm ek, öte yandan karşılaştığı kötü h ırsları yenm ek isti y o rd u : ama gücü buna yetm iyordu. Çağın Milli Eğitim Bakanı ile arası açık olduğundan, işinden çekildi. Bakan değişince, yeniden işine başladı. Yeni bir anlaşm azlık sonunda, geııc çekildi; bu son çekilişi pek önem li bir olay sayıldı. Bir d a ha hiçbir görevi kabul etm edi.

' F ik ret'in yeni ah lâk ve toplum anlayışı ile e s ki adam ların doğu eğitim ve anlayışı arasında bir savaşm a o lm uştur. Bu savaşta F ik re t insana, d o ğaya. bilim e içten inanan bir adam gibi göründü. E serleri, bu inanış ve d ü şüncelerle dopdoludur. Bazı hay at ve doğa şiirleriy le yalnız çocuklar i- çiıı yazdığı şiirlerini eserlerinden toplam ıştır.

Getirdiği yenilikler

T

evfik F ik re t’in şiirim ize getirm iş olduğu y en ilik ler şöviece özetlenebilir: F re n k ierin sonneı ded ik leri şiir biçim ini bizde ilkin o denemiş, m anzum eye nesir havası verebilm ek üzere cüm le n in beyit sonunda bitm esi geleneğini o bozm uştur Resimle şiiri o birleştirm iş, doğa tasv irlerin i o ge nişletm iştir. K endine göle bir üslûbu, b ir sözlüğü, b ir tekniği de vardı. Şiir yazdığı çağın ilk y an sın ı İyim serlik, son yarısını da kötüm serlikle

geçirmiş-Türker ACARO Ğ LU

tir. O h er ko n u y u şiire sokm uştur. H ayatın çeşit li köşelerini anlatm ış, b u n ları san k i b ir resim gi bi bize gösterm iştir. K endisinden öncekilerin ye n ileştirip genişlettiği edebiyatım ızı B atı edebiyatı düzeyine yü k seltm iştir.

Şermin

E

debiyatım ızda pek ü n lü o lan oğlu H a lû k adı n a babası şiirler, e serler yazm ıştır: H alû k 'u n defteri (1911) gibi. Oğlu, k ü çü klüğünden gençli ğiııe k ad ar, ozan babası üzerinde e tk ile r y ap arak canlı b ir esin k o n u su oldu. B u n lard an güzel ço cuk şiirleri, gençlik şiirleri doğdu. Serm in (1914) de doğuşunu b elk i bu n a b o rçlu d u r. H a lû k çocuk ken F ik re t çocukları. H alû k gençken F ik re t genç leri - eğitim ve öğretim bakım ından - d ü şü n ü y o r du. S âtı Bey adında eski, değerli b ir eğitim cim i zin İstan b u l'd a k u rd u ğ u yeni b ir ok u lu n da bu dü şü n celer üzerinde etkisi olm u ştu r. Nitekim , o- zanın son eseri olan Ş erm in’i bu o kulun k ü çü k le re ay rılan bölüm ünde okuyan m inim inilere arm a ğan etm esi, h erh ald e, çok an lam lıd ır. Bu adam, ozanda durm adan k ü ç ü k le r için şiir yazm ak h e vesi uyandırm ağa çalışıy o rd u ! E debiyatım ıza en güzel çocuk şiirlerini F ik re t verdi. Ozanın ö lü m üne yakın çağda tam am ladığı, çocuk edebiyatı mızın şaheseri olan S erm in’de, daha önce ve son ra başka ozanların y azd ık larıy la kıy aslam alar y a pılacak olursa, pek üstü n şiirle r g ö rü lü r. Çocuk seviyesine, çocuk ru h u n a inebilm ek; çocuk sevinç lerini. çocuk heyecanlarını şiire geçirebilm ek; k ı saca çocuğu y akından tan ım ak ve tan ıtm ak üs tü n lü k le riy le hepsinden bam başka, hepsinden a- n ayrıdır. H erhalde, cocuk. F ik re t’in üzerinde d u r duğu. başardığı b ir konu idi.

Bizde ilk ve son gerçek çocuk şiiri yazan ozan F ik re t o lm uştur, den ileb ilir. Hece ölçüsüyle yazıl mış olan bu şiirler, pek güzel, pek başarılı şey lerdir. Türkcem iziıı son e lli y ıl içinde çok büyük, köklü d eğişikliklere uğradığı dü şü n ü lecek o lursa dil ve ü slû b u a rtık eskim eğe y iiztutm uş olsa da, b u şiirlerin bugü n k ü çocuklarım ızı da yakından ilgilendirdiğini çekinm eden söyliyebiliriz. S a n a t ve k ü ltü r adam larım ız arasında. F ik ret, çocuke- ritim iııin gerekli old u ğ u n u anlam ış, d ikkatinin ya- ... il çocuklara verm iş o lan lard an d ır.

S

°rm in’i yeni T ürkçe öğretm eni bu lu n d u ğ u m u z sırada. F ik harflerle. 1046 da A n k ara’da re t’in hayatı ve eserini an latan b ir önsöz k at mak. b ir bibliyografya verm ek, sonuna k ü çü k bir sözlük eklem ekle ilkin biz hazırlay ıp bastırm ıştık. Daha sonra. 19fil’de bu n u resim li o lara k yeniden yayınlam ıştık. Sim di. 19S5'te T evfik F ik re t Derneği yayın ların d an ilki o larak b ir d ah a basıldı (67 s., re n k li resim li, 10 lira.) T. ts B ankası’nın y ard ım larıy la basılan kitab ın bastarafında, D em ek B aş kanı Ord. Prof. İsm ail H ikm et E rta y lan ’ın F ik re t ve çocuk eğitim i h ak k ın d a b ir - iki sözü var. Dil, biçim, sanat, eğitim, am aç b akım ından S erm in’i in celeyen. ü slû b u n d an b ü y ü k lere seslendiği anlaşı lan bu yazıda, h e r nedense, eserin daha önceki y e ni harfli bask ıların d an hiç söz edilm em iştir. Bir cocuk k itabı için fiyatı da p ahalı sayılır. Am a re sim ve tab lo ların ın ren k li oluşu, bazı sayfalarının kuşe kâğıda basılışı yönünden, kitab ın en iyi baskısı bodur.

* * *

F

ikret, öm rünün, yazı h ayatının son d u ra ğ ın da kuvvetli, ateşli ulu sal, y u rtsa l ş iirle r yaza rak bireysel d u y g u lard an sıyrılm ıştı. K endine göre b ir tarih anlayışı vardı. Sosyal adaletsizlik ve ahlâk sızlık tan tiksiniyordu. Birçok defa gizlice — en son 1928’de — basılm ış olan T a rih -i kadim m anzum esinde b u n la r açıkça görülebilir.

A. K adir (M eriçboyu) bunu şim di Eski çağlar 'a rih i adıyla yenileştirip bastırdı (32 s., 3 lira). A rtık y eter fikri sustu rd u ğ u n u z, — y erini hiçbir şey tutm az bu dünyada — zincirsiz, kelepçesiz y a k m a n ın m ısraları kitabın kapağına alınm ış. M ev tana ve H ayyam ’dan sonra, F ik re t’i de bugünün diliyle y enileştiren, kendisi de iyi b ir ozan olan A. K adir'in bu çabası başarılı olm uştur.