TÜRKYECUMHURYET’NNLKYILLARINDA
VATANDAVEMLLET/ULUSNAPROJES
HaticeMUMYAKMAZ*
Özet
Vatandalkba,topluluundevletaygtylailikisinibelirleyenhukukîbirkavramolup;tür
delemeyeveuluslamayahizmetettiidüünülmektedir.Busebepleulus/milletinasüreci,bir
homojenletirmesüreciolarakdatanmlanmaktadr.Cumhuriyet,1924Anayasasndanbalamak
üzere,“Türk”ü,TürkvatandalnveTürkvatandalarnaverilenhaklartanmlamtr.1924
AnayasasnagörevatandalkbaylabalolanherkesTürkolaraktanmlanmasnaramen,
CumhuriyetinilkyllarndaTürksfatntayanTürksoyluolmayanMüslümanlarnvegayri
müslimlerinTürkletirilmesineyönelikçalmalardevleteliyleyürütülmütür.Buçalmalarda
esasTürkçeninöretilmesi,Türkkültürü,Türkvatandal,TürkvatanveTürkmilletiuuru
nunkazandrlmasdr.Cumhuriyetinilkyllarndabiryandanzihnendönütürüptürdeletir
meyihedefleyenbuçalmalaryürütülürken,dieryandanyaplaninklâplarveçkarlanka
nunlarlaeklenvebedenenbirtürdeletirmefaaliyetiyürütülmütür.
AnahtarKelimeler
Vatandalk,UlusDevlet,Milletnas,Anayasa
THEEARLYYEARSOFTHETURKISHREPUBLICCITIZENSHIPNATION/THEPRO
JECTOFBUILDINGANATION
Abstract
Itisadmittedthatcitizenshipissuchalawconceptdeterminestherelationshipbetweensociety
andgovernment,contributetobeingnationandhomogenousstructure.Hencetheperiodof
creatingthenationisdefinedasaperiodofhomogenize.TheRepublicangovernordefinesthe
rightsofTurkishcitizensandtheconceptofTurkishcitizenshipandTurkintermsof1924law
code.
AlthougheverypersonthatbelongstothestateasacitizenshipisdefinedasaTurkintermsof
1924lawcode,inthefirstperiodofRepublictheProjectontheTurkizeofnonmuslimsandnon
Turkmuslimsiscarriedoutbygovernment.
TheTurkizeProjectaimsatteachingtheTurkishlanguageandensuringtheconsciousonTur
kishculture,Turkishcitizenship,Turkishland,andTurkishnation.
WhiletheTurkizeProjectaimsatgeneratinghomogeniousstructureascreatingsamewayof
thinkingiscarriedout,ontheotherhanditiscarriedouttoTurkizeasaphysically(clothing,
* Yrd. Doç. Dr., Cumhuriyet Üniversitesi Eitim Fakültesi lköretim Sosyal Bilgiler Eitimi Bölümü Öretim Üyesi. guzelha- [email protected]
Sayfa:2963 Page:2963
gainingasurnameandsoforth)andanatomically(havinghealthy,strongandfixbody)Turkish
citizenswiththehelpofthelawcodesandrevolutions.
KeyWords
Citizenship,NationState,BuildingANation,Constitution
I.VATANDALIK,ULUSDEVLETVEULUS
KökleriEskiYunanveRoma’yakadargötürülmekleberaber,modernanlam
da yurttalk/vatandalk kavram, Bat’da 18. Yüzyln ikinci yarsndan itibaren
hz kazanan dünyevileme ve laikleme süreci sonucunda ortaya çkmtr1. Ka
vram, toprak snrlar belli olan, bu snrlar dâhilinde meru yetkilerini kullanan
modern ulus devletle birlikte, topraklar üzerinde yaayan topluluun üyelerinin
eitkabulediliianlamndakazanmt2.
Yurttalk,nsanlarnfarkllklarnnvemaddîartlarnnötesinde,onurluluk
açsndaneitolduklarvegerekhukukî,gereksiyasîanlamdaeitmuamelegör
mekdurumundaolduklarfikrinedayanmaktadr.Ulusise;yurttalaetnikaras
ndaki diyalektikle, her türlü topluma özgü etnik öelerin ötesine geçmek, etnik
olann elinden yurttala ilgili olan araclyla kurtulma çabasyla tanmlanmak
tadr3.
Teorik olarak ulus devlet, türdelikle e anlamldr. Türdelik düüncesinin
ayrntlarndaulus;ayndilikonuan,aynsoydangelen,ayndinemensup,ayn
kültürvetarihmirasnpaylaan,ortakdümanlarbulunanbirinsantopluluu
dur. Bu topluluun devlet aygtyla ilikisi, hukukî bir kavram olan vatandalk
baylasalanr4.Uluskurmasüreci,devletkurma,türdeleme,kitlelerinpolitik
katlmyeteneikazanmasvedevletaraçlarnnyaygnlamasgibiaamalardan
geçmektedir5. Ulus ina sürecinin bir ortak kültür gelitirilmesi süreci olmasnn
yan sra bir kültürel asimilasyon süreci de olduu düünülmektedir. Ancak bu
süreçtehomojenletirmeyedirenenulusalaznlklardaolagelmitir6.
ErnestGellner,birulusalkimlikkuramnniradevekültürgibiikikavramta
rafndan oluturulabileceini savunmaktadr. Gellner’e göre ulusçuluk, uluslarn
bir ürünü deildir. Uluslar meydana çkaran ulusçuluktur. Ulusçuluk önceden
varolantarihîmirasngetirdiiçoksaydakikültürüniçindenbirseçimyaparak,
onlar çounlukla tamamen dönütürür ve bunlarn kültürel zenginliklerinden
yararlanr.Ölüdilleryenidencanlandrlr,gelenekicatedilir.Ulusçuluk,yabanc
kültürü ortadan kaldrarak yerine eski yerel alt kültürü getirmez. Kendine göre
yenibiryüksekkültüryaratr7.
Hâkimsosyolojikteoridedeulus,aynekolojikalan(birkültür,biregemenlik)
üzerindeki kültürel, ekonomik ve siyasî sistemlerin çakma süreçleriyle birlikte
“aa kültürler”in, standartlatrlm, homojen ve merkezî iktidar tarafndan
1 Füsun ÜSTEL, “Makbul Vatanda”n Peinde II. Merutiyet’ten Bugüne Vatandalk Eitimi, stanbul, letiim, 2004, s. 11.
2 Haldun GÜLALP (Haz.), Vatandalk ve Etnik Çatma Ulus-Devletin Sorgulanmas, Çev. Ebru Klç, stanbul, Metis, 2007, s. 11.
3 Dominique SCHNAPPER, Yurttalar Cemaati Modern Ulus Fikrine Dair, Çev. Özlem Okur, stanbul, Kesit Yay.,1995, s. 9-10.
4 Ozan ERÖZDEN, Ulus Devlet, Ankara, Dost Kitabevi, 1997, s. 122-123.
5 Süleyman Seyfi ÖÜN, Mukayeseli Sosyal Teori ve Tarih Balamnda Milliyetçilik, stanbul, Alfa, 2000, s. 73-74.
6 Hüseyin KALAYCI, “Etnisite ve Ulus Karlatrmas”, Dou Bat “Etnisite”, Yl: 11, S:44, ubat-Mart-Nisan 2008, s. 93.
7 Ernest GELLNER, John Breully’nin Sunuuyla Uluslar ve Ulusçuluk, Çev.Büra Ersanl-Günay Göksu Özdoan, stanbul, Hil Yayn, 2008, s. 135,138-140.
desteklenen bir “yüksek kültür”ile bütünlemesi (uyumu) olarak ele alnmak
tadr8.
Anderson’un, Renan’n9 etkisiyle “hayal edilmi bir siyasî topluluk” olarak
tanmlad ulus, esnek de olsa snrl, egemen ve daima derin ve yatay bir yol
dalktr.Anderson’agöre;milletioluturanunsur,hayalibirkanbandançokdil
vedindir10.Ulusunkurumsallamasvatandalkilesalanr.Busebepleulusol
mayaçalanetnilerüyeleriniönceliklevatandaadönütürmeyeçalrlar11.Ulu
slamasürecininaraçlar,eitim,askerlik,hukukvedildir12.
Siyasîalandayurttalkilkesiüzerinekurulanbirlik,sosyalvekültürelhayatn
güvencesiolarakgörülmektedir.Yurttalk,bireylerilegruplararasndamaddîya
da manevî deerlerin paylatrlmalarn salayan kurallar meru klarak, bu
paylamn sebep olduu anlamazlklar çözümleyerek, ulusun bamszl ile
birlikteolmaisteinidorulamaktadr.Yurttalkvastasylagerçekletirilenuyum
(bütünleme), her türden çatmay, uzlamayla ama ayn zamanda da ulusun
savunmasna katlm gerektiinden, gerekirse de, güç kullanarak çözme yönte
mlerine ilikin konsensüsü varsaymaktadr. Seçilmek, kamu ilerine katlmak,
askerlik yapmak ve bilhassa oy vermek hakk vatandala yabancy ayrmay
salayandurumlardr.Seçim,gerçekvegözlemlenebilirherçeitsosyaltecrübenin
aksine, her yurttan birbirine eit olduu soyut bir gerçei fiililetirerek yurt
talneklieitliifikriniyenidenoluturup,siyasîdüzenimerulatrmaktadr13.
II.ANAYASALVATANDALIKVETÜRKLETRME
Cumhuriyetinilkanayasalvatandalktanmvevatandalkhaklarnnveri
lii1924Anayasasyladr.1924Anayasas’nnilkdokuzmaddesi;rejimineklini,
deimez ilkelerini, yasama, yürütme ve yargnn konumunu belirlemekteydi.
Onuncumaddedenitibarenvatandalkkuramnaaitcan,mal,düünme,yazma,
cemiyet kurma, eitim, haberleme, seçme ve seçilme gibi temel haklar salan
rken,vergigibivazifeler,hürriyetinsnrlarveyasaklardabelirleniyordu.Zaman
içerisindeerkeklereverilenseçmeveseçilmehaklarkadnlaradakazandrlyor,
buçerçevedeanayasadagereklideiiklikleryaplyordu14.
Anayasa’nn88.maddesinde;“Türkiyeahalisinedinverkfarkolmaksznvatan
dalk itibariyle Türk tlâk olunur. Türkiye’de veya hariçte bir Türk babann* sulbünden
doanveyahutTürkiye’demütemekkinbirecnebibabannsulbündenTürkiye’dedoupda
8 Jean LECA, “Neden Söz ediyoruz?”, Uluslar ve Milliyetçilikler, Haz. Jean Leca, Çev. Siren demen, s. 13.
9 Ernest Gellner, ulus kurmann bilinç ve hafza yaratlmas ve halk geleneinin unutulua havale edilmesinden geçtiini savunan en büyük teorisyeninin Ernest Renan olduunu savunur. Bkz. Ernest GELLNER, Milliyetçilie Bakmak, Çev. Simten Çoar-Saltuk Özertürk-Nalan Soyark, stanbul, letiim, 1998, s. 242.
10 ANDERSON, age., s. 85-86.
11 KALAYCI, agm., s. 100-101.
12 KURUBA, agm., s. 23.
13 SCHNAPPER, age., s. 104-105.
14 Necmi YÜZBAIOLU, Anayasa Hukukunun Temel Metinleri, 4.Bask, Beta, stanbul, 2006, s. 6-7.
* “babann” ifadesi daha önce metinde tebaann eklinde yazlm, Düstur ve Resmi Gazete metnine 1952’de babann eklinde yer almtr. YÜZBAIOLU, age., s. 27.
memleketdâhilindeikametvesinnirütevusulünderesmenTürklüüihtiyaredenveya
hutVatandalkKanunumucibinceTürklüekabulolunanherkesTürk’tür.Türklüksfat
kanunenmuayyenolanahvaldeizaaedilir15”deniliyordu.Maddede,devletvebirey
arasndaki hukukî ba “vatandalk” ba aracl ile snrlar dâhilinde yaayan
herkeseTürksfatvekimliikazandrlyor,Türkismitümetnikvedinîkimlikle
rin üzerine çkarlyordu. Böylece Cumhuriyetin ulus ina sürecinde önemli bir
admatlmveCumhuriyetvatandannkimliibelirlenmioluyordu.Birbaka
ifade ile, devlete hukukî olarak bal olanlar, soy ve din vurgusu yaplmakszn
Türkkimliindebirletiriliyordu.
88.maddeninikincifkrasnda,vatandalnkazanlmasileilgiliolarakhem
kanhemtoprakesas(karmasistem)gözetiliyordu.Devlet,göçalanvegöçveren
birtoplumolmannbilinciiçerisindenüfusunuçoaltmaktanyanatavrsergilemi
oluyordu16.
Lozan Antlamas’ndaki tabiiyet ve mübadele balklar topraklar üzerinde
Müslüman nüfus çounluu oluturmaya çalan bir idarî anlay ortaya
koymaktadr. Ancak Türk ismini temsil edenler arasnda birincil olanlar Türk
soylular, ikincil olanlar Türk kültürünü kabul etmeye hazr Müslümanlar, son
sradaisegayrimüslimaznlklaryeralyordu.
Cumhuriyet idaresi, uygulamalarnda kiilerin sadakat bayla ballna
önemvererek,kiilerarasndakieklîfarklarnkaldrlmasnayöneliklâikdüzen
lemeleri gerçekletirse de aznlklara kar Osmanl son dönemi ve Millî Müca
dele’denkalmabirönyargvard.
A.GayrimüslimVatandalarYadaAznlklarnDurumu
Lozan Antlamas’nda ekalliyet/aznlk olarak tanmlanan gayrimüslim va
tandalar; Yahudiler, Rumlar ve Ermenilerden olumaktayd. Toplumun büyük
bölümü,aznlklarnvatandalkhaklaraçsndaneitsaylmalarnaramenLo
zan’da yer alan maddeler çerçevesinde gerektiinde dardan destek alabilecek
olmalarndanveiyiTürkçekonumamalarndanrahatszlkduyuyor,aznlklarn
“Türk”olmalarnistiyorlard.BataYahudilerolmaküzereaznlklarisebudu
rumun farkndaydlar ve kendilerine “ekalliyet” denilmesinden rahatszlk
duyduklarnifadeediyorlard17.
MedenîKanun’unyürürlüegirmesininardndan,10Eylül1925’teYahudile
rin ileri gelenlerinden Mion Ventura ve Kalef Gabay, Yahudilerin Lozan An
tlamas’nn 42. maddesindeki haklarndan feragat ettiklerini açklamlard. Ya
hudilerintavrn,RumveErmenilerinferagatleriizlemiti.Feragatleringereklilii
dönemingazetesindeöyledilegetiriliyordu:“Lozan’n3745.maddeleriTürkiye’de
15 YÜZBAIOLU, age., s. 27.
16 Ancak Vahit Doan, Türk hukukunda, karma sistem kabul edilmi olmakla beraber, kan esasnn öncelikli olduunu düünmekte- dir. Doan, buna delil olarak, toprak esasna dayal vatandal kazanabilmek için, kan esasna dayal vatandalk kazanlma- masnn ön art olmasn göstermektedir. Bkz. Vahit DOAN, Türk Vatandalk Hukuku, Ankara, Seçkin, 2004, s. 30.
17 M. Çaatay OKUTAN, Tek Parti Döneminde Aznlk Politikalar, stanbul, stanbul Bilgi Üniversitesi Yaynlar, 2004, s. 122.
yaayan ekalliyetlerin himâyesine mahsustur. …Vatandalar arasndaki münasebât tan
zimedenkuvvetnekanun,nedemuahededir.Bukuvvetbütünvarlvatandalararas
nda mevcut mütekabil hesâbâttan, müterek menâfiden alr. Eer bu hesâbât ve menâfii
mevcutisehereyyolundademektir.Aksitaktirdenekadarkanunyaplsabirfaidehâsl
olmaz….uhâldeTürkiye’dekiekalliyetleriTürkiye’dehimâyeedecekyegânekuvvet,bu
ekalliyetlerleTürkekseriyetiarasndamevcutolanveolacakolanmünâsebâtabaldr...Bu
yalnzTürkiye’yemahsusdeil,heryerdeböyledir”18.
Ermeni Teâli Cemiyeti reisi Ermenilerin hakiki Türk vatandalar olarak
yaamayarzuettikleriniifadeetsedahiPatrikhâneRüsumâtMüdürüAzrifEfen
di: “Ermeniler zaten Türklüü kabul etmilerdir. Bu yeni bir ey deildir. …Biz öteden
beriTürkoluTürk’üzdiyebaryoruz.BizimTürklüktenbakahiçbirsermayemizyok
tur.Ermeniler,Türk’türler.Fakatslâmdeildirler.BizevvelceTürkdeilmiizdeimdi
Türkolmuuzgibigazetelerneriyattabulunuyorlar.Bunukatiyenkabuletmeyiz.…Bu
Ermenileritahkiretmektir.Hükümetbizeneemredecekolursaolsunbizoemirlerekatiyen
riayetkârkaldmzvekalacamzarzederiz.Hükümetinhertürlüemirlerineâmâdeyiz.
Hükümetinbizimhakkmzdavereceihertürlükararlehimizeolacandanbukararlardan
korkmaz,üphevetereddütekatiyendümeyiz.…HükümetimizeerbizimTürkoluTürk
olduumuzaeminolurveböylekanaathâslederseTürkErmenileriçinbundanbüyükve
mucibiiftiharhiçbirhadisetasavvurolunamaz.Bizimbütünsaivegayretimizhükümeti
Cumhuriyetimizin teveccüh ve kymetini kazanmak olacak” diyordu. Haber, Cumhu
riyetgazetesinde“MeerErmenilerAsrlardanBeriTürkmiler”,diyerekyoru
mlanyordu19.
Darülfünun Hukuk Fakültesi Talebe Cemiyeti 13 Ocak 1928’deki yllk kon
gresinde, aznlklarn Türkçe konumaya tevik edilmeleri için bir kampanya
yapmakgerektiinisavundu.Kampanyannslogannn“VatandaTürkçeKonu”
olmaskabuledildi.Aznlklarnnüfusolarakçokolduklaryerlerebez,afi,pan
kartveelilânlarasld.Kampanyayaklaküçaysürdü20.
stanbul Darülfünun Müderrislerinden Avram Galanti ekalliyetlerin Tür
klemesinitalepetmekhakkn,itirazkabuletmezbirhakolaraktanmlyor,Türk
çeyiyerletirmekiçinyegâneçareyibütünderslerinTürkçeyapldbirokulola
rak görüyordu. Aznlk okullarnda Türkçe eitim dili olursa Türkçe örenmeye
birengelkalmayacakt.Aznlklarnçounluktabulunduklaryerlerderesmîokul
laraçlmal,aznlkokullarnamuktediröretmenlergönderilmeliydi.Türkleen
lerekolaylkgösterilmeliydi21.
18 Cumhuriyet, 15 Eylül 1341/25 Safer 1344 (Sal), s. 1.
19 Cumhuriyet, 22 Austos 1340(1924)/20 Muharrem 1343.
20 Avram GALANT, Vatanda Türkçe Konu, (Çev.) Ömer Türkolu, (Sunu) Rfat Bali, Ankara, Kebikeç Yaynlar, 2000, s. VII-VIII.
21 GALANT, s. 46-47.
Diertaraftangayrimüslimöretmenler,TürkiyeCorafyasndanimtihanedi
liyorlar22.Papazmekteplerikapatlyordu.Bumekteplerinkapatlmasebebiolarak
haçlarnkaldrlmamasyazlyordu23.
B.skânKanunuveMüslümanlarnTürkletirilmesi
CumhuriyetidaresiMüslümannüfusatopraklarnaçmaklabirlikte,ulusde
vletfelsefesineuygunyeniTürkulusu/milletiinasngerçekletirebilmekveTürk
kültürünühâkimklmakiçinbirskânKanunuileMüslümanlarniskânndüzene
balamakistemitir.
14 Haziran 1934 tarihli skân Kanunu salkl ekilde topraklarn “enlendi
rilmesi”, “tehlikesizletirilmesi” ve “Türkletirilmesi” amacna yönelik olarak
çkarlmt.Kanunungerekçesinde,Cumhuriyetinartkmillîbünyeyidevleteliyle
korumaya, birletirmeye, salamlatrmaya dönük birnüfus siyaseti gütmesi ge
rektii vurgulanyordu. Nüfus siyasetinin belirlenmesinde 1927 nüfus saym
önemliydi. Nüfus hariçten gelecek rkdalarla arttrlrken, ahalinin rk kuvve
tlendirecek“üreyip”,“türeyebilecekleri”sahalarasevkedilmesigerekiyordu.Yö
rükler ve airetler konar göçerlikten yerleiklie geçirileceklerdi. Millî kültürü
temsil kabiliyeti olanlar, millî kültürde benzemesi talep edilenler, bünyenin ko
runmasaçsndanmahzurlualanlarcraVekilleriHeyetininKararile1,2,3ve4
numaralmntkalaraayrlacakt24.
7 Haziran 1934 tarihli birleimde konuan Nait Hakk Bey, Kanunun Türk
olmannerefvedeerinibutopraklardayaayanlarailiklerinekadaryaatacana
inandn açklyordu. Bu kanun dardan gelecek Türkleri büyük bir sevgi ile
anavatandakucaklyordu.Hükümler,Türkkültürüne,siyasî,iktisadîartlaragöre
belirlenmiti.Kanunairetreislii,beylik,aalkgibiunvanlaradayaltaazzuvlar
kaldryordu. Her Türk’ün, yuvasn kuraca, ekip biçecei, evlatlarn yetitire
cei,devletinevergivereceitoprakendiözmalolacakt25.DâhiliyeVekiliü
krüKaya14Haziran1934’tekibirleimdeKanunun,hereydenönceiçbayndrlk
oluturduunu,airetler,göç,toprakszlk,imarveiskânkonularnaaçklkgetir
diinisöylüyordu26.
KanunagöreTürkletirmedemodeltekiledeceknüfus,Türksoyunamensup
olanlar ve Türk kültürünü kabul edenlerdi. Bunlarn en önemli belirleyicileri
Türkçe konumalar ve Türk kültürüne uygun yaamalaryd. Muhacir, mülteci,
eskidenberiyerleikkimselerbuölçütleregöreyerletirilmekdurumundaydlar.
skân“Biraileye,nüfusveihtiyacagöreoturacakevveevyeri,sanatkârlaravetüccar
laraayrcageçimgetirecekdükkânvemaazaveyahutbugibiyapveyerimütedâvilser
22 Gazetede imdiye kadar 200 Hristiyan muallim ve muallimenin Hayat Mekteplerinde imtihan edildii, neticenin yaknda anlala- ca ve Hayat Mekteplerinin talebe kabulüne devam ettii yazlyordu. Bkz. “Hristiyan Muallimlerin Maarif mtihan”, Cumhuriyet, 8 Austos 1340, (Cuma),s. 1.
23 “Papaz Mektepleri Hakknda Hükümetin ttihaz Ettii Bir Karar”, Cumhuriyet, 16 Austos 1340/14 Muharrem 1343, s. 2.
24 IV. Dönem Zabt Ceridesi, C. 23, s. 345.
25 IV. Dönem Zabt Ceridesi, C. 23, s. 352-353.
26 IV. Dönem Zabt Ceridesi, C. 23, s. 354-355.
maye,çiftçileredeayrcayeterlitopraklaçifthayvan,aletedevat,tohumluk,ahrvesa
manlkveyayerivermekleyaplr”27deniliyordu.
Kanun,DâhiliyeVekâleti’nceyaplp,craVekilleriHeyeti’ncetasdikolunacak
iskânalanlarnüçgrubaayryordu.Birincimntka;Türkkültürlünüfusuntekâ
süfü istenilen yerlerdi. kinci mntka; Türk kültürüne temsili istenilen nüfusun
nakilveiskânnaayrlanyerlerdi.Üçüncümntka;yer,shhat,iktisat,kültür,siya
set,askerlikveinzibatsebepleriyleboaltlmasistenilenveiskânveikametyasak
edilenyerlerdi28.
Kanuna göre, Türkiye’ye yerlemek maksadyla dardan ferdî ya da toplu
olarakgelmekisteyenTürksoyundanmeskûnveyagöçebefertlerveTürkkültü
rüne bal meskûn kimseler, i bu kanunun hükümlerine göre Dâhiliye Vekâle
ti’ninemriylekabulolunurlarvebunlara“muhacir”denilirdi.Kimlerinvehangi
memleketlerhalknnTürkkültürünebalsaylacacraVekilleriHeyetikarary
latespitolunurdu.
Türkiye’ye yerlemek maksadyla deil, geçici bir zaman için snanlara
“mülteciler” denirdi. Türk kültürüne bal olmayanlar, anaristler, casuslar, gö
çebe çingeneler, memleket dna çkarlm olanlar, Türkiye’ye muhacir olarak
alnmazlard. Muhacirler, ülkeye girdikleri andan itibaren “muhacir kâd” al
rlar.Ötekimültecilereise,VatandalkKanununhükümleritatbikolunurdu.Mu
hacirler,hemenvatandalaalnrlard.
TürkrkndanolupTürkiye’deniskânyardmistemeyenmuhacirvemülteci
ler istedikleri yerlere yerleebilirler, iskân yardm isteyenler hükümetin istedii
bölgelereyerlemeyemecburlard.
Türkrkndanolmayanlar,iskânyardmistemeselerbileHükümetingöstere
cei yerlerde yer tutmaya mecburlard. Hükümetin gösterdii yerlerde otur
mayanlar ilkinde eski yerlerine yerletirilirler, ikincisinde cra Vekilleri kararyla
vatandalktançkarlrlard29.
Türkkültürünebalolmayanlar,balolupbakabirdilikullananlarakar
topluolmamakartylanakil,vatandalktançkarmagibihertürlütedbirlerialma
craVekilleriHeyetikararylaDâhiliyeVekâleti’neaitti30.
Birincimntkalara,yenidenairetveyagöçebesokulmasna,Türkkültürüne
balolmayanhiçbirkimseningerigelmesineizinverilemezdi.Birincimntkalara,
soyca Türk olup, dilini unutmu veya ihmal etmi bulunan köyler ve airetler
efradile,ahalisiTürkkültürünebalköyler,nahiye,kazavevilayetmerkezleri
civarndaoturanlaryerletirilirlerdi.
Bumntkalara1914’tenönceyerlemianadiliTürkçeolanMillîMücadele’de
mntkadarsndakivilayetleregelmivebukanunmeriyetinekadarhiçbiriskân
27 Düstur, Üçüncü Tertip, C. XV, Ankara, Bavekâlet Matbaas, 1955, s. 465.
28 Düstur, Üçüncü Tertip, C. XV, s. 460.
29 Düstur, Üçüncü Tertip, C. XV, s. 461.
30 Düstur, Üçüncü Tertip, C. XV, s. 462.
yardm görmemi bulunanlarn eski yurtlarna dönmeleri ve yerlemeleri temin
olunurdu.
Dardan gelecek Türk kültürlü muhacirler, iklim ve yaay artlarna
uygunluugözönündetutularak,bumntkalaraalnpyerletirilirlerdi.Üçüncü
mntkahalkndanveyabirincimntkahalkndanolanTürkkültürlüvatandalar,
aileleriyle hayatlarna uygun birinci mntkalara iskân edilebilirlerdi. Birinci
mntkadndakivilayetlerdenolup,aileleriyleburayayerlemekisteyenTürkrk
ve kültüründen askerî vemülkî emeklilerbirinci mntkada yerleebilirlerdi. As
kerliklerini birinci mntkada yapp aileleriyle sonradan buraya yerlemek üzere
gelenlerleburadaevlenipyerlemekisteyenlerihtiyacagöreyerletirilirdi31.
1934tarihliskânKanununizleri“smetPaa’nnKürtRaporu”ismiyleyakn
zamanda Sayg Öztürk tarafndan yaymlanan eserde de görülmektedir. Esere
göre;smetPaadöneminBabakanolarak,Atatürk’ünemriyle1935’teAnadolu
ehirlerinebirgezidüzenlemi,herilinbellibalproblemlerinitespitetmi,kalk
nma,iskânvegayriTürknüfusunTürkletirilmesineyönelikteklifveyorumlar
getirmitir.nönü,raporundabazillerinindüzenlidenetlenebilmesiiçinUmumî
Müfettiliklerin32kurulmasndateklifetmitir.ButeklifinardndanI.Müfettilik
bölgesinin bana Abidin Özmen atanmtr. Özmen’in söz konusu kitapta yer
alan raporu çounlukla Türkletirmeye yönelik düzenli saylabilecek bir plân ile
kalkndrmaproblemineyönelikçözümleriçermektedir.
nönü, Kürtlemi hatta kolayca Türklüe dönecek yerler halkn okutmay,
KürtlereTürkçeöreterekTürklüeçekmekiçinilktahsilveiyiTürkçeöretme
nini çok etkili vasta olarak tanmlamt33. Devletin Kürtler üzerindeki etkisini
artrmak için salk hizmetlerine arlk verilmeliydi. Binalar onarlarak devletin
itibar yüceltilmeli, halk evleri maddî olarak desteklenerek halk eitime tevik
edilmeli, halk kahvehanelerden kurtarlarak bo zamanlarda spor faaliyetlerine
yönlendirilmeliydi34.
Devamlvegenibiriskânsiyasetibuilktecrübelerdensonradahafaalsürdü
rülebilirdi.Halkaalardankurtarlmalyd.Dou’da Elaz,Diyarbakr,Urfa’nn
Türklükmerkezleriolmassalanmalyd35.
Abidin Özmen’in göreve geldikten sonra hazrlad rapor, bölgenin daima
Türk vatannn öz ve ayrlmaz bir parças olarak kalmasnn temin edilmesi
amacnayönelikti.Özmenöncelikle,1927ve1935nüfusoranlarnkarlatryor
du.1935’tebölgenüfusu1.126.755’ti.Bunun228.000’iTürk,765.’iKürt’tü.1927’de
önemsizrakamlarlagösterilendierunsurlar1935’teartmt.Türknüfusu20.000
31 Düstur, Üçüncü Tertip, C. XV, s. 463.
32 Umumî Müfettiliklerle ilgili bkz. Cemil KOÇAK, Umumî Müfettilikler (1927-1952),stanbul, letiim, 2003.
33 Sayg ÖZTÜRK (Haz.), smet Paa’nn Kürt Raporu, stanbul, Doan Kitap, 2007, s. 63.
34 ÖZTÜRK, s. 56,63-64.
35 ÖZTÜRK, s. 18-21, 54-58, 71.
artarken,Kürtnüfusu250.000kadarartyordu.Bölgenüfusununyardanfazlas
nnKürtgösterilmesibirözelgayretinsonucuydu36.
TürkçekonuanhalknbirksmnnKürtçeyinezamandanitibarenkonutu
klar belli deilken, bir ksm Türk Kürtlüe asimile olmutu. Bölge nüfusunun
çounun Kürt gösterilmesi, dünyada Kürtlükle ilgili pek çok kurum olmas
ndand.Devletler,içlerindepekçokvarlbirduygudabirletiriyordu.Busebep
tenKürtlükkonusuTürkiyeiçinçokmühimdeildi37.
Özmen’egöreTürkiye’deKürtlerinTürkvatannnayrlmazbirparçashâline
getirilmesi için; Dou vilayetlerinde trenler ve oselerin urad sahann iki ta
rafna Türk muhacirler iskân edilmeli, her sene yüzer hanelik Türk köyü kurul
malyd. Halkn Kürtçe yerineTürkçeilekonuur hâlegetirilmesi için köy çocu
klarnnyatlokullardaokutulmasgerekiyordu.Örenimsüresiüçylolup,ço
cukseneninononbirayndaokuldakalmalyd.Buokulkazavenahiyemerke
zlerindekibeyllkokullaraengelolmamalyd.HalkevlerindeKürtlerinTürkçe
konumayasndrlmasnnyollaranlatlmalyd.Ziraatmemurlarnn,veteriner
lerin atl ve seyyar bir hâle getirilmesi, köylerde gezerek köylü ile konumalar
propaganda yapmalar gerekmekteydi. Doktorlara yeteri kadar ücret verilmeli,
hastadanücretalnmasyasaklanmalyd.Türk,Kürt,Aleviailelerinbirbirlerinden
kzalpvermesisalanmalyd.AskervememurdanKürtkzlarndanalpdouya
yerleeceklere arazi verilmeliydi. Devlet dairelerinde bütün memurlar Türkçe
konumak zorunda olmal, halk anlamyorsa memur konumamal, Tercüman
getirmek zorunda kalndn gören halk vakit kaybetmemek için Türkçe ko
numayörenmekzorundakalmalyd38.
III.CUMHURYETNVATANDALIKTEORSVEULUSNASI
A.Atatürk’ünTürkveTürkMilletiTanm
Atatürk’ün Türk, Türk milleti ve Türk yurdu tanmlarnda iki veçhe tespit
edilebilir.Birinciveçheyi,geçmitevebugünTürketnikkimliineatftabulunma,
sahiplenmevegururduymaoluturmutur.kinciveçheyiise,yeniCumhuriyetin
siyasîsnrlarndayaayanfarkletnikkimliklerin,ortakbirgeçmii,kültürü,dili
ve gelecei paylama düüncesi çerçevesinde kurduklar birliin adnn Türk ve
Türkmilletiolaraktanmlanmasoluturmutur.
Atatürk’egöre,Türkmilleti,Asya’nnbatsndaveAvrupa’nndousundaka
ravedenizsnrlarylaayrtedilmi,dünyacatannmbüyükbiryurttayaar.Bu
yurdun ad “Türk Eli”, “Türk Yurdu”dur. Yakn ve uzak zamanlar düünüldü
ündeAsya,Avrupa,AfrikaveAmerikaTürkatalarnayurtolmutur.BunuTa
rihikaynaklargöstermektedir.
36 ÖZTÜRK, s. 72-73.
37 ÖZTÜRK, s. 74-77.
38 ÖZTÜRK, s. 78-81.
Türkmilletininfertleriyaadklargenicorafyadanötürübirbirlerindenfar
kllklarla beraber birbirlerine de benzerler. Türk kavimlerinin adlarndaki far
kllklaravemanevîbalardakigevekliklereramenTürkmilletininkökenindeki
tip,“Türk”tipidir.BugünküTürkiye’ninsiyasîvarldndabakasiyasîtoplu
luklarlaortakyazgetmidil,rk,kökenbirliiolanvehattatarihîveahlakîyak
nlolanTürktopluluklarvardr.Tarihinbinbirolaynnsonucuolanbudurum,
Türk milleti için acbirhatradr. Fakatbu durum, Türk milletinin tarihî ve ilmî
oluumundakisoyluluuvedayanmaykesinliklesarsmaz39.
TürkiyeCumhuriyeti’nikuranTürkhalknaTürkmilletidenir.BugünküTürk
milletivarliçinbugünküTürkyurdundanmemnundur.Türk,büyükveanl
geçmiininkutsalmirasnbuyurttakoruyabilecekvezenginletirebilecektir40.
Türk,enazyedibinsenelikTürkbeiiolanAnadolutopraklarndaçeitligü
çlüklerlekarlambugüçlüklerdenimek,yldrm,kasrgagünekadargüçlü
olarakyenidendomutur41.
Atatürk’ün hayatta yegâne fahri ve serveti olarak tanmlad Türklük, O’na
göre;Anadolucorafyasndageçmiteolduugibiebediyetekadardavarolacakt
r.Türkmilletinin,Anadolu’ndaeneskidevletlervemedeniyetlerkurmuatalar
ylavetopraklarylailgilibirtarihzinciriiçerisindearatrmayapmasveövünme
sigerekir.Ancakyalnzövünmesiyetmemekte,medeniyetâlemineeservermesi
içinçalmasdagerekmektedir42.
TürkmilletinindiliolanTürkçe,kutsalbirhazineolduugibidünyadaengü
zel,enzenginveenkolayolabilecekbirdildir.OnuniçinherTürk,diliniçoksever
veonuyükseltmekiçinçalr.Türkmilleti,ahlâknn,gelenekvegöreneklerinin,
hatralarnn, milletini millet yapan her eyin Türk diliyle korunmu olduunu
bilir.Türkdilibununiçinde,Türkulusununkalbidir,zihnidir43.
Türk milletinde ahlâk birlii vardr. Millet teekkülünde yeri büyük olan
ahlâktankastise;insanlartarafndanyaplanfiillerdir.Biriinahlakîdeeriola
bilmesi için ayr ayr insanlardan yüce bir kaynaktan çkmaldr, bu kaynak to
plumdur,millettir.Ahlâknmillîolduunusöylemekortakvicdanndilegelmesi
dir,aynzamandaahlâknkutsalniteliinidetanmaktr.Heryöndengelimibir
39 Afet NAN, Vatanda çin Medeni Bilgiler, stanbul, Devlet Matbaas, 1931, s. 8-9, 15. Mustafa Kemal ATATÜRK, Medeni Bilgiler, Örgün Yay., 2003, s. 154-156, 164.
40 NAN, age., s. 7; ATATÜRK, age., s. 153.
41 “Bu memleket, dünyann beklemedii, asla ümit etmedii bir müstesna mevcudiyetin yüksek tecellisine, yüksek sahne oldu. Bu sahne 7 bin senelik, en aa, bir Türk beiidir. Beik tabiatn rüzgârlaryla salland; beiin içindeki çocuk tabiatn yamurlaryla ykand; o çocuk tabiatn imeklerinden yldrmlarndan, kasrgalarndan evvelâ korkar gibi oldu; sonra onlara alt; onlar ta- biatn babas tand; onlarn olu oldu. Bir gün o tabiat çocuu, tabiat oldu; imek, yldrm, güne oldu; Türk oldu. Türk budur:
Yldrmdr, kasrgadr, dünyay aydnlatan günetir.” Haz. Utkan KOCATÜRK, Atatürk’ün Fikir ve Düünceleri, Ankara, Semih Of- set, 1999, s. 200.
42 “Türklük esastr. Bu mevcudiyeti, tarih içinde aratrmak, birbirini izleyen bir tarih zinciri içinde, tespit edilecek Türk medeniyeti ile övünmek yerinde olur. Fakat, bu övünmeye lâyk olmak için, bugün çalmak lâzmdr. Her sahada, bilhassa medeniyet âlemine eser vermek için çalkan olmay hedef tutmaldr.” “Türk milleti, tarihinle övün; çünkü senin ecdadn medeniyetler kuran, devletler, imparatorluklar yaratan bir mevcudiyettir. Sen, Anadolu denilen bu yurda sonradan gelme deil, ilk yerleip medeniyet kuranlarn çocuklarsn. Fakat geleceine güvenebilmek için, bugün çalman lâzmdr; çünkü yalnz Tarih övüncü bir meziyet saylmaz.”
KOCATÜRK, age., s. 199.
43 NAN, age., s. 8; ATATÜRK, age., s. 154.
millette, millî ahlâkn gerekleri, muhakeme edilmeksizin yaplr. Millî eitimin
amacdamillîduyguyusalamlatrmakolmaldr44.
Milletin kuruluunda etkili olduu söylenen unsurlardan bir dieri din bir
liidir. Ancak Türk millî duygusu din duygusuyla deil, insanlk duygusunun
onurluyeriniherzamankorumaklaövünçduymutur.Türkler,slâmdininikabul
etmedenöncebüyükbirmillettiler.FakatslâmdinininkabulününardndanTürk
milletinin millî heyecan uyumutur. Bunda ümmetȱ fikri etkili olmutur. Türk
milletinin millî bilincini kaybediinde Allah’a kendi millî dilinde deil, Arapça
duadabulunmasveibadetleriniArapdiliyleyapmasdaetkiliolmutur45.
Atatürk’egöre,Türkmilletininortayaçkndakitabiivetarihîolgular;siyasî
varlktabirlik,dilbirlii,yurtbirlii,rkvekökenbirlii,tarihîveahlakîyaknlk
tr.
AnadolutopraklarndaKürtlük,Çerkezlik,LazlkvehattaBonaklkdüünce
sipropagandaedilmekistenmiyurttavemillettalarvardr.Budüünce,Türk
milletinin bireyleri için üzüntüden baka bir ey yaratmamtr. Hâlbuki Türk
milletinbireyleriortakgeçmi,tarih,ahlâkvehukukasahiptirler.
Ayrca,TürktoplumununiçindekendiyazglarnvegelecekleriniTürkmille
tinekendivicdanlarylabalamHristiyanveMusevîyurttalarvardr.Bunlara
kötügözleveyabancgözüylebaklmasdaçadaTürkmilletininsoyluahlâkn
danbeklenilemez.
Budurumdazenginbirhatramirasnasahipolan,birlikteyaamakkonusun
daortakistekveuzlamaiçindeolaninsanlarnbirlemesindendoantoplulua
milletdenir.Geçmiinortakzafervekadermiras,gelecekiçinaynprogram,bir
likteümitedebilmekdierolgularnüstündebiranlamtamaktadr46.
B.Atatürk’eGöreVatanda/YurttaileDevletinKarlklHakveVazifeleri
nsanlarnhürriyetlerininsnrszolamayacan,tabiatndahimutlakanlam
dahürolmayp,kanunlaratâbiolduunusöyleyenAtatürk;ferdinaile,cemiyetve
devlete kar, milletin de medenî beeriyetin bir ailesi olmak noktai nazarndan
bütüninsanlakarbirtakmvazifeleriolduunusöylemektedir47.
Afet nan’a yazdrtt Medenî Bilgiler kitab vastasyla da, ferdî, içtimaî,
maddî,manevîhertürlühakvehürriyetleri,engenianlamylainceleyerek“me
denî”ve“makbul”vatanda”olmannesaslarnveprensipleriniizahetmitir.
44 NAN, age., s. 10-11; ATATÜRK, age., s. 156-158.
45 NAN, age., s. 12; ATATÜRK, age., s. 158-159.
46 NAN, age., s. 12, 16-18; ATATÜRK, age., s. 162, 164-167. Afet nan’a göre; Atatürk’ün millet tanmnn çerçevesini siyasî varlkta birlik, rk birlii, lisan birlii ve din birliinden oluturmutur. Mehmet Emin Bey bu tanma; mazi birlii, lisan birlii, gaye birlii, men- faat birlii, rk birlii, toprak ve iklim birlii yönünde katkda bulunmutur. Bu tanmlar yaplrken Ansiklopedik bilgilerin; mene bir- lii, cismanî benzeyi, ahlâk karabeti, tarihî ve siyasî karabet ve ayn memlekette sakin olmak balklarndan yararlanlmtr. Afet
NAN, “Atatürk’ün Vatandalk Hak ve Vazifeleri Üzerindeki Düünceler”, Atatürk Konferanslar I, TTK Yllk Konferanslar, TTK, Ankara, 1964, s. 9-10.
47 NAN, age., s. 60;
O’nagöreferdinbirincihakk;tabiikabiliyetleriniistediiekildegelitirebil
mesidir. Vatandalarn teebbüs ve vicdan hürriyetleri ne kadar inkiaf ederse
devletiçinokadariyidir.Ancakmilletinortakçkarlar,ferdîhürriyetisnrland
rabilir.Ferdîhürriyetisnrlamadevletingörevidir48.
Hürriyetler,nitelikveyaplarnagöreikigrubaayrlrlar.Birincigruphürriye
tler,ahsnmaddîçkarlarnayönelikhakvehürriyetlerdir.Bunlar;seyahatetme,
yerleim,mülkedinme,mülkdokunulmazl,ticaret,çalmavesanathakkdr.
Ferdimülkiyethakknteksnrlayankamuyarariçinkamulatrmaktr.Bununla
beraberkamulatrmayasalarlabelirlenmitir49.
kincigruphürriyetler;fikirhürriyetivebunabalfiillerdir.Herbireyinbir
siyasîdüünceyesahipolma,inandbirdiningerekleriniyapmayadayapma
mahakvehürriyetivardr.nsanlarndüündükleriniifadeetmekiçintoplantve
yaynyapmahürriyetlerideikicigruphürriyetleriniçerisindedir50.
Millî hâkimiyete dayal temsilî bir hükûmette, kamuoyu büyük rol oynar.
Basnhürriyeti,düüncelerinbüyükkitleleresalklbirekildeduyurulmasiçin
önemlidir51.
Cemiyet kurma ve eitimöretim hürriyetleri de, ikinci grup hürriyetler
arasndayeralrveortakbirçalmannsürekliolarakuygulanmasngerektirir.
Cemiyetler, devletin bamszln, hükümetin eklini bozmak ve çeitli az
nlklar birbirinden ayrmak amacyla kurulamaz. Irk ve cinsiyete, unvanlara
dayalcemiyetlerkurmakyasaktr.
Devlet,yurttalarneitimöretimiyleçokilgilidir.Öretim,hükûmetingöze
timinde ve hazrlam olduu programlar çerçevesinde gerçekletirilir. Tevhidi
TedrisatKanununagöre;Türkiyesnrlariçerisindekihertürlüeitimveöretim
kurumlarMaarifVekâleti’nebaldr.Yalnzaskerîliseler,MillîMüdafaaVekâle
tinebaldr.ahsîhaklara,yurttalkhaklar,kamuyadasosyalhaklardadenil
mitir.Siyasîhaklarise,ferdinhükûmetekatlmasnsalar.ÇadaAnayasalar,
ferdinveyurttanhaklarnbelirlemitir.Fakatbuhaklarnnaslkullanlacann
belirlenmesiiçinbunlarnsnrlarnbelirleyenkanunlargereklidir52.
Devlet,ülkeiçindegüvenlik,adaletvehuzurusalamak,yurttalarnherçeit
hürriyetini korumak ve savunma güçlerini her an hazr bulundurarak, gerek
tiindemilletinhaklarnsilahlasavunmaklagörevlidir.Devlet;yollar,demiryol
lar, limanlar, her türlü tama araçlar, bayndrlk ileri, telefon, telgraf gibi ile
tiimaraçlar;eitimveöretimileri,salkileri,sosyalyardmileri,tarm,tica
retvesanatailikingörevlerledeilgilidir.
Devlet,huzurusalamakveülkeyisavunmakiçin;salyerindegürbüz,an
laylar,millîduygular,yurtsevgileriyüksekyurttalaragereksinimduyar.Yurt
48 NAN, age., s. 63-66; ATATÜRK, age., s. 220-221.
49 NAN, age., s. 68-70; ATATÜRK, age., s. 225-228.
50 NAN, age., s. 70-72; ATATÜRK, age., s. 228-230.
51 NAN, age., s. 73-75; ATATÜRK, age., s. 231-232.
52 NAN, age., s. 82-85; ATATÜRK, age., s. 245-246.
talarnnkanunlarvebunlarauygunyaamanngerekliliinianlamalarn,ülke
ningüvenliivesavunmasiçinönemligörür.Yurttalarnnherhangibirsanatve
meslektezamanngelimeleriningerektirdiiderecedebaarlolmalariçineitim,
öretimvesalkimkânlarnsalar53.
Devletinsiyasîvefikrîkonulardaolduugibiekonomikilerdededüzenleyi
ciliiniilkeolarakkabuletmekuygungörülmelidir54.
Millîbirliinkorunmas,kamuyararnaçalankurulularnçoaltlmasde
vletin en önemli görevidir. Devlet ve fert birbirlerinin tamamlaycsdr. Burada
kiininahsîveortakçkarlarsözkonusudur.Esasenikiçkarbirbirinedenkol
maklabirlikte,toplumyaamnkoruyanortakçkarlardr.Devlet,fertlerdenmü
teekkilmillîtopluluungözegörünenbiçimidir55.
C.TarihDersKitaplarveTürkTarihTezi
Cumhuriyetinilkyllarnda,devletinkendineyenimeruiyetkaynaklarara
mas,millet,Türklük,vatanvevatandalkbilincininoluturulmasgibiamaçlara
yönelikolarak,tarihinyenideninasnayönelikbirfaaliyetalangelitirilmitir.Bu
alannmimarlarise,tarihçilervesiyasetalanndantarihçiliegörevlendirilenaktif
siyasetadamlardr56.
Bu tarihçilerden bazlar, Türk Tarih Tezi’nin57 her safhasn sonuna kadar
yaamlar ve halk frkasnn bir eitim ve kültür kolu gibi çalarak önce Türk
Tarih Heyeti’ni, bir yl sonra da TürkTarihi Tetkik Cemiyeti’ni kurmulard. Bu
grup, ders kitaplarn yeniden ele almak ve Türk tarihini yeniden yazmakla için
tekilatlanmt. Yüzyln banda siyasî açdan bamsz ve özgün ilmî çalma
larn yaplmasna vesile olan Türk Ocaklar da, üzerindeki giderek artan siyasî
denetimden ötürü yeni bir resmî tarih yazmnn gerekliliini ifade etmeye
balamt.
Tarihçiler, “makbul” saylabilmek için farkl fikirleri bir çat altnda toparla
maya çalyorlard. 192830’da Atatürk’ün öncülüünde balayan tarih çalma
lar,notlarhâlindebastrlmt.Döneminsiyasîliderleri,batdayükselenFaizan
akmlarndaetkisiyleotoritermillîdevletmodelinibenimsemilerdi58.
Budönemde,tarihinsiyasîamaçlbireitimsalamasgerektiifikrindenha
reketle,birbütünhâlinde,metodikveTürklertarafndankalemealnacakyenibir
Türktarihiiçinçalmalarbalamt.TürkTarihçileri,çadakurallarla,tarihki
53 NAN, age., s. 50-51; ATATÜRK, age., s. 203-207.
54 NAN, age., s. 56-57; ATATÜRK, age., s. 208-210.
55 NAN, age., s. 57-59; ATATÜRK, age., s. 210-212.
56 Büra ERSANLI, ktidar ve Tarih, Türkiye’de Resmi Tarih Tezi’nin Oluumu (1929-1937), stanbul, letiim, 2003, s. 108.
57 Türk tarih tezinin kaleme alnmasnda Afet nan’n doktora tezinin önemi büyüktür. Cenevre’de “Türkiye Tarihi ve Antropolojisi Üzerine” konulu bir doktora çalmas yapan nan, antropoloji ilminin yaznn icadndan önceki dönemlerde tarih yazm için vaz- geçilmez olduundan hareketle tezinde antropemetrik ölçümler kullanr. nan’n tezi, Türk halknn rkî özelliklerini ortaya koyar- ken, Anadolu halknn rken eski Türkler olduunu da iddia etmektedir. Bkz. Afet NAN, Türkiye Halknn Antropolojik Karakteri ve Türkiye Tarihi, Ankara, TTK, 1947, ss. 198. Afet NAN, “Türkiye Tarihi ve Antropolojisi Üzerine”, DTCF Dergisi CVII, Say 1’den ayr basm, Ankara, TTK, 1949, s. 203-235.
58 ERSANLI, age., s. 111-114.
taplar yazacak, siyasî iktidarn pekitirilmesi için Türk milliyetçiliini yeniden
tanmlayacakt59.
Hamit ve Muhsin tarafndan kaleme alnan Türkiye Tarihi’ne göre; Türkler,
slâm’nveOsmanlnnetkisiylerkîözellikleriniyitirmilerdi.ZatenOrtaçalarda
çeitli medeniyetlerin etkisinde kalndndan rkî özellikler bir birlik noktas
oluturmuyordu. Türkler, 15. yüzyl balarnda, kendi rkî özelliklerini koru
mularancakzamaniçinde,Bizans,ranveAraptesirinegirmilerdi60.Asya’nn
ortasndakiilkvatanlarndandou,bat,kuzeyvegüneyegöçedenTürkleriçinde,
enileriseviyedeolanlaraBatTürklerine,dierTürklererehberliketmekdüecek
ti61.
TürkiyeTarihi’ninAnaHatlar,TürkTarihiTetkikCemiyeti’ninüyeleritaraf
ndan kaleme alnmt. Kitabn yazl amac, Türklerle ilgili yanl bilgileri dü
zeltmek,Türklüünkendisinitanmasnayardmcolmakveyaadsonhadise
lerle ruhunda birlik duygusu uyanan Türk milletine, millî inkiafnn derin rkî
köklereaitolduunugöstermekti62.
Dörtcilthalindeyaymlananliseleriçin“Tarih”isimliderskitabnagöre;tarih
kavimlerinsürekligöçlerinesahneolmutu.Bugöçler,çeitlikavimleribirbiriyle
kaynatrdysa da farkl iklim artlar ve farkl corafyalar çeitli rklar vücuda
getirmiti.Irk,aynkandangelenvecismenbirbirinebenzeyeninsanlardanoluan
bir gruptu. Diller de HintAvrupa ve Sami dil gruplarna ayrlmaktaydlar. Tür
kler beyaz rktan olup, brakisefal gruba girmekteydiler.Türkler, Türkçeve Türk
kültürüileTürkrknnanaözellikleriniyüzyllarcakorumulardr63.
Türklerinanayurdu,Asya’yd.Asya,EgeDenizi’nden,JaponDenizi’ne;Hint
Denizi’nden imal Buz Denizi’ne kadar uzanan “ulu” bir kara parças olup; dü
nyann dier yerlerinde, insanlar kaya ve aaç kovuklarnda yaarken Türk ana
yurdunda “maden medeniyetleri” yaamaktayd. Ancak iklim artlar Türkleri
göçebebirrkhâlinegetirdi64.Türkler,Çin,Hint,Msr,ÖnasyaveEgeHavzas’na
göç ettiler, gittikleri yerlerde yeni sahalarn isimleriyle anldlar. Buradaki yeni
kaynamalardanyenikavimlerdodu.Bunlar,Eti,Selçuk,Osmanlgibiaile,ka
bileyadayerletikleriyerinismiyleanldlarvegittikleriyerleremedeniyetgötür
düler65.
“Tarih”derskitab,birylsonra“OrtaMekteplerçinTarih”adylabasitletiri
lerek,üçcilthalindeortaokullardakullanlmt.Dierciltler400’ersayfa,Osmanl
Tarihininanlatldcilt200sayfadr66.
59 ERSANLI, age., s. 115.
60 HAMT-MUHSN, Türkiye Tarihi, stanbul, Devlet Matbaas, 1930, s. 468-469
61 HAMT-MUHSN, age., s. 750-752.
62 ERSANLI, age., s. 119.
63 M.TEVFK BEY -SAMH RIFAT BEY-AKÇURAOLU YUSUF BEY (Vd) (Haz.), Tarih I Tarihten Evvelki Zamanlar ve Eski Zamanlar, stanbul, Devlet Matbaas, 1931, 17-21.
64 M.TEVFK BEY (Vd), s. 25-27.
65 M.TEVFK BEY (Vd), s. 33-34.
66 ERSANLI, age., s. 132.
Cumhuriyeti konu alan üçüncü ciltte, ülke igal edilirken Hristiyan unsur
larn, bilhassa Ermeni ve Rumlarn kendi amaçlarn yerine getirmek için igal
kuvvetleri ile ibirlii yapmas, ancak medeniyetler, devletler kurmu, “ylmaz
yklmaz Türk milleti”nin Mustafa Kemâl gibi bir liderle düman anayurttan
çkarmasvurgulanyordu.MustafaKemâl’inamac,ngilizhimayesiveyaAmeri
ka mandas altnda yaamak, Osmanl mparatorluu’nu kurtarmaya çalmak,
mparatorluun içinde ayr ayr küçük devletler kurulmasn salamak deildi.
O’nunamac;millîhâkimiyetedayanan,kaytszartszmüstakilbirTürkdevleti
kurmakt67.
Cumhuriyet’in Onuncu ylnda Atatürk’ün ilgi ve kontrolü ile stanbul Üni
versitesi’ndenklâpTarihidersleriverilmeyebaland.Derslere,Prof.Dr.Yusuf
Hikmet Bayur, Mahmut Esat Bozkurt, Recep Peker ve Yusuf Kemal Tengirek
girmekteydi.MahmutEsatBozkurt’undersleriradyodayaynlanarakliselerinson
snflarndavebütünyaynalanndadinletilmiti.Derslerdetutulannotlar,ksmen
hocalartarafndangözdengeçirilerek,basitbasklarhâlindeçoaltlpörencilere
sunulmutu68.
MahmutEsatBozkurt’agöre;Birihtilâl,hangimillethesabnayaplrsa,mu
tlakaomilletineliileyaplmalveonunelindekalmalyd.BusebeptenTürkihti
lâli, kaytsz artsz öz Türklerin elinde kalmalyd. Türk’ün en kötüsü, Türk ol
mayann en iyisinden iyiydi. Geçmite Osmanl mparatorluu’nun bahtszl,
çounlukla mukadderatn Türklerden bakalarnn idare etmi olmasyd. Ata
türk,vatanvemilletikurtarmaklakalmam,Türkmilletineeskiçevikliini,eski
hayatiyetini bahedecek tedbirleri de alm, Bunlar hzl ekilde inkiaf ve tekâ
mülettirmeyeçalmt.
Atatürk’ün dil, tarih ileriyle uramas da bu sebeptendi. Atatürk’ün dilde
yapmakistediitemizlik,onutamanlamylaözTürkçehalinegetirmekiçindi.Bu
onun baard ilerden en büyüüydü. Edebiyatta öz Türkçe kelimeler yerine
Arap,Farsvesairmilletlerinkelimelerinikullananlar,Türkbirliinintemelinebir
kayaparçaskonduruyor,demekti.Milletlerindeerinidileverdikleriönembelir
lerdi.BusebeptenTürk’eTürkçegerekti69.
Bundan sonra herey ve herey önce Türk milleti içindi. slâmlk, insanlk,
bundan sonra gelirdi. Türk ihtilâli; “Ben bir Türküm, dinim cinsim uludur.”
diyordu.Türkihtilâli,hermilleteistiklâlhakkntand.Hermilletkendimukad
deratnistediigibitayinesalâhiyettard.Türkrejimirkçdeildi.Almanrejimi
rkçyd.Türkrejimikanadeil,kültürevedileönemverirdi.Atatürk,büyüknut
67 TÜRK TARH TETKK CEMYET (Haz.), Orta Mektepler çin Tarih III, Devlet Matbaas, stanbul, 1933, 174-178.
68 Oktay ASLANAPA (Haz.), 1933 Ylnda stanbul Üniversitesinde Balayan lk nklâp Tarihi Ders Notlar, Türk Dünyas Vakf,
stanbul, 199, s. 9.
69 Bozkurt, Türk dili mevzuun özetini u msralarla vermitir:
“Arapça, isteyen urbana gitsin Acemce isteyen ran’a gitsin”
“Frenkçe isteyen Frenkistan’a gitsin”
Ki biz Türk’üz bize Türkçe gerektir.” ASLANAPA (Haz.), age., s. 113,135-136.
kunda“kanntayandanbakasnainanma!”demiti.Fakatbutavsiyetatbikatta
kültür,dilbirliihâlindetecellietmiti70.
OsmanlsaltanatRum,Ermeni,Yahudi,Gürcü,Kürt,Arnavut,Arap,Çerkez
gibidinverkbakmlarndanfarklbirçokmilletlerdenteekkületmiti.Osmanl
yönetimindezamanolmu,Türkümdemekaypsaylm,“Türk”tahkirmakam
ndakullanlmt.DevletinresmitarihçisiNaimâbile,tarihininbirçokyerlerinde
Türk’tenbahsederken“Etrakibîidrak”tabirinikullanmt.Millîduygu,bundan
bakanaslyokedilebilirdi.
Ne olduklar sorulduu zaman Rum’um, Ermeni’yim, Yahudi’yim, Çin
gene’yim, demekten çekinmemilerdi. Fakat milletlerin en asili olan Türk,
Türk’üm diyemiyordu. O sadece; “Osmanlym! Elhamdülillah Müslümanm!”
diyebiliyordu.Türk’ündindalarolanArnavut’a,Arap’a,Çerkez’egelincebunlar
da Müslümanl benimsiyorlard ancak, bunlara ne olduklar sorulunca: Arna
vut’um!Arap’m,Çerkez’imdiyecevapveriyorlard.
Merutiyet’inilânnnhemenardndan,stanbul’unDivanYolu’ndaKürtTea
vünCemiyeti,ÇerkezTeavünCemiyeti,ArnavutBakmKulübü,ArapBirliigibi
birçok kulüpler belirmiti. Beyolu’nda Etniki Eterya, Tanaksütyun kulüpleri
Rum ve Ermenileri temsil ediyorlard. Yahudilerin bile Alyans srailitleri vard.
Türk Kulübü, Türk Birlii diye bir eye tesadüf olunmuyordu. Sadece ttihat ve
TerakkiCemiyetivard.Fakatbucemiyetinittihatlaterâkkiyleilgisiyoktu.Ancak
BalkanSava’ndansonraHamdullahSuphiTanröver’ingayretiyleTürkOcaklar
açlmayabaland.Budurum,Türkolmayanlarnitirazlarylakarland!Osmanl
Devleti’ndesonikiasriçinde,Türkunsurununhakikidurumujandarmavepoli
slikti71.
Bozkurt, stiklâl Savalar srasnda Londra Konferans’na Ankara hükümeti
tarafndan gönderilen murahhas heyeti arasnda zmir mebusu sfatyla bulun
duunu,reisolanÇerkezBekirSami’ninKafkasya’dabirÇerkezdevletikurdur
makla uratn hâlbuki heyetin orada Türk istiklâlini kurmakla memur ol
duunuanlatyordu.BusebepleTürkdevletininileriniTürk’tenbakasnainan
mamaklâzmd.TürkdevletiilerininbanaözTürk’tenbakasgeçmemeliydi.
YeniTürkCumhuriyetininlâikklmakdazaruriydi.Dinledevletibirbirinden
ayrarakmodernbirCumhuriyetkurmakiçin,diniTürk’ünilerlemeadmlarnn
önündeengelolmaktançkarmakiçin,modasvemânâsyokolmubirmüesse
seyi“hilafeti”yoketmekiçinlâiklikartt.Lâiklikbazlarnnanladgibidinsi
zlikdeil,dinledevletinayrlyd72.
RecepPeker,üniversiteveyüksektahsilgençleriiçininklâpderslerininama
cn,Türk’ünana inan istikametini nesillerin kafasna alamak veyerletirmek
eklinde tanmlyordu. nsanlk 20. yüzyla girerken, kendisini oluturan cüzleri
70 ASLANAPA(Haz.), age., s. 156-157.
71 ASLANAPA (Haz.), s. 173-179.
72 ASLANAPA (Haz.), s. 187-188, 179.
arasndabirballkkalmayanOsmanlmparatorluubirrehavetiçindedurgun
du.mparatorlukesasunsurTürkleri,“ezmi”“harcam”olmasnaramen“bo
zulmayanbukan”kendiniveyüceliinikorumutu.mparatorlukcüzlerinibirle
tirebilecek,yenidenbirdüzenlemeyapabilecekgüçtenmahrumdu.Buçorakyur
da,yenitohumlardikipyeertmekTürkmilletineveinklâbna“nasipolmutu”.
Türkinklâb,yalnz,siyasî,sosyalveyaekonomikbirrejimdeiikliideil,
millîvekültürelhayatnbütünderinliklerindetesirleryapmbirhareketti.Türk
inklâb, birbirini hzla kovalayan, tamamlayan ve biri öbürünü salamlatran,
uurun, akln mantn ve yurt ihtiyacnn icap ettirdii bir deime ve tatbikat
zinciriydi.Yenisiyasîveekonomiksistemlerlepazarlarnistilâcyabancmallar
na gümrük duvarlar ile kapayan bir inklâbn, kültür bakmndan Türk dilini,
yabanc tesirlerin altnda brakmas doru olmazd. Kadn “çuval içinde yaa
maya mahkûm eden” bir inklâp, Türk harflerini kabul etse, bunun ne kymeti
olabilirdi?73.
Herhangibiryurtta,kendinibirmilletinvarliçindeküçükbirvarlkolarak
görünce,içindebulunduuyurdukoruyucuvekuvvetlendiricibirvazifealmas
gerekirdi.Yurtdenenvekendisinekutsiyetverilenbüyükanavarlntükenmez
kaynaolanmilletin,daimamuvaffakolabilmesi,herkavgadaüstünçkmasiçin,
düünceveharekettebirolmasgerekirdi.Milletlerancakbuekildebirkuvvetve
mevcudiyetolarakkendinigösterebilirlerdi74.
Yeryüzününgenelpolitikasnagöre,biryurttankendisinihürriyet,emniyet
vesaadetiçindehissetmesininsrr,kendiulusunundünyaiçindehür,mesutve
vaziyetinineminolmasnabalyd.Biryurtvemillettopyekûnalarken,onun
içindekihiçbiryurttangüleryüzlüolmasnaimkânyoktu.Bundansonrakiher
hangibirsavatayurttalarn,yavecinsfarkolmaksznyurtkorumailerinde
vazifelendirileceimuhakkakt75.
YusufKemâlTengirek’egöre;Türkinklâb,Türk’üenginbenliinekavutu
ran bir yaplt. TBMM hükümetinin milletten ald veçhe; “stiklâli Tâm” ve
“Hâkimiyeti Milliye” umdelerine istinâden milleti zengin, memleketi mamur
etmekten ibaretti. stiklâli Tâm için; Hâkimiyeti Milliyye, hâkimiyeti iktisâdiye
ilebirletirilmeliydi.Siyasîveaskerîmuzafferiyetler,nekadarbüyükolursaolsun,
iktisâdîzaferletaçlandrlmazlarsa,neticepayidarolamazd76.
D.YurttalkBilgileriveYurttalkEitimi
1924’teVasfBey’inEitimBakanldönemindeöretimprogramlarndape
dagojikveideolojikikideiiklikyapld.43kiilikbirheyet,ilkokul,ortaokulve
liselerindersprogramlarndeitirdi.Ortaokullara,evidaresi,atölye,laboratuar
73 ASLANAPA (Haz.), s. 208-212.
74 ASLANAPA (Haz.), s. 224-240.
75 ASLANAPA (Haz.), s. 256-257, 262-263.
76 ASLANAPA (Haz.), s. 293,309.
vekzçocuklariçinçocukbakmgibiyeniveörencilerihayatahazrlaycder
slerkonuldu.
II. Merutiyet’in tebaadan vatandaa geçi projesini tekil eden “Malumat
Medeniye”77 derslerinin ad “Malumat Vataniye” olarak deitirildi. Mevzular
“Cumhuriyetrejimininiyiliklerinitelkinedeceksurette”yenidendüzenlendi.1924
ders ylnda ilköretim programnda yer alan Malumat Vataniye dersi, kz ve
erkekortaokul2.ve3.snflarnilkdönemindehaftada1saat,iptidaîmuallimle
rinde5.snfta2saat,iptidaîdarü’lmuallimâtndaise4.snftaikisaatokutulmak
tayd78.
MalumatVataniyeyadaYurtBilgisiderslerininamac,kiininmilletinekar
vazifelerini öretmek, vatanda yetitirmek, gençleri mensup olduklar millete
intibakettirmekti.Buintibak,sosyalleme,örenmeveartlanma,uyumsalama
ve benimsemeyi öngörmekteydi. Yurt Bilgisi kitaplarnda dersin hedefleri alt
maddeyleözetlenmiti.Bunlar;çocuaetraflarndaolupbitenilerinahlakî,ikti
sadî, hukukî, içtimaî mânâlarn idrak ettirmek; devlet millet ve aile birliine
uygun ahlâk kazandrmak; cemiyetteki rolünün anlamn sezdirmek, vatan
dalarnhakvevazifeleriniöretmek;yurtvemilletsevgisikazandrmak;Türk’ün
kendi imkânlar ile kurduu iktisadî teebbüsleri tantarak, Türk’ün medenî ve
iktisadîgücüneinandrmak;devlettekilâtvehükûmethakkndabilgilendirmek
ti.
Örencinin, derslerde öretmenin rehberliinde millet ve devlet meseleleri
üzerinedüünmesininsalanmasdaamaçlararasndayeralmaktayd.Dönemin
eitimsisteminingenelamacise,yenidevletinilkeveinklâplardorultusunda
millîvemedenî,çadabilgilerledonatlmfertyetitirmekti79.
1931’de Gazi Mustafa Kemâl imzasyla Bavekil smet Paa’ya gönderilen
yazda,vatançocuklarnniyivatandaolabilmeleriiçinklasiktahsilprogramlar
arasndayurtbilgisiderslerininönemivurgulanyordu.YazdaAfetnan’n,haz
rlad notlarn lüzumlu ksmlarnn bir araya getirilerek vatanda için medeni
bilgileradylayenidenbaslmasisteniliyordu.
Devlettekilât,TürkiyeBüyükMilletMeclisi,hükûmet,hususîidarelervebe
lediyeler, irketler, bankalar, siyasî frkalar ve aileyi konu alan ve Recep Peker
tarafndan kaleme alnan ikinci ksmnda ikinci kitap olarak bastrlmas isteni
liyordu.Bukitaplarokullarnbelirlisnflarndabirbiriardnabirersenedeokutu
lacakt.
77 Türkiye Tarihi’nde modern ”vatanda/yurtta” eitimi II. Merutiyetle balamt. Konuyla ilgili kitaplarn temel yazl amac, Osmanl mparatorluu’nun çöküüne son vermeye yönelik ideâlin arka palann oluturmakt. Kitaplarda genellikle vatanda ki- mlik ve erdemlerini gelitirmek üzere mesajlar verilmekteydi. Balkan Savalar anlatlrken “dünkü tebaa” olan Bulgar, Rum ya da Srplarn sadakatsizlikleri yeriliyordu. Eitim programna dâhil edilen, Osmanl Tarihi, Osmanl Corafyas ve Malumat- Medeniye dersleri ortak bir Osmanl kimlii etrafnda entegrasyonu salamay amaçlyordu. Kitaplarda, vatan, vatandalk kavram ve iyi va- tanda olmann gerekleri de öretiliyordu. Geni bilgi için bkz. Füsun ÜSTEL, “Makbul Vatanda”n Peinde II. Merutiyet’ten Bu- güne Vatandalk Eitimi, letiim, stanbul, 2004.
78 Füsun ÜSTEL, age., s.129-130.
79 ÜSTEL, s.140-142.
