History Studies
Volume 2 / 3 2010
Maârif Salnâmelerine Göre Kütahya Sancağı'nda Eğitim-Öğretim (H.1316-1321/M.1898-1904)
Education and Instruction in Kütahya Sanjak According to Education Yearbooks (H.1316-1321/M.1898-1904)
Nurgül BOZKURT*
Özet
Bu araştırmada Maârif Salnâmeleri'nde yer alan veriler doğrultusunda Kütahya Sancağı'ndaki eğitim öğretim faaliyetleri ele alınmıştır. Bu amaçla H.1316-1321/M.1898-1904 (H.1320/M.1902-1903 tarihli Maârif Salnâmesi günümüze kadar tesadüf edilemediği için hariç) tarihli salnâmeler incelenip Hüdavendigâr Vilâyeti'ndeki Maârif İdarisi, Kütahya Sancağı'ndaki mevcut okullar, bu okullardaki idareciler, öğretmenler, hademe sayıları, öğrenci sayıları ve öğretilen dersler, medreseler, görevli müderrisler, gayrimüslim ve yabancı okulları, ne zaman açıldıkları, adlarına ruhsat verilip verilmediği hakkında bilgi verilmiştir. Üstelik Kütahya Sancağı'nda bulunan Kütüphaneler ele alınarak, kaç adet kitaba sahip oldukları, adı geçen sancakta matbaa olup olmadığı, gazete basılıp basılmadığı hakkında da değerlendirmeler yapılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Kütahya – Eğitim - Maârif Salnâmesi.
Abstract
In the present research, the educational and instructional activities in Kütahya Sanjak have been studied depending on the data in Education Yearbooks. For this reason, the yearbooks dated H.C. 1316-1321 / G.C. 1898- 1904 (excluding H.C. 1320/ G.C. 1902-1903 as they have not reached to the present time) were analyzed and information was given about Hüdavendigâr Province Educational Directorate, the present schools in Kütahya Sanjak, the number of administrators, teachers, servants, and students in these schools, courses given, madrasahs, teachers in madrasahs, non-muslims and foreign schools, when they were founded and whether they have an approval to institute. Moreover, the libraries in Kütahya Sanjak were dealt with and evaluations were done on how many books they have, whether the mentioned sanjak has a printing house and whether newspapers are printed or not.
Key Words: Kütahya – Education - Education Yearbooks.
Giriş
Bir senelik hâdiseleri göstermek üzere tertip olunan eserlere salnâme denir. Yıl demek olan "sal" ile mektup, kitap manasına gelen "nâme"den mürekkep olan bu tabirin tam karĢılığı
History Studies
Volume 2 / 3 2010
"yıllık"tır. Salnâme, Osmanlı Devleti'nde ilk kez resmi olarak 1847 senesinde Ahmed Vefik Efendi tarafından, Hayrullah ve Ahmed Cevdet Efendilerin yardımları ve Sadrazam ReĢid PaĢa'nın emri ile neĢrolundu1. Salnâme-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye adıyla Türkçe olarak 1847-1912 yılları arasında muntazam bir Ģekilde yayınlandı. En son yayınlanan cildi ise 1918 tarihini taĢır. Çıkarılan bu devlet salnâmesinin faydasını gören Osmanlı yönetimi vilâyet ve nezaret salnâmeleri de çıkartmıĢtır2. Ayrıca ilki Ebüzziyâ Tevfik Bey tarafından 1873 tarihinde yayınlanan Salnâme-i Hadika gibi özel konulu veya kiĢi ve kuruluĢlara ait salnâmeler de neĢredilmiĢtir. Yine Devlet ve vilâyet salnâmeleri gibi düzenli çıkartılmasa da bazı nezâret ve resmî kurumların salnâmeleri de vardır. Mesela; Nezâret-i Umûr-ı Hariciyye, Salnâme-i Askeri, Salnâme-i Bahrî, Bahriye-i Ticariye Salnâmesi, Rasathane-i Âmire Salnâmesi, Osmanlı Hilâl-i Ahmer Cemiyeti Salnâmesi, Rüsûmat Salnâmesi, Ġlmiyye Salnâmesi, bu çalıĢmada temel kabul edilen H.1316-1321/M.1898-1904 tarihlere arasında 6 kerre neĢredilen Salnâme-i Nezâret-i Maârif-i Umûmiyye sayılabilir. H.1320/M.1902-1903 yılına ait Maârif Salnâmesine bugüne kadar tesadüf edilememiĢtir. Maarif Salnâmeleri Osmanlı Devleti'nin maârif ve kültür tarihini incelemek isteyenler için zengin bir bilgi birikimine sahiptir. Maârif müdürleri, memurlar, öğretmenler, okullar ve kütüphaneler hakkında bilgiler sunar3.
XIX. yüzyılda merkeziyetçi esaslara göre yeniden idarî teĢkilâtlanmaya giden Osmanlı Devleti'nde, vilâyet yönetimi de düzenlenmiĢtir. Öyle ki, klasik dönemde eyâlet denen birimin adı vilâyete çevrilerek idaresi de valilere bırakılmıĢtır. Livâ (sancak) ve kazada da mülkî âmirler ve idari organlar tespit edilmiĢtir. Kısacası Tanzimat sonrası Osmanlı yönetimi, hiyerarĢide yukarıdan aĢağıya vilâyet, livâ, kaza, nahiye ve köy olarak teĢkilâtlandırılmıĢtır4. ĠĢte bu yapılandırma içinde Osmanlı vilâyetlerinden biri olan Hüdavendigâr'a bağlı Kütahya Livâsı (Sancağı)'na dahil kazalardaki eğitim-öğretim faaliyetleri ile ilgili geniĢ bilgileri Salnâme-i Nezâret-i Maârif-i Umûmiyye'de bulmak mümkündür. Mesela, Hüdavendigâr Vilâyeti Maârif Ġdaresi personeli, Kütahya Livâsı'ndaki medreseler, mektepler, burada okutulan dersler, görev yapan müdürler, öğretmenler, hademe sayıları, medreselerin kurucuları, azınlık ve yabancılara ait okullar, ne zaman ruhsat aldıkları, kütüphaneler, gazeteler ve matbaalar hakkında bilgi elde edilir.
XIX. yüzyıl sonlarına gelindiğinde Kütahya bir sancak merkezi olarak Bursa (merkez sancak), Karasi, Ertuğrul, Karahisar Sancakları gibi Hüdavendigâr Vilâyeti'ne bağlı idi.
Kütahya Livâsı'na ise Kütahya merkez kaza olmak üzere, Simav, Gediz, EskiĢehir ve UĢak Kazaları dahildi. ĠĢte bu çalıĢmaya XIX. yüzyılda Kütahya Livâsı'na, günümüzde Kütahya iline bağlı olan Simav ve Gediz ile ayrı birer il durumundaki UĢak ve EskiĢehir dahil edilmiĢtir.
1898-1904 Maarif Salnâmelerinden edinilen bilgilere göre Hüdavendigâr Vilâyeti Merkez Maârif TeĢkilatı bünyesinde altı memuriyet vardır. Bunlar maârif müdürü, maârif
*Yrd. Doç. Dr., Dumlupınar Üniversitesi, Eğitim Fakültesi – Kütahya
1 Mehmet Zeki Pakalın, "Salnâme", Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, C. III, Ġstanbul 1983, s. 105, 106., Yılmaz Öztuna, "Salname", Türk Ansiklopedisi, C. 28, Ankara 1980, s. 85.
2 Ġlk Osmanlı Vilâyet Salnâmesi 1283 tarihinde yayınlanan Bosna, son vilâyet salnâmesi ise 1921-1922'de yayınlanan Bolu Livâsı salnâmesidir. Hasan Duman, Osmanlı Salnâmeleri ve Nevsâlleri, C. 1, Ankara 2000, s. 3-5.
3 Hasan Duman, a.g.e., s. 7-10.
4Ayrıntılı bilgi için bkz. Ġllber Ortaylı, "Tanzimat Devri ve Sonrası Ġdarî TeĢkilât", Osmanlı Devleti Tarihi, (Editör Ekmeleddin Ġhsanoğlu), C. 1, Ġstanbul 1999, s. 282-334.
History Studies
Volume 2 / 3 2010
muhasebe memuru, maârif tahrirat kâtibi, maârif muhasebe memuru refiki (yardımcısı), maârif tahrirat mukayyidi ve maârif sandık emini'dir. Maârif Salnâmelerine göre, Hüdavendigâr Vilâyeti'nin Maârif Müdürü H.1316-1317/M.1898-1900 yılında "saniye"
rütbesine5 sahip olan Sami Bey'dir6. H.1318/M.1900-1901'de Hüdavendigâr Vilâyeti Maârif Müdürü olarak "mütemâyiz7" rütbesi ile atanan Hasib Efendi, bu görevini H.1319/M.1901- 1902'de de devam ettirmiĢtir8.
H.1283/M.1866-1867'de Nevrekop'da9 doğan Mehmed Hasib Efendi, Halil RüĢdi Efendi'nin oğludur. Rumî 30 TeĢrin-i evvel 1305/M.11 Kasım 1889'da Mekteb-i Mülkiye-i ġahane'den vasat dereceli Ģehadetnâme almıĢtır. H. Zilkade ayının gurresi 1307/M.18 Haziran 1890'da Siroz Mekteb-i Ġdâdî'sine Tarih ve Hesap muallimi olarak tayin olmuĢtur. H. 12 Receb 1308/M.21 ġubat 1891'de Tarih ve Hesap muallimlikleriyle birlikte Aydın Mekteb-i Ġdâdî'si müdürlüğüne getirilmiĢtir. H. 21 Muharrem 1310/15 Ağustos 1892'de Fransızca ve Coğrafya muallimlikleriyle birlikte Gümülcine Sancağı Mekteb-i Ġdâdî'sine müdür olarak nakil edilmiĢtir. Ayrıca H. 2 Rebiü'l-ahir 1310/M.24 Ekim 1892'de Tarih, Coğrafya, Malûmât- ı Fenniye muallimlikleri ilave edilmiĢtir. H. 5 Zi'l-hicce 1313/M.18 Mayıs 1896 senesinde Fransızca, Malûmât-ı Fenniye ve Usûl-i Defteri muallimlikleriyle birlikte Sivas Mekteb-i Ġdâdî'si müdürlüğüne tayin olmuĢtur. Yalnız buraya gitmeden önce H. 9 Rebiü'l-evvel 1313/M. 30 Ağustos 1895'de Cezâir-i Bahr-i Sefîd Vilâyeti Maârif Müdürü olmuĢtur.
Kendisine H. 13 Rebiü'l-evvel 1314/M.22 Ağustos 1896 senesinde önce "rütbe-i salis" sonra
"sâniye sınıf-ı sâni rütbesi" tevcih edilmiĢtir. H. 29 Muharrem 1318/M.29 Mayıs 1900'de de
"sâniye sınıf-ı mütemâyiz rütbesi" tevcih edilmiĢtir. Cezâir-i Bahr-i Sefîd Vilâyeti'nin havasına uyum sağlayamaması sebebiyle Rumi 16 Mayıs 1316/M. 29 Mayıs 1900 tarihinde becayiĢ suretiyle Hüdavendigâr Vilâyeti Maârif Müdürü olmuĢtur10.
H.1321/M.1903-1904'te ise bu defa Hüdavendigâr Vilâyeti Maârif Müdürü olarak
"mütemâyiz" rütbesiyle Hulusi Bey atanmıĢtır11. Bu arada M.1898-1904 yıllarında Mehmed ġükrü Efendi muhasebe memuru, Hasan Tahsin Bey tahrirat katibi, Mehmet Sıtkı Bey muhasebe memuru refiki, Abdurrahman Efendi tahrirat mukayyidi, Hasan Fehmi Efendi ise sandık emini görevlerinde bulunmuĢlardır12.
5 Devlet memurlarıyla halktan bazılarına verilen pâye ve unvanlar hakkında kullanılır bir tâbirdir. Askerî, ilmî ve mülkî rütbeler vardır. Bunlardan mülkiye rütbeleri; vezir, bâlâ, ûlâ evveli, ûlâ sanisi, saniye sınıf-ı mütemayizi, saniye, sâlise, râbia, hâcegânlık, hâmise Ģeklindedir. Mehmet Zeki Pakalın, "Rütbe", a.g.e., C. III, s.68, 69.
6 Salnâme-i Nezâret-i Maârif-i Umûmiyye (Kısaca: S.N.M.U.), S.N.M.U 1316, I. Sene, Matbaa-i Âmire, s. 1026., S.N.M.U. 1317, II. Sene, s. 1140.
7 Tanzimat'tan sonra sâniye rütbesinin birinci sınıfı. Askerlikte miralây (albay) karĢılığı. Ferit Develioğlu, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Ankara 1992, s.778.
8 S.N.M.U. 1318, III. Sene, s. 1278., S.N.M.U. 1319, IV. Sene, s. 552.
9 Selanik Vilâyetine bağlı bir kazadır. Mucize Ünlü, "Tanzimat Sonrasında Samsun Çevresinde Gayrimüslimlerin Kilise ve Mektep ĠnĢa ve Tamir Faaliyetleri, GeçmiĢten Geleceğe Samsun, (Editör: Cevdet Yılmaz), 1. Kitap, Samsun 2006, s.154.
10 S.N.M.U. 1319, IV. Sene, s. 552.
11 S.N.M.U. 1321, VI. Sene, s. 471.
12 S.N.M.U 1316, I. Sene, Matbaa-i Âmire, s. 1026., S.N.M.U. 1317, II. Sene, s. 1140., S.N.M.U. 1318, III. Sene, s.
1278., S.N.M.U. 1319, IV. Sene, s. 552,553., S.N.M.U. 1321, VI. Sene, s. 471.
History Studies
Volume 2 / 3 2010 Sıbyan Mektepleri ve İbtidâîler
Sabi denilen beĢ altı yaĢındaki kız ve erkek çocukları okutmak amacıyla açılmıĢ olan sıbyan mekteplerinde13 ders veren hocalar, genelde medrese mezunu olan cami ve mescidlerde imam-hatiplik veya müezzinlik yapan kiĢilerdi. Kız çocuklarına mahsus mekteplerin hocaları ise Kur'an bilen, Sübha-i Sıbyân ve Tuhfe-i Vehbî risâleleri okumuĢ yaĢlı kadınlardı14. Sıbyan okullarının belli bir yönetmeliği veya devletçe hazırlanmıĢ belirli bir programı mevcut değildi. Amaç, okula gelen çocuğa okuma-yazma öğretmek, Ġslam dininin kurallarını ve Kur'an'ı belletmekti. Ferdî bir eğitimin hâkim olduğu bu okullarda genellikle Elifba, Kur'an, Ġlmihal, Tecvit, Türkçe Ahlak Risaleleri, Türkçe, Hat (yazı) dersleri okutuluyordu15.
Tanzimat Dönemine gelindiğinde Osmanlı eğitimcileri çocuklara dini eğitimin yanında milli ve çağdaĢ eğitimin verilmesini de savunmakta idiler. Bu durum neticesi rüĢdiye mekteplerinde olduğu gibi sıbyan mekteplerinde de usûl-i cedid hareketi uygulandı. Usûl-i cedid hareketi ile ilköğretimde iki ayrı tipte okul ortaya çıktı. Bu okullar yeniliklerin uygulandığı ibtidâî mektepler ve yeniliklerin uygulanmadığı sıbyan mektepleri idi16. ĠĢte H.1317/M.1899-1900 tarihli Maârif Salnâmesinde yer alan H.1310-1311/M.1892-1894 tarihli Osmanlı Devleti'ndeki ibtidâî mekteplerinin sayısını veren istatistiklere göre Hüdavendigâr Vilâyeti'nde 3417 adet sıbyan ya da ibtidâî adı verilen ilköğretim mektepleri vardı. Bunlardan usûl-i atika adı verilen sıbyan mektebi 3173, usûl-i cedîde denilen ibtidâî mekteplerinin sayısı ise 244'tü17. Usûl-i cedîd hareketinin uygulandığı bu mekteb-i ibtidâîlerde, elifbâ, Kur'an-ı Kerim, Tecvit, Ġlmihal, Ahlak, Sarf-ı Osmanî, Ġmlâ, Kıraat, Mülahhas Tarih-i Osmanî, Muhtasar Coğrafya-yı Osmanî, Hesap ve Hüsn-i Hat dersleri verilmekte idi18.
Rüşdiye Mektepleri
Sıbyan mekteplerinin devamı ve ikinci kademesi olarak düĢünülen ve açılan rüĢdiyeler19 orta mektep derecesindeki okullardır. Günümüzdeki ilköğretim okullarının 6, 7 ve 8'inci sınıflarının karĢılığı olarak düĢünülebilir. Nitekim 1838'de ilk rüĢdiye olarak kabul edilen "Mekteb-i Maârif-i Adli"20 hem memur yetiĢtirmek hem de mevcut memurların bilgilerini artırmak için açılmıĢtır21. Mekteb-i Maârif-i Adliye'de eğitim baĢladıktan sonra talep çok olduğu için Sultan Ahmet Camii'ndeki okul yeterli olmamıĢ bunun üzerine Süleymaniye'de ikinci bir Ģube açılmıĢtır. Bu Ģubeye Mekteb-i Ulûm-ı Edebiye-i Adliye adı verilmiĢ üstelik buraya ayrıca hocalar tayin edilmiĢtir22.
13 Bu okulun adına Darü'l-ilm, Muallimhane, Mektep, Mektephane'de denilmiĢtir. Üstelik hemen her mahallede bir tane bulunduğu için halk Mahalle Mektebi diye de anmıĢtır. Osman Ergin, a.g.e., s. 82, 83.
14 Cahit Baltacı, "Osmanlılar'da Mektep", DĠA, C. 29, Ankara 2004, s.7.
15 Bayram Kodaman, Abdülhamid Devri Eğitim Sistemi, Ankara 1991, s. 57.
16 Yücel GeliĢli, "Osmanlı Ġlköğretim Kurumlarından Sıbyan Mektepleri (KuruluĢu, GeliĢimi ve DönüĢümü), Türkler, C. 15, Ankara 2002, s. 36.
17 S.N.M.U. 1317, II. Sene, s. 1140.
18 Cahit Baltacı, "Osmanlılar'da Mektep", DĠA, C. 29, Ankara 2004, s.7.
19 RüĢdiye mektepleri ile ilgili ayrıntılı bilgi için bkz. Uğur Ünal, II. MeĢrutiyet Öncesi Osmanlı RüĢdiyeleri (1897- 1907), Ankara 2008, Muammer Demirel, "Türk Eğitiminin ModernleĢmesinde RüĢdiye Mektepleri", Türkler, C. 15, Ankara 2002, s. 44.; Mehmet Zeki Pakalın, "RüĢdiye", a.g.e., C. III, s.65-68.
20 Bu okulların adliye ve hukuk ile ilgisi yoktur. Mektebi açan PadiĢah II. Mahmud'un mahlası Adlî olduğu için mektep bu adı almıĢtır. Osman Ergin, a.g.e., s. 395.
21 Bayram Kodaman, a.g.e., s. 91.
22 Muammer Demirel, a.g.m., s. 48.
History Studies
Volume 2 / 3 2010
1869 tarihli Maârif-i Umûmiye Nizamnemesi ile, rüĢdiyelerin 500 evi geçen kasabalarda kurulabileceği belirtilmiĢtir. RüĢdiye okullarının yapım masrafları ve muallim maaĢlarının illerin maârif idaresi sandığından karĢılanacağı, öğretim süresinin 4 yıl olacağı23 ve sıbyan mekteplerini bitirip Ģehadetnâme alan öğrencilerin sınavsız rüĢdiye okullarına alınabilecekleri belirtilmekte idi24. ĠĢte Osmanlı devlet adamları modern tarzda eğitimin zaruretini hissetmiĢler ve buna bağlı olarak da rüĢdiyelerin sayısını diğer okullar gibi artırmaya çalıĢmıĢlardır. Bütün bu gayret ve çabaların neticesi 1847 yılında Ġstanbul'da faaliyete geçen ilk rüĢdiyeden sonra Osmanlı ülkesinde 1853'de rüĢdiye sayısı 10, 1869'da Anadolu'da 58 idi25. 1875 yılına gelindiğinde Hüdavendigâr Vilâyeti'nde de rüĢdiye sayısının 25'e ulaĢtığı görülmektedir. Anadolu'da 1881'de 195 rüĢdiye varken, 1888'de bu sayı 266'ya yükselmiĢtir26. Maârif Salnâmelerinden elde edinilen bilgilere göre ise, XIX. yüzyılın sonlarında Kütahya Livâsı'na bağlı UĢak, Gediz, EskiĢehir, Simav Kazalarında ve TavĢanlı Kasabası'nda27 birer adet olmak üzere toplam 5 Mekteb-i RüĢdiye bulunmaktadır28. 1902 senesi rüĢdiyelerin ders cetvelinden elde edinilen bilgilere göre, Osmanlı ülkesindeki rüĢdiye okullarında birinci yıl, Kur'an-ı Kerim, Ġlmihal, Türkçe, Arapça, Hesap, Muhtasar Coğrafya, Hüsn-i Hat, Ahlak, ikinci yıl, Kur'an-ı Kerim, Ġlmihal, Türkçe, Arapça, Farsça, Ahlak, Hesap, Coğrafya, Muhtasar Tarih-i Ġslam, Malûmat-ı Ziraiye, Resim, Hüsn-i Hat, Fransızca, üçüncü yıl ise Kur'an-ı Kerim, Ulûm-ı Diniye, Ahlak, Türkçe, Arapça, Farsça, Hesap, Tarih-i Osmani, Hendese (Hesap), Coğrafya, Malumat-ı Ziraiye, Hesap, Resim, Hıfzısıhha, Fransızca dersleri verilmekte idi29.
Kütahya Livâsı'ndaki rüĢdiyelerin öğrenci sayıları değerlendirilecek olursa, en çok EskiĢehir ve UĢak Kazalarında yer alan mekteb-i rüĢdiyelerde öğrenci olduğu görülür.
EskiĢehir ortalama 112, UĢak 104 Simav 75 öğrenciye sahiptir. Gediz Mekteb-i RüĢdiye'sinde 1317 yılı dikkate alınmadığında 51, TavĢanlı Mekteb-i RüĢdiye'sinde ise H.1317- 1318/M.1899-1901 senesinde 16, H.1321/M.1903-1904'de 4 öğrenci vardır30. H.1319/M.1901-1902 senesi eğitim öğretim yılında Kütahya Livâsı'nda bulunan mekteb-i rüĢdiyelerin öğretim kadrosu ise tablo 2'de detaylı bir Ģekilde verilmiĢtir. Tablo 2'de belirtildiği üzere rüĢdiye okullarında en fazla 4-5 hoca görev yapmakta idi. Muallim-i evvel, muallim-i sani, muallim-i salis, hat muallimi ve rık'a muallimi gibi. Gediz Mekteb-i RüĢdiye'sinin öğretim kadrosunda sadece Muallim-i Evvel Hacı Davud Efendi ile Hat Muallimi Hacı Mustafa Efendi vardı. H.1319/M.1901-1902 yılında 56 öğrenciye sahip olan Gediz Mekteb-i RüĢdiye'sinin 1 tane de hademesi vardı. Simav Mekteb-i RüĢdiye'sinin öğretim kadrosunda ise Muallim-i Evvel Hacı Yusuf Efendi, Muallim-i Sani Hasan Efendi, Muallim-i Salis Hacı Hafız Hasan Efendi, Rık'a Muallimi Ġbrahim Efendi ve 1 hademe vardı.
TavĢanlı Kasabası'nda kurulan TavĢanlı Mekteb-i RüĢdiye'sinin de öğretim kadrosunda H.1319/M.1901-1902 yılında sadece Muallim-i Evvel Mehmed Celaleddin Efendi ile 1
23 1869 Nizamnâmesi'nde 4 yıl olan rüĢdiye eğitimi 1892'de üç yıla indirilmiĢtir. Bayram Kodaman, a.g.e., s.108.
24 Yahya Akyüz, Türk Eğitim Tarihi (M.Ö. 1000-M.S. 2004), 9. Basım, Ankara 2004, s. 152.
25 Musa Çadırcı, Tanzimat Döneminde Anadolu Kentleri'nin Sosyal ve Ekonomik Yapısı, Ankara 1997, s. 285, 286.
26 Muammer Demirel, a.g.m., s. 54-56. ; Ġstanbul ve vilâyet rüĢdiyelerinin isimleri ve bulundukları bölgeler hakkındaki detaylı bilgi için bkz. Uğur Ünal, a.g.e., s. 91-211.
27 TavĢanlı Mekteb-i RüĢdiye'sine ilk kez H. 1318 tarihli Maârif Salnâmesi'nde rastlamaktayız. Muallim-i evveli Mehmed Celaleddin Efendi'dir. Okulda 16 öğrenci 1 hademe vardır. S.N.M.U. 1318, III. Sene, s. 1284.
28 S.N.M.U. 1316, I. Sene, s. 1032, 1033., S.N.M.U. 1317, II. Sene, s. 1146,1147., S.N.M.U. 1318, III. Sene, s.1284., S.N.M.U. 1319, IV. Sene, s. 558, 559., S.N.M.U. 1321, VI. Sene, s. 475,476.
29 Muammer Demirel, a.g.m., s. 58.; RüĢdiye program ve ders içerikleri ile ilgili detaylı bilgi için bkz. Uğur Ünal, a.g.e., s. 17-88.
30 Bkz. Tablo 1.
History Studies
Volume 2 / 3 2010
hademesi vardı. 16 öğrenciye eğitim öğretim vermekte idiler. UĢak Mekteb-i RüĢdiye'sinde ise, Muallim-i Evvel Hasan Hilmi Efendi, Muallim-i Sani Hüseyin Efendi, Hat Muallimi Ġsa Talat Efendi ve 1 hademe görev yapmakta idi. EskiĢehir Mekteb-i RüĢdiye'sinde, Muallim-i Evvel Mehmed Nazif Efendi, Muallim-i Sani Bekir Efendi, Muallim-i Salis Ġzzet Efendi, Hat Muallimi Ahmed Hamdi Efendi olmak üzere 4 muallim ve 1 hademe görev yapmakta idi 31.
Tablo 1: Kütahya Livâsı Mekteb-i Rüşdiye Öğrenci Sayıları (H.1316-1321/M.1898/1904)32 Yıllar Uşak Kazası Gediz Kaz. Eskişehir K. Simav K. Tavşanlı H.1316/M.1898-
1899
105 45 112 80 -
H.1317/M.1899- 1900
105 33 118 80 -
H.1318/M.1900- 1901
109 65 113 80 16
H.1319/M.1901- 1902
85 56 110 67 16
H.1321/M.1903- 1904
114 39 107 68 4
Tablo 2: Kütahya Livâsı Mekteb-i Rüşdiye Muallimleri34
Kaza/Kasaba Mektebin Adı
Muallimler Muallim-i Evvel Muallim-i
Sani
Muallim-i Salis
Hat Muallimi Rık'a Muallimi UĢak UĢak Hasan Hilmi E. Hüseyin E. - Ġsa Talat E. -
Gediz Gediz Hacı Davud E. - - Hacı Mustafa E. -
EskiĢehir EskiĢehir Mehmed Nazif E. Bekir E. Ġzzet Efendi
Ahmed Hamdi E.
-
Simav Simav Hacı Yusuf E. Hacı Hafız Hasan E.
Hacı Hafız Hasan E.
- Ġbrahim E.
TavĢanlı K. TavĢanlı Mehmed Celaleddin E.
- - -
31 Bkz. Tablo 2.
32 S.N.M.U. 1316, I. Sene, s. 1032, 1033., S.N.M.U. 1317, II. Sene, s. 1146,1147., S.N.M.U. 1318, III. Sene, s.1284., S.N.M.U. 1319, IV. Sene, s. 558, 559., S.N.M.U. 1321, VI. Sene, s. 475,476.
33 1317 Maârif Salnâmesi'nde Gediz Mekteb-i RüĢdiye'sinin öğrenci sayısı belirtilmemiĢtir. S.N.M.U. 1317, II.
Sene, s. 1146.
34 Kütahya Livâsı'nda bulunan Mekteb-i RüĢdiyelerde ders veren hocalar için S.N.M.U. 1319, IV. Sene, s. 558, 559 dikkate alınmıĢtır. (K.: Kasaba, E.: Efendi, -: BelirtilmemiĢ)
History Studies
Volume 2 / 3 2010 İdâdîler
1869'da ortaöğretimin ikinci kademesi olarak açılmıĢtır. Bu okullar, bugünkü lise karĢılığı okullardır. 4 yıllık rüĢdiyeler üzerine 3 yıl olarak açılan okullardır. 1869 tarihli Maârif-i Umûmiye Nizamnamesi, bu okulları rüĢdiyelerin üstünde, sultanîlerin altında göstermektedir35. 1869 Nizamnâmesine göre, 3 yıl olan idâdî okullarına rüĢdiyeleri bitiren Müslim ve Gayrimüslim çocukları birlikte gidebileceklerdi. Ancak 1000 haneyi geçen mahallerde ya da gerekli görülen kasabalarda idâdîler açılabilecekti. Ġdâdî okullarının yapım giderleri, öğretmenlere ve hademelere yapılacak ödemeler Vilâyet Maârif Ġdaresi Sandığından yapılacaktı. Her idâdî okullarının muavinleriyle beraber 6 öğretmeni olacaktı. ĠĢte 1869 Nizamnâmesi ile bu okulların açılması kararlaĢtırılmasına rağmen maddi imkansızlıklar ve öğretmen yokluğu gibi sebeplerden dolayı uygulama aĢamasına ancak 1873 yılında geçilebilmiĢtir36. 1876 tarihine gelindiğinde taĢrada 1, Ġstanbul'da ise 4 veya 5 civarında idâdî açılabilmiĢtir37. M.1899-1900 tarihli Maârif Salnâmesine göre, Hüdavendigâr Vilâyeti'nde Bursa, Karasi, Kütahya, Karahisar'da birer adet mekteb-i idâdînin açılmıĢ olduğu ve eğitim- öğretim faaliyetini yürüttüğü bilinmektedir. Ayrıca Bursa'da bir idâdî-i askeriye ve darü'l- muallimin ibtidâî Ģubesi de bulunmaktadır38. Bu idâdîler bulundukları sancağın adı ile anılmaktadırlar. Kütahya Sancağı'nda bulunan idâdî de Kütahya Mekteb-i Ġdâdî'si adını almıĢtır. Kütahya Mekteb-i Ġdâdî'sinde, Coğrafya, Hesap, Hendese, Usûl-i Defterî, Fransızca, Malûmât-ı Fenniye, Malumât-ı Nafiâ, Kitabet, Cebir, Ulûm-ı Dîniyye, Ahlâk, Türkçe, Arapça, Farsça,Tarih, Lisan-i Osmani, ĠnĢâ, Kitâbet, Resim, Hüsn-i Hat, Ġlm-i EĢyâ, Ma'lumât-ı Zirâ'iye, Sıhhıye dersleri verilmiĢtir39.
H.1316/M.1898-1899 Maârif Salnâmesine göre, Kütahya Mekteb-i Ġdâdî'sinde Abdullah Feyzi Efendi müdürlük yapmakta idi. Aynı zamanda Fransızca ve Coğrafya derslerini yürütmekte idi. H.1317-1321/M.1899-1904 Maârif Salnâmelerinden edinilen bilgilere göre ise, Kütahya Mekteb-i Ġdâdî'sinde Osman Nuri Efendi müdürlük yapmaktadır.
Ġdari görevinin yanı sıra Coğrafya, Hesap, Usûl-i Defterî ve Hendese derslerini de yürütmektedir. Bu arada Osman Nuri Efendi, H.1321/M.1903-1904 tarihinden önce Abdürrezzak Efendi'nin girmiĢ olduğu ama bu yıl girmediği Tarih derslerini de yürütmektedir.
Kütahya Mekteb-i Ġdâdî'sinde ders veren diğer öğretmenler ise Ģöyledir. Hacı Abdürrezzak Efendi (Lisan-i Osmani, Farsça ve Tarih), Mustafa ġükrü Efendi (Ulûm-ı Dîniyye ve Arapça), Ahmed Hakkı Efendi (Hüsn-i Hat) ve Necati Efendi (Fransızca, Cebir, Malumât-ı Nafiâ ve Kitabet). H.1317/M.1899-1900 eğitim-öğretim yılında Resim dersini Anor Efendi yürütürken, H.1318/M.1900-1901 ve H.1319/M.1901-1902 yıllarında bu ders için öğretmen görevlendirilemediğini görmekteyiz. H.1321/M.1903-1904 yılına gelindiğinde ise bu dersin, Fransızca, Cebir ve Kitabet dersleriyle birlikte Haydar Efendi'ye verildiği görülmektedir.
H.1321/M.1903-1904 yılında Kütahya Mekteb-i Ġdâdî'sinde Ma'lumât-ı Zirâ'iye ve Sıhhıye derslerinin de olduğu bunu da Muallim Vekili Ahmed Efendi'nin yürüttüğü görülmektedir.
35 Cahit Baltacı, "Osmanlı Devleti'nde Eğitim ve Öğretim", Türkler, C. 11, Ankara 2002, s. 456.
36 Bayram Kodaman, a.g.e., s. 115., Hasan Ali Koçer, Türkiye'de Modern Eğitimin DoğuĢu ve GeliĢimi, Ġstanbul 1991, s. 101.
37 Bayram Kodaman, a.g.e., s. 118.
38 Ayrıntılı bilgi için bkz. S.N.M.U. 1317, II. Sene, s. 1140-1144.
39 S.N.M.U. 1316, I. Sene, s. 1028., S.N.M.U. 1317, II. Sene, s. 1142, 1143., S.N.M.U. 1318, III. Sene, s. 1280, 1281., S.N.M.U. 1319, IV. Sene, s. 554, 555., S.N.M.U. 1321, VI. Sene, s. 473.
History Studies
Volume 2 / 3 2010
Yine H.1321/M.1903-1904 yılında Nuri Efendi Türkçe derslerini muallim vekili olarak yürütmüĢtür40.
Maârif Salnâmelerinden edinilen bilgilere göre Kütahya Mekteb-i Ġdâdî'sinde bulunan öğrenci sayılarına bakıldığında H.1316/M.1898-1899'da 87 Müslim, 2 Gayrimüslim, H.1317/M.1899-1900'de 76 Müslim, 2 Gayrimüslim, H.1318/M.1900-1901'de 96 Müslim, 5 Gayrimüslim, H.1319/M. 1901-1902'da 94 Müslim, 3 Gayrimüslim, H.1321/M.1903-1904'de 102 Müslim bulunmakta idi. M. 1903-1904'te Gayrimüslim öğrenci yoktu. Bu arada bu okulun 2 de hademesi vardı. Tablo 3'te de görüldüğü üzere Kütahya Mekteb-i Ġdâdî'sinde Müslim öğrenci sayısı en çok M.1903-1904 yılında iken Gayrimüslim öğrenci ise bulunmamaktadır. Bu arada Gayrimüslim öğrencinin en çok olduğu yıl 5 kiĢi ile H.1318/M.1900-1901'dir.
Tablo3: Kütahya Mekteb-i İdâdî Öğrenci Sayısı
Yıllar Müslim Gayrimüslim Toplam
H.1316/M.1898-1899 87 2 89
H.1317/M.1899-1900 76 2 78
H.1318/M.1900-1901 96 5 101
H.1319/M.1901-1902 94 3 97
H.1321/M.1903-1904 102 0 102
Medreseler
Ġslam Tarihinde, orta ve yüksek seviyelerdeki eğitim ve öğretim yapan örgün müesseselerin baĢında gelen medrese, memleketin ihtiyaç duyduğu kültürü veren ve elemanları yetiĢtiren bir eğitim ve öğretim kurumudur41. Bu eğitim ve öğretim kurumları varlıklarını sultanların, nüfuzlu devlet adamlarının ve zenginlerin himayesinde kurulan vakıfların gelirleriyle sürdürmüĢlerdir42. Kütahya Sancağı'ndaki medreseler de Sultan Yıldırım Beyazıt Han Hazretleri, Rüstem PaĢa, Karagöz PaĢa gibi nüfuzlu devlet adamları, ağa, efendi diye anılan zenginler ve hayırsever mahalle, köy, nahiye halkı tarafından kurulmuĢtur. Bu durumda Maârif Salnâmelerine göre XIX. yüzyılın sonunda mevcut eğitim ve öğretim kurumu incelendiğinde Denizli Sancağı'nda olduğu gibi43 Kütahya Sancağı'nda da medreselerin mekteplerden çok olduğu görülmektedir. Kütahya Kazası'nda H.1317/M.1899-1900 yılında 46, H.1318/M.1900-1901'de 50, Simav'da H.1316/M.1898-1899 ve H.1317/ M.1899-1900 senesinde 16, Gediz Kazası'nda ise H.1316-1317/M.1898-1900 tarihlerinde 11 medrese bulunmaktadır. Bugün Kütahya iline bağlı birer ilçe olan Simav ve Gediz dahil olmak üzere Kütahya'da bulunan medreseler incelendiğinde, Ali PaĢa, Rüstem PaĢa, Hacı ġerif Ağa, Ġshak Fakih, Halil Kamil PaĢa, Hüseyin Efendi, Sabri-zâde, Zeytun-zâde, Hamamcı-zâde, Semerci-
40S.N.M.U. 1316, I. Sene, s. 1028, S.N.M.U. 1317, II. Sene, s. 1142, 1143., S.N.M.U. 1318, III. Sene, s. 1280, 1281., S.N.M.U. 1319, IV. Sene, s. 554, 555., S.N.M.U. 1321, VI. Sene, s. 473.
41 Baltacı Cahit, "Osmanlı Devleti'nde Eğitim ve Öğretim", Türkler, C. 11, s. 447.
42 Nebi Bozkurt, "Medrese", DĠA, C. 28, Ankara 2003, s.326.
43 Necdet Hayta, Uğur Ünal, "Maârif Salnâmelerine Göre Denizli'de Eğitim-Öğretim (1898-1903), Denizli Ve Çevresi Tarih Ve Kültür Sempozyumu, (Editör Ayfer Özçelik ve diğerleri), C. I, Denizli 2007, s. 452.
History Studies
Volume 2 / 3 2010
zâde gibi medreselerin kurucularının isimleri ile adlandırıldıkları görülmektedir. Moymul, Nallar, Kınık, Çevgiller, Timurcu, Kestel, Halifeler, Kaya, Çanak, Kargılı, Kelem Yenice, Ilıcasu, Pazar gibi medreseler de bulundukları köyün ismi ile adlandırılmıĢlardır. Yine Harmancık, Yeni Mahalle gibi bulundukları mahallenin ismi ile aynı adı taĢıyan medreseler de vardır. Yine Tanzimat sonrası köy ile kaza arasında bir idari birim olarak düzenlenen nahiyelerin ismi ile de bulundukları nahiyelerde medreseler yaptırılmıĢtır. Mesela ġaphane nahiyesinde ġaphane Medresesi açılarak eğitim ve öğretim faaliyetini sürdürmüĢtür. Kütahya Anadolu'da önemli bir konuma sahip olmasından dolayıdır ki tarih boyunca Osmanlı padiĢahları ve devlet adamları tarafından da bu bölgede medrese inĢaatı teĢvik edilmiĢ ve yaptırılmıĢtır. Öyle ki, Maarif Salnâmelerinde Kütahya merkezde bulunan Vâcidiye Medresesi'nin44 kurucusu bizzat Sultan Yıldırım Beyazıt Han Hazretleri olarak belirtilmiĢtir.
Yine Karagöz PaĢa, Rüstem PaĢa, Halil Kamil PaĢa, Osman PaĢa, Kürt Ali PaĢa, Tosun PaĢa kendi adlarını verdikleri medreselerin kurulmasını sağlamıĢlardır. Medreseler yaptırılması önemli devlet adamları ve paĢalar tarafından desteklendiği gibi toplumda parası olan mal ve mülk sahibi olan ilim sahibi ağa, efendi ünvanını taĢıyan kiĢiler de medreseler kurmuĢlardır.
Bunların dıĢında Ali Bey köylü, Küçük Mehmed Efendi, Takvacılar, Mahkeme, Karaman, Kara Ağaz-zâde, Mustafa Efendi, Hilmi Efendi, Ġsmail Efendi, Halid Efendi, Osman Efendi, Ahmed Efendi, Mehmed Efendi, Ġbrahim Efendi Medreseleri gibi hayır sahiplerinin bir araya gelmesi neticesinde kurulan medreseler de vardır45. H.1318/M.1900-1901 yılında Kütahya'da 77 medrese vardır. Orta ve yüksek öğretim veren bu medreseler talebe sayıları açısından incelendiğinde Nallar Karyesi'nde bulunan Nallar Medresesi'nin 300, Simav Kazası'nın Harmancık Mahallesi'nde bulunan Harmancık Medresesi'nin 160, Gediz Kazası'ndaki KuĢu Medresesi'nin ise 124 öğrencisi bulunmaktadır.
H.1318/M.1899-1900 yılı Maârif Salnâmesine göre Kütahya Sancağı'nın bir kazası olan UĢak'ta 40, EskiĢehir'de ise 18 medrese vardır. UĢak Kazası'nda yer alan medreselerin çoğu kurucularının adını almıĢlardır. Medreseye ders veren müderrisin adının da verildiği görülmektedir. Öyle ki, Hacı Hasan Mahallesi'nde bulunan Ġsmail Efendi Medresesi'nin kurucusu Yılancı-zâde olmasına rağmen müderrisi Ġsmail Efendi'nin adı verilmiĢtir. Yine Hacı Osman Efendi, Mehmed Efendi ve Hacı Mustafa Efendi Medreseleri müderrislerinin adını almıĢtır. EskiĢehir Kazası'nda da UĢak ve Kütahya'da olduğu gibi kurucusunun adıyla anılan medrese vardır. Üstelik Hacı Ġshak Efendi Medresesi gibi kurucusu ve müderrisi aynı olan medrese de vardır. Küplü, Kırka, ġucaeddin, Karapazar gibi bulunduğu karyenin adını alan medreseler de vardır. EskiĢehir kazasında H.1318/M.1899-1900'de Çürükoğlu, Hacı Hüseyin Efendi, ġeyh Hüseyin Efendi ve ĠkiçeĢme Medreseleri'nin müderrisi ve öğrencisi yoktur46. H.1321/M.1903-1904'de Çürükoğlu Medresesi'ne Mehmed Efendi'nin müderris olduğu ve 10 öğrencisi olduğu görülmektedir. Yine Hacı Hüseyin Efendi Medresesi'nde Hacı Hüseyin Efendi müderrislik yapmakta ve 28 öğrencisi bulunmaktadır. ġeyh Hüseyin Efendi Medresesi'nin 35 öğrencisi olup müderrisi ġeyh Hüseyin Efendidir. ĠkiçeĢme Medresesi'nde ise Mahmud Efendi müderris olup 14 öğrencisi vardır47.
44 M. 1898 tarihinden önce de ayakta olan Vâcidiye Medresesi H.714/M.1314 yılında Germiyan emîrlerinden Mübarezeddin Umur bin Savcı (II. Yakub Bey'in dedesi) tarafından yaptırılmıĢtır. Ġsmail Hakkı UzunçarĢılı, Kütahya ġehri, Ġstanbul 1932, s. 72.; Ġsmail Çiftçioğlu, "Germiyanoğulları Dönemi Kütahya Medreseleri", Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı 15, s.165.
45 Ayrıntılı bilgi için bkz. Tablo 4.
46 Ayrıntılı bilgi için bkz. Tablo 4.
47 S.N.M.U. 1321, VI. Sene, s. 492, 493.
History Studies
Volume 2 / 3 2010
Kütahya Sancağı'nda eğitim veren medreseler, bulundukları yerler, müderrisleri, talebe sayıları ve kurucuları aĢağıdaki tabloda gösterildiği gibidir.
Tablo 4: Kütahya Sancağı'nda Yer Alan Medreselerin Adları, Bulundukları Yerler, Müderrisleri, Talebe Sayısı ve Kurucuları48:
Livâ Kaza Medresenin Adı Medresenin
Bulunduğu Yer Müderrisi Talebe Sayısı
Medresenin Kurucusu
Kütahya Kütahya Vacidiye Cami-i Kebir M. Kamil E. 40
Sultan Yıldırım Bayezıt Han
Hazretleri Kütahya Kütahya Ali (Alo) PaĢa ġehreküstü M. DerviĢ E. 40 Kürt Ali PaĢa Kütahya Kütahya Karagöz PaĢa ġehreküstü M. Müftü H. Halil E. 50 Karagöz PaĢa
Kütahya Kütahya Rüstem PaĢa Servi M. Mehmed E. 40 Rüstem PaĢa
Kütahya Kütahya Molla Bey Balıklı M. Münhalldir 0 Molla Bey
Kütahya Kütahya Mahkeme Mahkeme M. Hafız Mustafa E. 30 Mevlana Halil E.
Kütahya Kütahya Hacı ġerif Ağa Hacı Ġbrahim M. RaĢid E. 50 Merhum Hacı ġerif Ağa Kütahya Kütahya Evliya Dairesi Ġshak Fakih M. Hacı Ali E. 20 Hoca Evliya E.
Kütahya Kütahya Çorumlu Hoca KurĢunlu M. Mehmed E. 0 Ashab-ı hayrat
Kütahya Kütahya Hacı ġerif Ağa
Kazgancılar (Kazancılar)
içinde
Halid E. 30 Hacı ġerif Ağa
Kütahya Kütahya Ġshak Fakih Ġshak Fakih M. Hacı Hafız E. 20 Ġshak Fakih E.
Kütahya Kütahya Ali Bey Köylü Kazancılar içinde Hasan E. 2 Ashab-ı hayrat Kütahya Kütahya Hacı Kurrâ' Kazancılar içinde Ali E. 40 Ashab-ı hayrat Kütahya Kütahya Sokur? Kazancılar içinde Hacı Hafız E. 20 Merhum Sofu Hoca Mustafa E.
Kütahya Kütahya Hacı Osman Ağa Pekmez
Pazarında Osman E. 50 Hacı Mehmed
Ağa Kütahya Kütahya Küçük Mehmed
E.
Pekmez
Pazarında Hacı Mehmed E. 50 Ashab-ı hayrat
48 S.N.M.U. 1318, III. Sene, s.1304-1305, 1310-1311, 1312-1313. Kütahya'daki Medreselerin Adları, Bulundukları Yerler, Müderrisleri, Talebe Sayısı ve Kurucuları verilirken H.1318/M.1900-1901tarihli Maârif Salnâmesi dikkate alınmıĢtır. Ayrıca M.1898-1904 tarihlerinden önce de ayakta olan Kütahya'daki bazı medreselerin ilk yapılıĢı, yaptıranı, yapılıĢ tarihi, mimari özelliği, medrese görevlileri, vakıfları hakkında detaylı bilgi için bkz. Ġsmail Hakkı UzunçarĢılı, a.g.e., s. 71-87, 107-150.; Ġsmail Çiftçioğlu, a.g.m., s.161-180.; UĢak'taki medreseler için bkz. Mustafa Murat Öntuğ, "Osmanlı Dönemi UĢak Medreseleri", Türk Dünyası AraĢtırmaları Dergisi, Sayı 133, Ġstanbul 2001, s. 1-16. (E.: Efendi, M.: Mahalle)
History Studies
Volume 2 / 3 2010 Kütahya Kütahya Germiyan Cami-i Kebir
Civarında Rasih E. 40
Germiyan-zâde Merhum Yakup
Çelebi Kütahya Kütahya Halil Kamil PaĢa Cami-i Kebir
Civarında Hafız Mehmed E. 10 Merhum Halil Kamil PaĢa Kütahya Kütahya Osman PaĢa Cami-i Kebir
Civarında Hacı Osman E. 40 Osman PaĢa Kütahya Kütahya Ali (Alo) PaĢa Kuyumcular
Ġçinde ġakir E. 40 Kürt Ali PaĢa
Kütahya Kütahya Takvacılar Arasta Ġçinde Hüseyin E. 20 Ashab-ı hayrat
Kütahya Kütahya Mahkeme Balıklı M. Halil E. 30 Ashab-ı hayrat
Kütahya Kütahya Kara Ağaz-zâde49 Saman Pazarında Ömer E. 5 Ashab-ı hayrat Kütahya Kütahya Karaman50 Emet Kasabası Mehmed E. 35 Ashab-ı hayrat Kütahya Kütahya Dizdar-zâde Emet Kasabası Hacı Ali E. 31 Merhum Dizdar-
zâde
Kütahya Kütahya Hüseyin E. Emet Kasabası Osman E. 9 Merhum
Hüseyin E.
Kütahya Kütahya Mustafa E. Emet Kasabası Ali E. 19 Merhum Yusuf
E.
Kütahya Kütahya Ġbrahim Sabri E.51 Eğrigöz Nahiyesi Ahmed E. 58 Ashab-ı hayrat Kütahya Kütahya Veli E. Eğrigöz Nahiyesi Sadık E. 15 Merhum Veli E.
Kütahya Kütahya Ömer E. Eğrigöz Karyesi Hasan E. 31 Merhum Veli E.
Kütahya Kütahya Mustafa E. Hisarcık Karyesi Mustafa E. 11 Ashab-ı hayrat Kütahya Kütahya Hilmi E. Hisarcık Karyesi Mehmed Hilmi
E. 12 Ashab-ı hayrat
Kütahya Kütahya Ġsmail E. Doğanlar Karyesi Ġsmail E. 4 Ashab-ı hayrat Kütahya Kütahya Mustafa E. Ġğde Karyesi Mustafa E. 18 Ashab-ı hayrat Kütahya Kütahya Halid E. Kayı Karyesi Halid E. 18 Ashab-ı hayrat Kütahya Kütahya Sule-i? Bâlâ Emet Kasabası Hacı Ġbrahim E. 23 Ashab-ı hayrat Kütahya Kütahya Osman E. Emet Kasabası Osman E. 11 Ashab-ı hayrat
49 H. 1317, 1321 tarihli Maârif Salnâmelerinde Kara Ağa-zâde Ģeklinde geçmesine rağmen H. 1318, 1319, Maârif Salnâmelerinde ise Kara Ağaz-zâde Ģeklinde yazılmıĢtır.
50 H.1318, 1319 Maârif Salnâmelerinde Karaman Ģeklinde geçmesine rağmen H. 1317, 1321 Maârif Salnâmelerinde Karamanî Ģeklinde yazılmıĢtır.
51 H. 1318, 1319, 1321 tarihli Maârif Salnâmelerinde Sabri Ģeklinde ifade edilmesine rağmen H. 1317 tarihli Maârif Salnâmesinde Hayri Ģeklinde yazılmıĢtır.
History Studies
Volume 2 / 3 2010
Kütahya Kütahya Ahmed E. Emet Kasabası Ġbrahim E. 6 Ashab-ı hayrat Kütahya Kütahya Mehmed E. Kırgın (Kırgıl)
Karyesi Mehmed E. 5 Ashab-ı hayrat
Kütahya Kütahya Ġbrahim E. Kırgın (Kırgıl)
Karyesi Ġbrahim E. 9 Ashab-ı hayrat Kütahya Kütahya Sabri-zâde TavĢanlı
Kasabası Abdullah E. 50 Merhum Sabri- zâde Kütahya Kütahya Zekeriya-zâde TavĢanlı
Kasabası Mehmed Emin E. 40 Zekeriya E.
Kütahya Kütahya Arif Dâi-zâde52 TavĢanlı
Kasabası Hacı Mehmed E. 20 Arif Dâi-zâde
Kütahya Kütahya Kavaklı TavĢanlı
Kasabası Hacı Mehmed E. 20 Koyunlu-zâde Kütahya Kütahya AĢağı Tekke TavĢanlı
Kasabası Mehmed E. 30 Tosun PaĢa
Kütahya Kütahya Zeytun-zâde TavĢanlı
Kasabası Halil E. 30 Zeytun-zâde
Kütahya Kütahya Hamamcı-zâde TavĢanlı
Kasabası Cemal E. 30 Hamamcı-zâde
Kütahya Kütahya Semerci-zâde TavĢanlı
Kasabası Mehmed E. 20 Semerci-zâde
Kütahya Kütahya Hüseyin E. TavĢanlı
Kasabası Ġbrahim E. 57 Hüseyin E.
Kütahya Kütahya Moymul Moymul Karyesi Abdullah E. 30 Kasabalı-zâde Kütahya Simav Cami-i Kebir Cuma M. Müftü Hacı Arif
E. 80 Süleyman ÇavuĢ
Kütahya Simav Harmancık Harmancık M. Emin E. 160 Ahmed E.
Kütahya Simav Tûli Harmancık M. Ahmed E. 70 Ahmed E.
Kütahya Simav Karamancılı Hisar M. Mehmed E. 50 Mehmed E.
Kütahya Simav Musalla ÇarĢu M. Hacı Ġsmail E. 80 Ahmed E.
Kütahya Simav Yeni Mahalle Yeni Mahalle Mustafa E. 50 Mustafa E.
Kütahya Simav Nallar Nallar Karyesi Hacı Ahmed E. 300 Hacı Hüseyin E.
52 H. 1317 Maârif Salnâmesinde Arif Dâî Ģeklinde yazılmıĢ olmasına rağmen H. 1318, 1319, 1321 Maârif Salnâmelerinde ise Arif Dayı Ģeklindedir.
History Studies
Volume 2 / 3 2010
Kütahya Simav Kınık Kınık Karyesi Salih E. 25 Salih E.
Kütahya Simav Çevgiller Çevgiller Karyesi Salih E. 28 Salih E.
Kütahya Simav Timurcu Timurcu Karyesi Mehmed E. 25 Mehmed E.
Kütahya Simav Kestel Kestel Karyesi Abdullah E. 45 Abdullah E.
Kütahya Simav Halifeler Halifeler Karyesi Ġdris E. 30 Hacı Ali E.
Kütahya Simav Kaya Kaya Karyesi Osman E. 55 Ahmed ÇavuĢ
Kütahya Simav Çanak Çanak Karyesi Emin E. 35 Emin E.
Kütahya Simav Kargılı Kargılı Karyesi Süleyman E. 40 Hacı Ali E.
Kütahya Simav Kelem Yenice Kelem Yenice
Karyesi Salih E. 30 Salih E.
Kütahya Gediz ġakir E. Gediz Kasabası ġakir E. 62 Kasaba Ahalisi Kütahya Gediz Bekir E. Gediz Kasabası Ahmed E. 47 Kasaba Ahalisi Kütahya Gediz Müftü E. Gediz Kasabası Mehmed E. 53 Kasaba Ahalisi
Kütahya Gediz ErdoğmuĢ ErdoğmuĢ
Karyesi Ömer E. 33 Karye Ahalisi
Kütahya Gediz Kırdan (Fırdan) Kırdan (Fırdan)
Karyesi Mehmed E. 35 Karye Ahalisi
Kütahya Gediz Ilıcasu Ilıcasu Karyesi Mustafa E. 43 Karye Ahalisi
Kütahya Gediz azar Pazar Karyesi Osman E. 58 Karye Ahalisi
Kütahya Gediz KuĢu KuĢu Karyesi Veli E. 64 Karye Ahalisi
Kütahya Gediz KuĢu KuĢu Karyesi Hüseyin E. 124 Karye Ahalisi
Kütahya Gediz KuĢu KuĢu Karyesi Mehmed ġerif E. 61 Karye Ahalisi Kütahya Gediz ġaphane ġaphane Nahiyesi Mustafa E. 62 Nahiye Ahâlisi Kütahya UĢak Ayıntâbî (Antebî) Sabah M. Hacı Rasih E. 105 Necati
Kütahya UĢak Hacı ġeyh Sabah M. Ali E. 30 Hacı ġeyh E.
Kütahya UĢak Ömer E. Sabah M. Tahir E. 78 Hüseyin E.
Kütahya UĢak Maksud-zâde Sabah M. Abidin E. 38 Maksud-zâde
Kütahya UĢak Abidin E. Sabah M. Tahir E. 58 Musa E.
Kütahya UĢak Mustafa E. Sabah M. Hüseyin E. 7 Veli E.
Kütahya UĢak Mustafa E. Hacı Hasan M. Ġsmail E. 16 Hacı Ahmed E.
Kütahya UĢak Ġsmail E. Hacı Hasan M. Mehmed E. 25 Ġsmail E.
Kütahya UĢak Bodur-zâde Hacı Hasan M. MemiĢ E. 37 Boduroğlu
History Studies
Volume 2 / 3 2010
Kütahya UĢak Çingeli Hacı Hasan M. Ali E. 25 Hacı Hüseyin E.
Kütahya UĢak Akarcalı-zâde Hacı Hasan M. Mehmed E. 6 Akarcalı
Mehmed E.
Kütahya UĢak Hüseyin E. Hacı Hasan M. Hüseyin E. 15 Hüseyin E.
Kütahya UĢak Hacı Ġbrahim E. Hacı Hasan M. Hacı Ġbrahim E. 10 Hacı Ġbrahim E.
Kütahya UĢak Halil E. Hacı Hasan M. Halil E. - Halil E.
Kütahya UĢak Ġsmail E. Hacı Hasan M. Ġsmail E. - Yılancı-zâde
Kütahya UĢak Cafer E. Burhan Fakih M. Veli E. 7 Cafer E.
Kütahya UĢak Hacı Hasan E. Karaağaç M. Mustafa E. 17 Hacı Hasan E.
Kütahya UĢak Ali E. Karaağaç M. Mehmed E. 11 Ali E.
Kütahya UĢak Hacı Ahmed E. Hacı Hakkı M. Mehmed Ali E. 16 Hacı Ahmed E.
Kütahya UĢak Hacı Mustafa E. Hacı Hakkı M. Hacı Ġbrahim E. 12 Hacı Mustafa E.
Kütahya UĢak Hacı Ahmed E. Ġpek M. Hacı Mustafa E. 122 Okka-zâde
Kütahya UĢak Debbâğhâne Ġpek M. Mustafa E. 16 Hacı Mehmed
Ağa Kütahya UĢak GülĢen-zâde Göbek Nahiyesi Hacı GülĢen E. 26 Halil E.
Kütahya UĢak Hacı Mehmed E. Göbek Nahiyesi Tevfik E. 30 Hacı Mehmed E.
Kütahya UĢak Hacı Halil E. Göbek Nahiyesi Hacı Halid E. 40 Hacı Halil E.
Kütahya UĢak Ömer E. Göbek Nahiyesi Mehmed E. 27 Ömer E.
Kütahya UĢak Tudad-zâde Göbek Nahiyesi Mehmed E. - Tudad-zâde
Kütahya UĢak Hacı Osman E. Karbasan Karyesi Hacı Osman E. 165 Hacı Osman E.
Kütahya UĢak Hacı Ali E. Karbasan Karyesi Veli E. 5 Mehmed Bey
Kütahya UĢak Hacı Ömer E. Karbasan Karyesi Hasan E. 13 Hacı Ömer E.
Kütahya UĢak Hacı Ömer .
Karahallu (Karahallı)
Karyesi
Hacı Ġbrahim E. 25 Hacı Ömer E.
Kütahya UĢak Hacı Veli E. Bulkaz Karyesi Safer E. 180 Hacı Veli E.
Kütahya UĢak Mehmed E. Sivaslı Karyesi Mehmed E. 16 Mehmed E.
Kütahya UĢak Kara Ġmam Sivaslı Karyesi Ġbrahim E. 11 Kara Ġmam
Kütahya UĢak Hacı Hafız E. Avgan Karyesi Mehmed E. 27 Hacı Hafız E.
Kütahya UĢak Karacan Kırkyaran
Karyesi Hacı Mustafa E. 18 Karacan Oğlu
History Studies
Volume 2 / 3 2010
Kütahya UĢak Hacı Mustafa E. Hacı Karyesi Hacı Mustafa E. 7 Hacı Mustafa E.
Kütahya UĢak Hüseyin Ağa BozguĢ (BozkuĢ)
Karyesi Mehmet Ali E. 20 Hüseyin Ağa Kütahya UĢak Hacı Ahmed E. MelaĢlar Karyesi Hacı Hüseyin E. 10 Hacı Ahmed E.
Kütahya UĢak Oturak Oturak Karyesi Osman E. 17 Karye Ahalisi
Kütahya EskiĢehir DeğirmenbaĢı PaĢa53 M. Müftü Hafız
Ahmed E. 16 Hacı Mahmud E.
Kütahya EskiĢehir Hacı Hasan Orta M. Hafız Mehmed E. 8 Hacı Hasan Ağa Kütahya EskiĢehir Süleymaniye ġarkiye M. Hüseyin E. 45 Hacı Süleyman
E.
Kütahya EskiĢehir KurĢunlu PaĢa M. Hacı Mehmed E. 40 Gazi Mustafa PaĢa Kütahya EskiĢehir Çürükoğlu PaĢa M. Münhalldir - Hacı Hüseyin E.
Kütahya EskiĢehir Hacı Hüseyin E. Muttalip Karyesi Münhalldir - Hacı Hüseyin E.
Kütahya EskiĢehir ġeyh Hüseyin E. Muttalip Karyesi Münhalldir - ġeyh Hüseyin E.
Kütahya EskiĢehir Küplü Küplü Karyesi
Süleyman ve Mehmed Efendiler
35 Karye Ahalisi
Kütahya EskiĢehir Hacı Hafız Ağa Ilıca Karyesi Hacı Mehmed E. 45 Hacı Hafız Ağa Kütahya EskiĢehir Ġshak E. Uluçayır Karyesi Hacı Ġshak E. 40 Hacı Ġshak E.
Kütahya EskiĢehir Mehmed Ağa KarakaĢ Karyesi Münhalldir 0 Mehmed Ağa Kütahya EskiĢehir Hoca Yunus Seyitgazi
Nahiyesi
Hacı Emir Dede
E. 5 Nahiye Ahâlisi
Kütahya EskiĢehir Ġki ÇeĢme Seyitgazi
Nahiyesi Münhalldir - Nahiye Ahâlisi Kütahya EskiĢehir Kuyucak
(Kuyucuk) Kuyucak Karyesi Hafız Ali E. 45 Hacı Mehmed Bey Kütahya EskiĢehir Bardakçı Bardakçı Karyesi Hasan E. 25 Karye Ahâlisi Kütahya EskiĢehir Kırka Kırka Karyesi Hacı Hasan E. 10 Karye Ahâlisi Kütahya EskiĢehir ġucaeddin ġucaeddin
Karyesi Hafız Mehmed E. 8 Karye Ahâlisi Kütahya EskiĢehir Karapazar Karapazar
Karyesi Hacı Ahmed E. 15 Karye Ahâlisi
53 Maârif Salnâmelerinde "BeĢe" Ģeklinde yazılmıĢtır.
History Studies
Volume 2 / 3 2010 Gayrimüslim Okulları
Osmanlı Devleti'nin Gayrimüslim vatandaĢları Tanzimat'ın kendilerine tanıdığı aĢırı özgürlüklerden yararlanarak eğitimde önemli mesafeler aldılar. 1856 Islahat Fermanı ise Gayrimüslimlere kendi dinlerine ve kültürlerine dönük, ilk, orta ve yüksek derecede okullar açma fırsatı verdi54. Yalnız bu okulların öğretim biçimi ve öğretmenlerinin seçimi, PadiĢahın tayin edeceği üyelerden oluĢan "muhtelit"(yani azınlıklardan da üyeleri bulunan) bir Maârif Meclisinin nezaret ve teftiĢi altında bulunacaktı55. Buna rağmen hükümet, Türk ve Ġslam mekteplerinin programlarıyla yakından ilgilenmediği gibi azınlıkların mekteplerine ve programlarına da karıĢmıyordu. Nasıl ki Ġslam-Türk mektep ve müesseseleri zenginler ve hayırseverler tarafından yapılıp idare ediliyorsa, azınlıklarınki de öyle idi. Öyle ki, her caminin yanında bu suretle vücuda gelmiĢ bir mektep veya medrese olduğu gibi her kilisenin yanında da birer oda mektep vardı. Hatta mektep ve medreselerde eğitim, hocalar tarafından yapılırken buralarda da papazlar elinde bulunuyordu56. ĠĢte kendilerine tanınan haklar doğrultusunda eğitim kurumları açan ve faaliyetlerini sürdüren Gayrimüslimler Kütahya Sancağı'nda da bunu yapmıĢlardır. Öyle ki, XIX. yüzyılın sonuna gelindiğinde medreselerin yanında mektepler açılırken tüm Osmanlı ülkesinde olduğu gibi Kütahya Sancağı'nda da Gayrimüslimlerin de okullar açtığı görülmektedir. M. 1898-1904 tarihli Maârif Salnâmelerinden öğrenildiğine göre Kütahya Kazası'nda 2 tane Rum, 1 tane Ermeni, 1 tane de Katolik olmak üzere tam 4 tane Gayrimüslim okulu vardır. Bunlardan 3'ü Rum, Ermeni ve Katolik cemaatlerine ait olan Ġbtidâî okullarıdır. 1 tanesi de Rum Cemaatine ait olan rüĢdiye'dir. Yine Rum Cemaatine âit olan 1 rüĢdiye EskiĢehir Kazası'nda bulunmaktadır.
UĢak Kazası'nda da 1 adet Ermeni Cemaatine ait olan mekteb-i ibtidâî vardır57.
Tablo 5: Kütahya'daki Gayrimüslim Okulları58
Livâ Kaza Mektebin Adı Mensup Olduğu Cemaat Mektebin Derecesi
Kütahya Kütahya Rum Rum RüĢdiye
Kütahya Kütahya Rum Rum Ġbtidâî
Kütahya Kütahya Katolik Katolik Ġbtidâî
Kütahya Kütahya Ermeni Ermeni Ġbtidâî
Kütahya EskiĢehir Rum Rum RüĢdiye
Kütahya UĢak Ermeni Ermeni Ġbtidâî
54 Necdet Saka, Osmanlı Eğitim Tarihi, Ġstanbul 1991, s. 90.
55 Yahya Akyüz, a.g.e., s.159.
56 Osman Ergin, a.g.e., s.725.
57 Ayrıntılı bilgi için bkz. Tablo 5.
58S.N.M.U. 1316, I. Sene, s. 1040, 1041., S.N.M.U. 1317, II. Sene, s. 1184, 1185., S.N.M.U. 1318, III. Sene, s.
1320, 1321., S.N.M.U. 1319, IV. Sene, s. 594, 595., S.N.M.U. 1321, VI. Sene, s. 497.
