Hemşirelik. Dersin Haftası: 11. Hafta Dr. Öğr. Üyesi Mahruk RASHIDI E-Posta: Geriatri Hemşireliği. Bölüm Adı.

(1)

(2)

 Hemşirelik

Geriatri Hemşireliği

Dersin Haftası: 11 . Hafta

Dr. Öğr. Üyesi Mahruk RASHIDI

Bölüm Adı

DersinAdı

(3)

gelisimed u

igugelisi m

3 Kredi

Pazartesi-Salı-Çarşamba

Sağlık Bilimleri Fakültesi Kat: Giriş Numara 27

Ders Günü ve Saati

Görüşme Gün ve Saatleri

Dersin Öğretim Üyesinin Konumu Dersin Kredisi

GBS Linki

DERS BİLGİLERİ

(4)

Yaşlıda İlaç Kullanımı

(5)

gelisimed u

igugelisi m

 Yaşlanma ile birlikte organlarda ve organ sistemlerinde ortaya çıkan değişiklikler sonucunda , vücudun çeşitli stres ve değişen koşullara adaptasyon azalmıştır

 Farmakokinetik değişimler , genetik varyasyonlar ve

çevresel etmenler nedeni ile yaşlıda ilaç kullanımı genç bireyden farklılık göstermektedir.

(6)

Yaşlılarda hastaneye yatma ve bunun getirdiği sosyal ve ekonomik sorunlardan sorumlu tutulan faktörler:

1. Kullanılan ilaçların yan etkileri (nedenleri)

 Bir çok ilacın bir arada kullanılması

 Birkaç hastalığın bir arada olması

 Hastalıkların şiddeti

(7)

gelisimed u

igugelisi m

 Reçete edilen ilaç tipleri

 Yaşlanma ile organlarda meydana gelen

değişikliklere bağlı olarak ilaç etkilerinin de farklılaşması

2. Birkaç ilacın bir arada kullanımına bağlı olarak ilaçların birbirinin etkisini artırması veya engellemesi

3. Kullanılan ilaçların halen var olan başka hastalıkları artırması

(8)

 İleri yaştaki kişilerde ilaçların alınmasından sonra , ilacın içindeki etken maddenin emilimi , dokulara

dağılımı ve daha sonra vücuttan atılımı gençlere oranla farklılık göstermektedir

(9)

gelisimed u

igugelisi m

Değişikliklerin nedenleri çok çeşitlidir örneğin:

 Tükürük salgısı azalır

 Mide – Barsak hareketleri yaşlanma ile azalır

 İlacın emilebileceği yüzey azalır

 Mide boşalma zamanı uzar

 Kas kitlesi ve vücut suyu azalır

 Vücut yağ kitlesi azalır

(10)

 Karaciğer küçülür , kanlanması azalır

 Böbreğin kanlanması ve süzme özelliği azalır

 Hücrelerin ilaca cevabı değişir

(11)

gelisimed u

igugelisi m

Yaşa Bağlı Değişiklikler Ve Farmakokinetik

Emilim:

 ilaçlar inhalasyon, cilt içi, cilt altı, kas içi ve damar içi olarak kullanılsa da en çok kullanılan yol oral yoludur.

 İlaçların emilimindeki en önemli doku gastrointestinal sistemdir

(12)

 GIS de yaşlanma ile birlikte emilim yüzeyi , motilite sfinkter aktivitesi, kan akımı bazal ve uyarılmış mide asidi salınımı ve aktif transport azalmaktadır

 Yaşlıda bir çok ilacın beraber kullanımına bağlı olarak emilim etkilene bilir

(13)

gelisimed u

igugelisi m

 Örneğin , 65 ve üzeri bireylerde sık görülen

hastalıklardan biri olan konjestif kalp yetmezliği splanknik kan akımın azaltarak emilimi kötü yönde etkilemektedir

 Yaşla beraber derideki keratinize hücrelerin artması ve deri hidrasyonunda azalma ortaya çıkmaktadır

(14)

 Cilt üzerine uygulanan ilaçların emiliminde değişikliklere yol açabilir

 Yiyeceklerin ilaç emilimine etkileri: splanknik kan akımı, yiyeceklere bağlı olarak arttığında emilimi

arttırabileceği gibi, besinler ilaçlarla çözünmez

kompleksler oluşturarak emilimi kötü yönde etkileye bilir

(15)

gelisimed u

igugelisi m

 Beraber alınan diğer ilaçlar da emilimi kötü yönde etkileye bilir

 İlaç emilimi gastrik PH’yı yükselten ilaçlar (simetidin) veya mide geçişini yavaşlatan ilaçlar (antikolinerjik)ile etki edebilir.

(16)

 Splanknik kan akımını azaltan tıbbi durumlar da (konjestif kalp yetmezliği, damar yetersizliği)

 65 yaş grubunda sık rastlanan durumlardır ve emilimi olumsuz yönde etkilerler.

(17)

gelisimed u

igugelisi m

Dağılım:

 Dağılım, ilaçların emilim sonrasında organlara ve dokularda taşınmasıdır . İlaçların vücutta dağılımını etkileyen üç faktör söz konusudur

1. Vücut kompozisyonu: yaşlanma ile vücut kompozisyonunda önemli değişiklik olur

(18)

 Yağsız vücut kitlesinde azalma

 Toplam vücut sıvısında göreli azalma

 Vücut yağ oranında artma

Vücutta ilaç dağılımını büyük ölçüde etkiler

(19)

gelisimed u

igugelisi m

 Doku ve organ perfüzyonu: kardiyak debinin

azalmasına bağlı olarak dokuların kanlanma hızı da değişeceğinden ilaçların çeşitli organ veya dokulara geçiş hızında farklılıklar beklenebilir

 Hepatik kan akımının yaşlıda %40 azalması hem dağılmı hem de metabolizmayı etkiler.

(20)

 İlaçların biyolojik materyallere bağlanması: toplam plazma protein miktarı genellikle sabit kalmasına karşın bir çok temel ilacın bağlandığı albumin düzeyi yaşlılarda azalır

 Yaşlıda plazma proteinlerinde meydana gelen bu değişiklikler bağlı ilaç / serbest ilaç dengesini

değiştirerek ilaç etkisi ve yan etkisini farklılaştırabilir.

(21)

gelisimed u

igugelisi m

Metabolizma (biyotransformasyon)

 İlaçların karaciğer, böbrek ve bazı dokularda daha az ve aktif veya aktif olmayan moleküllere dönüştürülmesine metabolizma denir

(22)

 Yaşlanma ile karaciğer kütlesinin, fonksiyonlarının ve kan akımının azalmasına bağlı olarak ilaçların

metabolizması da değişebilir

 Teofilin, propranolol ve verapamil gibi sitokrom enzimi ile yıkılan bir çok ilacın metabolizması %20- %40

oranında azalır.

(23)

gelisimed u

igugelisi m

Eliminasyon (atılım):

 ilaçların vücuttan atılımında en önemli organ böbreklerdir

 Yaşlılarda böbrek ağırlığı azalmaktadır

 Dehidratasyon, hipotansiyon, kardiyak atımın azalması bibi durumlar yaşlılarda glomerüler filtrasyon hızında düşme

(24)

 İlaç toksisitesinin artmasına neden olmaktadır

 Böbrekler dışında başka atılım organı akciğerdir

 Solunum kapasitesinin azalması

 Akciğer hastalıklarında artış gibi nedenlerden dolayı yaşlı hastalarda parenteral anestezik maddeler

inhalasyon anestezik maddelere göre tercih nedenidir.

(25)

gelisimed u

igugelisi m

Yaş ile farmakodinamik etkileri değişen ilaçlara örnekler Diazepam, temazepam, morfin verapamil, varfarin

ilaçlarında:

 Sedasyon

 Akut ve kronik anti hipertansif

 Analjezik etki

 Akut antihipertansif etki antikoagğlan etki artmaktadır

(26)

Diltiazem, furosemid, izoproterenol, propranolol ilaçları;

 PR aralığı uzaması

 Maksimal diüretik yanıt

 Kronotropik etki azalmaktadır

(27)

gelisimed u

igugelisi m

Adenozin , antidepresnlar, difenhidramin, enalapril, fenilefrin, morfin, timolol ilaçlarında;

 Kalp hızı

 Ventilasyon

 Motor kordinasyon

 Solunum baskılanması Değişmez

(28)

Dünya Sağlık Örgütüne Göre Akıcı Farmakoterapi Adımlar

 1 Adım; hastanın sorununu tanımla

 2 Adım; tedavi hedeflerini belirle

 3 Adım; tedavinin hasta için uygun olup olmadığını sorgula

 4 Adım; tedaviye başla

 5 Adım; gerekli bilgi, uyarı ve talimatları ver

(29)

gelisimed u

igugelisi m

Adımlar Sırasında Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar

 Semptomlar değil hastalık tedavi edilmelidir

semptomlar bir ilacın yan etkisine veya anksiyeteye bağlı olabilir

 Tedavi ile neyi amaçlıyoruz belirlenmeli

 İlaç dışı tedavi seçenekleri gözden geçirilmelidir

 Tedavinin etkinlik ve güvenliği değerlendirilmeli

(30)

 Hastanın tedaviye uyumunun arttırması açısından önemlidir

 Tedavi gerektiğinde gecikmeden sonlandırılmalıdır

(31)

gelisimed u

igugelisi m

İlaç Seçiminde Kriterler

 Etkinlik: tedavi hedefleri ile endikasyon uyumlu mu?

 Güvenlik: öngörülen süre boyunca kullanılan ilacın yan etkisi / istenmeyen etkileri, hastanın aldığı risk var mı ?

 Uygunluk: reçete edilmesi düşünülen ilacın

kontrendikayonları nelerdir. Veriliş yolu hasta için uygunmudur

(32)

 Tedavi maliyeti: ilacın hastaya getirdiği günlük maliyet ne kadardır? Tedavi etmemenin iş gücü kaybı vb.

Nedeniyle toplumsal bir maliyeti var mı ? Olası komplikasyonlar çıkarsa tedavi maliyetini nasıl etkilenir ?

(33)

gelisimed u

igugelisi m

Polifarmasi

 Yaşla birlikte mevcut kronik hastalık sayısının artması, reçete edilen ilaçların yanı sıra reçetesiz ilaç

kullanımının ve alternatif tedavilerin yaygınlığının

artması yaşlılarda polifarmasi görülmesinin en önemli nedenlerindendir

(34)

 Çok sayıda polifarmasi sonuçları çalışmadan çalışmaya değişmektedir.

 Bazı araştırmacılar polifarmasiyi iki yada daha fazla ilacın uzun süre kullanılması şeklinde tanımlar

 DSÖ beş veya daha fazla ilacın birlikte uzun süre kullanılması şeklinde tanımlamıştır.

(35)

gelisimed u

igugelisi m

Ülkemizde yapılan araştırmalara göre:

Yaşlıların

 % 28.2’ sinin bir

 % 24 .3 ‘ünün iki

 %18.5 ‘ inin üç

 %11.7 ‘sinin dört

 % 17.3 ‘ ünün beş veya daha fazla ilaç kullandığı ortaya çıkmıştır

(36)

 Polifarmasi ile yan etkiler arasında anlamlı ilişkiler saptanmıştır

(37)

gelisimed u

igugelisi m

Yaşlılarda Çok Sayıda İlaç Kullanılmasının Nedenleri

 Değişik hastalıklar nedeniyle başvurulan hekim sayısının fazlalığı

 Hastanın reçete almak için hekime ısrarı

 Hekimlerin reçete yazma kolaylığı alışkanlığının olması

 Hastalığın değil yakınmaların tedavi edilmesi

 Hastanın yıllardır kullandığı ilaçların bırakmaya karşı direnmesi

(38)

 Hasta görülmeden reçete tekrarı yapılması

 Reçetesiz ilaç alımının kolaylığı

 Bitkisel ürünlerin yaygın kullanımı

 Aile bireylerinin veya komşuların birbirlerinin ilaçların denenmesidir

(39)

gelisimed u

igugelisi m

 Çok sayıda ilacın aynı anda kullanılmasının kaçınılmaz bir sonucu ilaç-ilaç ve ilaç-besin etkileşmelerinin

artması ve ilerleyen zaman içerisinde hastanın tedaviye uyumunun (kompliyansının) azalması ile

sonuçlanmaktadır.

(40)

Yaşlı Hastalarda Tedaviye Uyumsuzluğun Temel Nedenleri

 Maddi olanaksızlık

 Hasta-hekim ilişkisinde güve eksikliği

 Aile içinde yaşamama

 Tedaviye karşı motivasyon eksikliği

 Unutkanlık

 Sıkça ve çok sayıda ilaç alma nedeni ile karıştırma

(41)

gelisimed u

igugelisi m

 İstemli uyumsuzluk

 Yanlış sağlık inançları

 İstenmeyen ilaç etkileri , yan etkileri

 Nöropsikiyatrik bozukluklar

(42)

Yaşlılıkta İlaç Kullanımı İle İlgili Temel Kurallar

 Yaşlı hastaya ilaç önerilirken tedavi mutlaka

bireyselleştirilmeli. O hastaya en uygun ilaç seçilmelidir

 Tedaviye başlamadan önce bir tanı konmuş olmalıdır.

Sadece hastalık belirtileri için ilaç önerilmemelidir

 Tıbbi sorunlar olanaklar elverdiğince ilaçsız olarak tedavi edilmeye çalışılmalıdır

(43)

gelisimed u

igugelisi m

 Başka doktorlar tarafından ilaç yazılıp yazılmadığı sorulup araştırılmalıdır

 İlaca mümkün olan en düşük dozda başlanmalıdır

 Eğer gerekiyorsa ilacın dozu kontrollü olarak artırılmalıdır

(44)

 Sedasyon yapan, sakinleştirici özelliği olan ilaçlar kişinin günlük yaşamındaki faaliyetlerini etkileyebileceği için dikkatle önerilmeli ve kullanılmalı

 Doz ayarlaması dikkatle yapılmalıdır

 Yan etkisi olabilecek ilaçlar mümkün olduğunca kısa sürede kullanılıp , kesilmelidir

(45)

gelisimed u

igugelisi m

 İlaçlar gerekli kan – idrar incelemeleri gibi laboratuvar testleri yapıldıktan sonra reçete edilmelidir

 İlaç tedavisi basitleştirilmelidir

 Hastanın tedaviye uyumunu artırmak için kullanım takvimi hazırlanmalı

 İlaç kutuları belirgin olarak etkilenmelidir

(46)

 Tedavi düzenli olarak gözden geçirilmeli ve gereksiz ilaçlar tedaviden çıkarılmalı

 Tedavi planı da mümkün olduğunca basitleştirilmelidir

(47)

gelisimed u

igugelisi m

Yaşlı Bireylere İlaç Kullanımı İle İlgili Olarak Öneriler

 Her belirti veya yakınma için hemen ilaç almayı düşünmeyiniz

 Muayeneye gelirken kullanmakta olduğunuz tüm ilaçları yanınızda getiriniz

 Halen kullanmakta olduğunuz ilaçları mutlaka doktorunuza gösteriniz

(48)

 Sigara alkol ve kafeini tüketiyorsanız bunu doktorunuza söyleyiniz

 Olanaklar çerçevesinde az ilaç kullanınız

 İlacınızı doktorunuzun önerdiği dozda alınız

 Tedavi şemasına uymaya çalışın

 Sorularınız varsa , mutlaka doktorunuza yöneltiniz

(49)

gelisimed u

igugelisi m

 Kullandığınız ilaçlar ile ilgili her türlü yan etkiyi mutlaka doktorunuza iletiniz

 İlaç kullanımında herhangi bir zorluk ile karşılaşırsanız doktorunuza bildiriniz ( ilaç kutularının kapağını

açmada zorluk , ilaç yutmada zorluk , aynı renkteki tabletlerin karışması gibi )

 İlaç kullanımı ile ilgili detayları hatırlamak için takviminize işaretler koyunuz

(50)

Hangi İlaçları Alıyorsanız Araba Kullanmayacaksınız 1. Sakinleştirici ilaçlar (özellikle benzodiyazepin

içerenler)

2. Antihistaminikler yani allerji-kaşıntı ilaçları 3. Antidepresan ilaçlar

(51)

gelisimed u

igugelisi m

 65 yaş ve üzerindeki fizyolojik değişikliklerin duyusal ve motor gerilemenin yanı sıra mental durumdaki

değişimlerin, beslenme bozukluklarının ve

hipertansiyon, diabet gibi bir çok sistemik hastalığın görülme sıklığı artması yaygındır

 Bu durum geriatrik grupta çoklu ilaç kullanımı gereksinimini de beraberinde getirir

(52)

 Polifarmasinin yanı sıra çoklu ve sıklıkla kronik

hastalıklar nedeniyle birden fazla doktora kontrolü

altında olma, sık doktor ve klinik değiştirme, uygunsuz reçeteleme ilaç uyumsuzluğu, yaşla beraber değişen farmakokinetik değişimler ve ilaç etkileşimleri gibi faktörlerin etkisi ile bir çok ilacın etkinliği farklı

olmaktadır.

(53)

gelisimed u

igugelisi m

 Yaşlılarda ilaçların güvenli kullanımları için başta

hekimler olmak üzere sağlık zincirindeki görevlilerin daha fazla bilgi ve dikkat göstermeleri gerekmektedir.

 Yaşlılarda antikoagülan kullanımı çok dikkat gerektirir

 Kolaylıkla serebral, gastrointestinal ve perikardiyal kanamalar gelişebilir

(54)

 Yaşlıya bakan kimselerin özellikle antikoagülan kullanımı konusunda uyarılmalıdır.

 Diüretik kullanımı da yaşlı bireylerde önemli riskler taşımaktadır

 Yaşlı bireylerde volüm azalması ve elektrolit dengesizliklerine daha çok meyillidir

(55)

gelisimed u

igugelisi m

 Diüretik lere bağlı olarak sodyum ve sıvı kaybı doku

perfüzyonunun azalmasına ve ortostatik hipotansiyona neden ola bilir

 Yaşlı ve aile eğitiminde antikoagülan ve diüretiklerle ilgili noktalara dikkat edilmelidir

(56)

Yaşlı Bireyler Yapılacak İlaç Eğitimi

 Yaşlı bireye kullandığı ilaçların adları, kullanım amaçları, kullanım şekli, dozları, etkileri ve yan etkileri

konularında sözlü ve yazılı olarak net bilgiler verilmeli

 Yaşlı kullandığı ilaçların yararları ve kullanım gereklerine inanması için ikna edilmeli

(57)

gelisimed u

igugelisi m

 İlaç tedavisinde doğru ilaç, doğru zaman doğru doz ve doğru kullanma yolu ilkelerini sağlaya bilmek için yaşlı bireye yardımcı teknikler-yollar öğretilmeli

Örneğin ilacın alınacağı zamana göre ilaç şişesi renkli bantlarla (kırmızı bantlı ilaç kahvaltıda, mavi bantlı ilaç öğlen yemeğinde gibi kullanılabilir

(58)

 Yaşlı bireye kullandığı ilaçların adları , dozları ve alması gereken zamanla ilgili bilgileri içeren bir kart taşıması ve yanında bulundurması öğretilmeli

 Yaşlı, ilaçlarını doğru yerde depolama ve saklama konusunda bilgilendirilmelidir

(59)

gelisimed u

igugelisi m

 İlaçlarını kendi hazırlayan ya da yalnız yaşayan yaşlılara görme bozuklukları dikkate alınarak ilaç ve ışık

kaynağının yaşlının oturduğu / yattığı yere uygun uzaklıkta olmalı

 Yaşlı bireyler , arkadaş veya yakınlarının önerisi ile ilaç kullanmamaları konusunda bilgilendirilmeli

(60)

 Yaşlıya her yeni ilaç verildiğinde gerek polifarmasiyi , gerekse de ilaç etkileşimlerinden doğacak

olumsuzlukları önlemek için kullanmakta olduğu diğer ilaçlar incelenmeli ve ilaçların tümü için bilgilendirme yapılmalıdır

(61)

gelisimed u

igugelisi m

Haftalık Öğrenim Kazanımları

 Yaşlı bireylere ilaç kullanımı ile ilgili olarak tavsiye edilen önerileri öğrendik

 Yaşlılar hangi ilaçları alıyorsa araba kullanmayacağını öğrendik

 Yaşlılıkta ilaç kullanımı ile ilgili temel kuralları öğrendik

 Yaşlı hastalarda tedaviye uyumsuzluğun temel nedenlerini öğrendik

 Polifarmasiyi öğrendik

gelisimedu igugelisim

(62)

Haftanın özeti

Yaşlılarda hastaneye yatma ve sosyal ve

ekonomik sorunlardan sorumlu tutulan faktörler:

1. Kullanılan ilaçların yan etkileri (nedenleri)

2. Birkaç ilacın bir arada kullanımına bağlı olarak ilaçların birbirinin etkisini artırması veya

engellemesi

(63)

gelisimed u

igugelisi m

 Yaşa Bağlı Değişiklikler Ve Farmakokinetik

 Emilim

 Dağılım

 Metabolizma

 Atılım ile ilgili ortaya çıkan değişimlerdir.

(64)

 Yaşla birlikte mevcut kronik hastalık sayısının

artması, reçete edilen ilaçların yanı sıra reçetesiz ilaç kullanımının ve alternatif tedavilerin

yaygınlığının artması yaşlılarda polifarmasi görülmesinin en önemli nedenlerindendir

(65)

gelisimed u

igugelisi m

 Yaşlılarda ilaçların güvenli kullanımları için başta hekimler olmak üzere sağlık zincirindeki

görevlilerin daha fazla bilgi ve dikkat göstermeleri gerekmektedir.

(66)

Önerilen Haftalık Çalışmalar

• Her öğrencinin konu ile ilgili bir araştırma çalışması ve literatür taraması yapması gerekiyor.

(67)

gelisimed u

igugelisi m

Bir Sonraki Ders Hakkında

1.Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). Haber Bülteni, 20 Mart 2013, sayı: 13466.

2. Turnheim K. When drug therapy gets old:

pharmacokinetics and pharmacodynamics in the elderly. Exp Geront 2003; 38: 843-853.

http://dx.doi.org/10.1016/S0531-5565(03)00133-5 3.

Akıcı A. Akılcı İlaç Kullanımı İlkeleri Doğrultusunda Yaşlılarda Reçete Yazma ve Türkiye’de Yaşlılarda İlaç Kullanımının Boyutları. Türk Geriatri Dergisi 2006;

Özel Sayı: 19-27

(68)

Bir Sonraki Ders Hakkında

4. Altındiş M(2013). Yaşlılarda Güncel Sağlık

Sorunları ve Bakımı ,1. baskı İstanbul :Tıb Kitap Evi 5. Ay FA(2007). Temel Hemşirelik:kavramlar, ilkeler, uygulamalar İstanbul : medikal yayıncılık

6. Kaptan G (2013) . Geriatrik Bakım İlkeleri 1. baskı İstanbul Nobel Tıp Kitap Evi

(69)

gelisimed u

igugelisi m

Bir Sonraki Ders Hakkında Yaşlı hastalarda iletişim

(70)