A Y L I K Y A P I S A N A T I , Ş E H İ R C İ L İ K V E D E K O R A T İ F S A N ' A T L A R D E R G İ S İ Y a z ı v e r e s i m l e r : T a k s i m d e bir a p a r t m a n . Y. M i m a r m u a l l i m Arif H i k m e t H o l t a y E S u a d i y e d e bir villâ. Y. M i m a r
! ;
N a z i f Asal H S o ğ a z i ç l n d e e s k i bir T ü r k yalısı. Zarif O r g u n • B e h ç e t Ü n m e r l ç e v i ( K a d ı k ö y ) . Y. M i m a r N e ş e t A k a t a y • Y ü z e n e v . Y. M i m a r A h s e n Y a p a n a r B Ş e h i r inşacılığı v e ş e h i r l e r i n g e n i ş l e t i l m e s i . Dr. Alfred S i r i m e r • M ü s t a k i l r e s s a m l a r ı n 22 inci sergisi m ü n a s e b e t i l e . M a h m u t C ü d a • L o n d ı a s e y ı ü s e f e r ve şehir p l â n ı E Köylüle birliği b i n a s ı . M i m a r O t t o K o b t z H A d a n a d a u c u z e v l e r m a h a l l e s i . Y. M i m a r S e y f i A r k a n • Şehir v e m u h i t i 9
T e r a s l a r ı n tecrit u s u l ü • I n g i l t e r e d e i n ş a a t • B i b l i o g r a f i • P i y a s a cetveli •
9 uncu Y ı l 1 9 3 9 İ s t a n b u l . F i a t ı 2 O O K u r u ş
A Y L I K Y A P I S A N A T I , Ş E H İ R C İ L İ K v e D E K O R A T İ F S A N A T L A R D E R G İ S İ
A H K I I £ K i N E Ş R E D E N L E R : M İ M A R A B İ D İ N M O R T A Ş v e M İ M A R Z E K İ S A Y A R
İ D A R E Y E R : A N A D O L U H A N N o . 3 2 İ S T A N B U L . T E L E F O N : 21307
L ' A R C H I T E C T E : REVUE MENSJELLE D'ARCHITECTURE, D ' U R B A N ı S M E et de D E C O R A F L O N
T H E A R C H İ T E C T : MDNTHLY PUB İCATİON ON ARCHITECTURE, c ı r v P L A N N I N G A N D D E C O R A T I O N
D E R A R C H I T E K T : MONATSHEFT FÜR BALKUNST, STAEDTEBA I u. DE-^ORATION
SAYISI ALTI AYLIĞI YILLIĞI
I 00 Lira 5.50 „ 10.00 „
EINZELPREIS,
HALBJAHRABONNEMEN f, JAHRESABONNEMENT,
PRıX D'UN NUMERO
„ pour 6 MOıS ,, UN AN
20 Fr. F.
1)0 „ ,
200 „ „
A r k i t e k t i n k o l l e k s i y o n l a r ı : 1931 yılı ciltli k o l l e k s i y o n u ' 9 3 2 „
1933 1934 1935 1936 1937 1938
,, b e h e r ciltli „
24 Lira
1812
M u h a b i r l e r i : M i m a r N e c m e t t i n E m r e ( i z m i r ) M i m a r K e m a l f S ö y l e m e z o ğ l u ( A l m a n y a ) C e l â l e t t i n Ü z e r ( İ n g i l t e r e ) İ l h a n B u m i n ( B e l ç i k a )
BUtUn y a z ı l a r , r e s i m l e r , r e k l â m v e a b o n e b e d e l l e r i P o s t a i l e A R K İ T E K T ' i n i d a r e y e r i n e g ö n d e r i l m e l i d i r . R e k l â m s a y f a l a r ı t a r i f e s i i s t e y e n l e r e g ö n d e r i l i r .
S c h r i f t s t ü c k e , D r u c k s a c h e n , A n z e i g e n , P o s t - u . B a n k a n v v e i s u n g e n s i n d a n d i e S c h r i f t l e i t u n g z u r i c h t e n . K e i n e V e r t r e t u n g i m I n - u . A u s l a n d . A u f W u n s c h k o s t e n l o s e P r o b e h e f t e u. A n z e i g e n p r e i s i i s t e .
P o u r t o u t p a i e m e n t e t d e m a n d e d e r e n s e i g n e m e t , a i n s i q u e p o u r t o u t e n v o i d e d o c u m e n t t e l s q u e p h o t o s , a r t i c l e t . a n n o n c e s , b i b l i o g r a p h e i i n s e r e r s ' a d r e s s e r â la D i r e c t i o n , N o , 3 3 A n a d o l u H a n , E m i n ö n U İ s t a n b u l
A R K I T E K T
M o n a t s h e f t für B a u k u n s t , S t a e d t e b a u uncı D e k o r a t l o n H e r a u s g e b e r : Architekt Abidin Mortaş u. Z e k i S a y â r . A n a d o l u Han 24.. İstanbul, 9. J a h r g a n g - No. 1-2 - 1939.
W o h n h a u s in T a k s i m A r c h . A r i f H ' k m e t H o l t a y S, I
V i l l a in S i a d i y e » N a z i f Asal 5 Ein altes t ü r k i s c h e s U f e r h a u s am B o s p o r u s M . Z a r i f Orgun .9 V i l l a B e h ç e t U n m e r i ç in K a d ı k ö y / r e l i . N e ş e t A k a t a y 15 S c h w i m m e n d e s Haus • A h s e n Y a p a n a r 18 S t a e d t e b a u u n d S t a d t e r w e i t e r u n g D r . A l f r e d S t r l m e r 2 0 A n l a e s s l i c h d e r 22. A u s s t e l l u n g d e r u n a b h a e n g i g e n M a l e r M a h m u t C u d a 23
V e r k e h r u n d S t a d t p l a n u ı . g in L o n d o n 23 V e r w a l t u n g s g e b a e u d e der B a u e r n v e r e i n i g u n g A r c h . O t t o K o b t z 30
S t a d t v i e . t e l d e r b i l l i g e n \ V o h n h a e u s e r in A d a n a • Seyîi A r k a n 3 3
Stadt u n d U n g e b u n g 37 T e r r a s s e n i s o l i e r n n g 39 B a u t a e t i g k e i t ın E ı ı g l a n d • 4 3
B i b l i o g r a p h i e 4 4 M a r k t t a b e l l e • 45
A R K İ T E K T
R e v u e M e n s u e l l e d'Architecture, d ' U r b a n i s m e et d'Art DĞcoratlf Arch. A b i d i n Mortaş et Arch. Z e k i S a y â r .
A n a d o l u H a n No. 24-. i s t a n b u l . 9 e m e A n n e e . No. 1-2 - 1 9 3 9
U n e m a i s o n d e r a p p o r t â T a k s i m A r c h . A r i f H i k m e t H o l i a y P l
U n e v i l l a â S u a d i y e • N a z i f A s a l 5 U n e v ı e i l l e m a i s o n au b o r d d u B o s p h o r e M . Z a r i f O ı g u n 9 U n e m a i s o n â K a d ı k ö y A r h . N e ş e t A k a t a y I5 M a i s o n f l o t t a n t e » A h s e n Y a p a n a r 18 L a c o n s t r u c t i o n et T a m e n a g e m e n t d ı s v i l l e s Dr. A l f r e d S t r i m e r ( t r a d . de D . B . Z . ) 20
L ' e x p o s i t i o n d e la p e i n t u r e B. M a h m u t C u d a 2 3 L e p l a n e t la c i r c u l a t i o n d e la ville de L o n d r e s T r a d . d e ( D . B. Z . ) 28 La m a i s o n d e l ' a s s o c i a t i o n d e s p a y s a n s â S a x o g n e • • 30 L e q u a r t i e r d e l ' h a b i t a t i o n â b o a m a r e h e â A d a n a A r c h . S e y f i A r k a n 33
La v i l l e et ses e n v i r o n s 37 La m e t h o d e d ' ı s o l a t i o n des terrasses 39
L ' a c t i v i t e d e c o n s t r u c t i o n â Tetranger 4 3
B i b l i o g r a p h i e 4 4 La liste des p r i x d e s matieres d e c o n s t r u c t i o n 45
Foto : Veli Demir S e u d r r
T a k s i m d e b i r a p a r t m a n
Y. M i m a r m u a l l i m Arif H i k m e t H o l t a y
Bu kira ,'evi Taksim Kışlası (arkasında Boğaziçine ııazır bir sırt üzerine inşa edilmiştir. Betonarme bir iskelet üzerine duvarları tuğla dolgudur.
16x17,5 metre bir saha üzerinde yapılan binanın her ka- tında iki mütenazır daire vardır. Katlara geniş bir iç holü üzerindeki merdivenle ve asansörle çıkılmaktadır.
Dairelere takriben 4j5X200 ebadında fbir hol 'ile girilmek- tedir. Binanın arka cephesi zengin bir manzaraya sahip o l - duğu için b u cihete, salonlar ,ve oturma odası konulmuştur, önünde geniş bir ;teras vardır. Servis odaları, yani mutfak,
hizmetçi odası, helâ, v e banyolar binanın derinliği içinde açı- lan aydınlıklara nazır yerlerde tertip edilmiştir.
Sokak cephesi üzerinde iki yatak odası ve yanında banyo tertip edilmiştir.
Bina b i r bodrum ve beş kattan ibarettir. Arka cephede arazinin meyilli olmasından istifade edilerek bir yarım kat yapmak kabil olmuştur. Binanın, harici mimarîsi sevimli, ve ebadı nisbetlidir. Cephe üzerinde sıvalarda yapılan çiz- giler, binaya hareket vermektedir .
Ö n g ö r ü n U ş
Ön g ö r ü n ü ş t e n t a f s i l â t , s a l o n v e y a t a k o d a l a r ı
Foto : Veli Demir Seneler
S u a d i y e d e b i r v i l l â
Y. M i m a r N a z i f A s a l
Suadiyede tramvay caddesinden plaja giden yolun sağ tarafında ve köşebaşma isabet eden bu köşk hususî bir prog- ram dahilinde bodrum, zemin ve birinci kat olarak vaziyet plânındaki gibi bina bahçe ortasında yapılmıştır. Bu bina- nın bodrum ve zemin katları kiralık birinci katta malsahibi- nin ikametine tahsis edilmiştir. Arsa seviyesinin plâj yoluna nazaran yüksek olmasından istifade edilerek arsa zemininin diğer y o l cephelerine tesadüf eden kısmın plaj yolu seviyesi- ne kadar hafr edilerek bodrum katı vücude getirilmiştir. B i - na esas itibarile kagir olup duvarlar tuğla, döşemeler beton- armedir.
Bodrum katı yan sokak cihetindeki kapıdan girilir sokak cephesine misafir ve oturma odaları bahçe tarafında yatak odası helâ ve mutfaktan ibarettir.
Zemin kat: Bu katta iki kiralık daire mevcuttur. Her ikisine de plaj yolu cephesinde geniş teras üzerindeki kapı- lardan girilir. Sağ köşeye isabet eden dört odalı olup bir hol
sağ ve sol tarafında yola nazır birer oda ve arka tarafta da iki oda mutfak helâ banyo vardır. Diğer kısım iki odalı olup mutfak ve heladan ibarettir. Buraya birinci kata çıkan ant- reden girilir icabederse diğer dört odalı daire ile birleşir ve yahut oda adedi değişebilecek şekilde tertip edilmiştir.
Birinci kat: Malsahibinin ikameti için yapılan bu kat bir hol ve beş odadan ibarettir mutfak ve ofis arka bahçe tarafm- dadır.
Bu katta plâj yolu üzerine üç oda bir hol tesadüf eder bu odalar biri yatak oturma odası hol ve misafir kabul odası ar- ka tarafta yatak ve yemek odaları banyo, helâ, ofis ve mutfak vardır. Bu teşkilât seris yatak, misafir ve oturma odaları birbirlerinden ayrılmış ve irtibatları da kullanışlı olarak tanzim edilmiştir. Misafir, hol ve oturma odaları icabederse camlı kapıların açılmasile birleşir binanın cephesini kaplıyan teras bu odaların önündedir.
Ö n g ö r ü n ü ş
A n t r e motifi, b o d r u m k a t v e v a z i y e t p l â n l a r ı
M i k y a s 1 / 2 0 0
B o ğ a z i ç i n d e e s k i b i r
Z a r i f O r g u n
Topkapı sarayı düzesi memurlarındanEski Türk konakları, yalıları v e evleri, stilleri, taksimatı inşaat malzemeleri itibarile millî m i m a r î için geniş b i r tet- kik m e v z u u teşkil etmektedir.
Arkitekt nüshalarında kıymetli mimarlarımızın b u saha- daki etüdlerini b u l m a k v e onları okuyarak eski yuvalarımı- zın ne kadar kullanışlı, b o l ışıklı, her türlü sıhhî tedbirleri havi binalar olduğunu g ö r m e k v e anlamak kabildir.
Eski evlerimizin diğer b i r hususiyetleri d e dahilî tezyi- natının güzelliğindedir. Maalesef, şehrimizi, bilhassa e k - seriyeti Boğaziçini süsliyen b u güzel evlerden zamanın v e kazmanın elinden kurtulup da b u g ü n ayakta durabilenler o kadar azalmıştır ki, ecnebilerin seyahatnamelerinde o k u d u - ğumuz Boğaziçinin yalıları nerede?.. Diye soracak meraklı- lara, seyyahlara gösterebilecek ancak iki üç yalı - onlar da daha bir kaç sene bakımsız kalırsa göçeceklerinden şüphe- edilmesin - kalmiştır.
Bunlardan biri, en eskisi v e üzerinde en ziyade durularak iyi bir çalışma ile tetkik edilen A n a d o l u h i s a r m d a K ö p r ü l ü A m c a z a d e Hüseyin Paşa'nın (Meşruta) ismile maruf yalısıdır.
Yerli v e ecnebî muharrirler b u yalının eşsiz güzelliğinden, tezyinatının emsalsizliğinden zaman zaman bahsile, burada Karlofça muahedesi senesinde A v u s t u r y a maslahatgüzarına verilen ziyafeti kaydetmişlerdir. Ecnebiler de seyahatname-
T ü r k y a l ı s ı
y t / p j U ' - ^ ^ —
Abdülhamid I. in Sadırazamına hattı. Aynen: Banim vezi- rim. Dün muhtasarca Küçüksuya gittim bazan kibar harem- lerli kefere fefrenç avretleri gibi kayıklarında şemsiye tutu- yorlar doğru Igerek diyanet değildir. Mukaddema ve geçen- sene dahi. Sadarete cildinizde size söyledim men'oldu Ule- ma efendilerin haremleri ise anların dahi şanları değildir.
Men'i hususu münasip ise siz bilirsüz değil ise dahi lâykı diyanet olmamak gerektir.
(Topkapı Sarayı Müzesi arşivi: E. 7029)
A h ş a p d u v a r t e z y i n a t ı n d a n b ü y ü k p a n o
lerinde. makalelerinde bina hakkındaki hayranlıklarım izhar- dan geri kalmamışlardır.
Mamafih, burası için (istanbul şehri muhibleri cemiyeti) nin O ) neşriyatı hiç şüphesiz en mükemmeldir. Fakat; bugün (Meşruta) yalıya gidilse esk! mecmualarda gördüğümüz
Y a l d ı z l ı o d a n ı n p e r s p e k t i v l
F o n d a k i b ü y ü k p a n o i l e a l t ı n d a k i d o l a p l a r , y a n k ı s ı m l a r , t a v a n ı t u t a n i k i y a n d a k i s ü t u n l a r v e t a v a n g ö z ü k m e k t e d i r . O d a n ı n ö n
t a r a f ı d e n i z e n a z ı r o l u p a l t ı b ü y ü k p e n c e r e s i v a r d ı r . ( 120 defa küçültülmüştür )
(1) Bu cemiyet 1909 senesinde teşkil edilmiştir. Azayi asli- ye, müessise, kaydı hayat şartile aza, muhsine, ve müftehire olmak üzere beş kısım âzası bulunan bu cemiyette memle-
resimlerinden büsbütün başka bir manzara ile karşılaşılır:
Harabiyet... Tahta üzerine olan emsalsiz tezyinatından eser kalmamıştır. Dolap kapılarının üzerindeki yüksek sedef iş- çiliğinin izleri de kaybolmak üzeredir. Burada zaman tam manasile hükmünü icra etmiş, bu yalının bir kaç direk ile deniz üstünde duran eşi b u l u l m a z salonunda yalnız taşçılık san'atınır. en güzel örneklerinden biri olan havuz ile fıskiyesi boynu bükük durmaktadır. Yalı bu senelerde esaslı bir tamir görmezse belki de tamamen yıkılacağından korkulmaktadır.
Halbuki, (istanbul şehri muhibleri cemiyeti) nin neşriyatın- dan istifade ederek az bir himmetle bu san'at âbidesini res- tore etmek hâlâ mümkündür. Eser böyle bir tamire sarfo- lunacak parayı hak edecek kadar fevkalâdedir, bu hem de san'at tarihimiz için yerinds bir kadirşinaslık olur. Yalnız böyle bir işin bir kaç sene sonra muhal olacağında da şüphs edilmemelidir.
Amacazadenin yalısını görmeğe belki binlerle meraklı A - nadolühisanna geldiği halde yine Hisarda bulunan ve (Meş- ruta) yalıyı görmeye gidenlerin geliş ve dönüşlerinde önün- den geçtikleri bir yalı daha vardır ki, bu tarihçilerimizin ve eski eser severlerimizin gözlerinden bu güne kadar sak- lı kalmıştır.
ketin ileri gelenleri ile ecnebi sefaret erkânı ve diğer ecne- biler bulunmakta idi.
Topkapı sarayı tamiratı hakkında bir raporla senelik mesai raporları, Amcazade Hüseyin Paşa yalısı üzerine neşriya- tı vardır. Bazı tamirlerde de bulunulmuştur. Bereketzade çesmesinin restorasyonunu da bu cemiyet yapmıştır. Büyük harp çıkınca faaliyetini tatil etmiştir.
İ 0
Yarı dıvar panolarındaki tezyinat
İşte, bu yazımızla bilhassa Türk mimarları ve klâsik Türk tezyini san'atına çalışanlar için bir tetkik sahası olan bu yalıyı yalnız tanıttırmakla iktifa edeceğiz.
Bir odasında tahta üzerine yapılmış ç o k ince v e ahenkli Türk tezyinatının en güzel parçalarını saklıyan bu yalı Za- rif Mustafa Paşa yahşidir.
Zamanında, Mehtabiyesile, kayıkhane dairesile, h a r e m v e selâmlığı' ile Buğazm en güzel v e en b ü y ü k sahilhanelerin- den biri, olduğunda şüphe buluıımıyan bu yalı, A m c a z a d e ve Mirgüne oğlununkilerinden sonra yine Buğazın en eski binalarından da biridir.
Buradaki tezyinat (Meşruta) yalının aksine olarak m a h -
T a v a n k ö ş e s i
i N / N / V / N / N / N / N z ^ / N / N / N / H
1
/ \
— (
t| p p i
— (
t| p p i
l \ 1 ^
fuz kalmıştır. Bununla beraber, bu binanın K ö p r ü l ü n ü n k ü kadar eski olmaması v e rutubet tehirine de daha az maruz bulunması nazarı itibara alınmalıdır.
Şimdi bu yalıyı gözden geçirelim;
Zarif Mustafa Paşa'nm torunlarından birinde bulunan v e kendi elile yazmış olduğu hatıratında burasını 1848 sene- sinde aldığını zikretmektedir. Binaenaleyh Paşa yalının ilk sahibi değildir. Başkasından almıştır, fakat kimden aldığı da yazılı değildir. Ailesi erkânının söylediklerine g ö r e Paşa yalıyı Mahmut II nin kahvecibaşılık hizmetinde bulunmuş olan Kâni Mustafa (2) b e y d e n almış, ancak Kâni bey de yalı- nın üçüncü sahibi imiş. G ö r ü l ü y o r ki yalı hayli eskidir.
Tahminimize g ö r e 17 inci asrın sonuna v e y a 18 inci asrın ilk çeyreğine kadar geri gitmektedir. Esasen tezyinatı ve in- şaat tarzı da bunu göstermektedir. (Meşruta) yalı ile bir- birlerine benzeyen kısımları çoktur. Bordürler tamamen iki yalıda da aynıdır. Panolardaki tezyinat esası da birdir, aynı ekolün d e v a m ı olduğunda şüphe yoktur.
Cihan harbi senelerinde yalının ortasından bir kısıın yıktırıldığı için şimdi bu b ü y ü k bina ayrı ayrı üç yalı ha-
(2) Kâni Mustafa b e y .
Enderundan yetişmiş, sarıkçıbaşılıktan 1817 de k a h v e - cibaşı olmuş 1818 de azledilmiştir. 1820 de masraf kâtibi, 1824 de cizye muhasebecisi; 1835 de esham mukataacısı, 1836 da Duhan gümrükçüsü, 1837 de Meclisi vâlâ âzası, 1838 de Başvekâlet muavini, 1839 da tekrar Meclisi vâlâ azası, 1842 de Evkaf nazırı, 1844 de Defter emini, 1845 de Ziraat m e c - lisi reisi, 1846 da tekrar Duhan g ü m r ü ğ ü emini, 1848 d e ikinci defa defter emini oldu 1849 da öldü.
b o r d U r l e r d e k i Y a l d ı z l ı i s t a l a k t i t l e r
T a v a n d a H a l k â r i b i r i n c i su ( b o r d ü r ) ( 6 defa küçültülmüştür )
linde bulunmaktadır. Resimlerini v e detaylarını k o y d u ğ u - muz tezyinatlı odayı müştemil kısım her halde binanın en eski parçasıdır. Diğer kısımları belki de Kâni Mustafa b e y yahut da ondan evvelki sahipleri ilâve ettirmişlerdir. Çün- kü, tezyinatlı oda bulunan tarafla diğer kısımlar arasında epi b ü y ü k farklar bulunmaktadır.
Zarif Paşa hafidleri yalının odalarını hususiyetlerine g ö r e isimlendirmişler; Ocaklı oda, Orta oda v e tezyinatı havi bulunan kısma da Yaldızlı oda demişlerdir.
Yaldızlı edaya girildiği zaman insan kendisini b o l ışık- lı bir yerde, denizden aksedip odaya dolan ziya huzmeleri arasında, dıvarlardaki ve tavandaki rengârenk çiçekli v e meyvalı tezyinatın v e altın yaldız kısımlarının parıldamasm- dan hasıl olan tatlı bir r e n k armonisi içinde hisseder. B u oda- da altı metre altmış santim b o y v e iki metre beş santim enin- de v e altı parçadan m ü r e k k e p fevkalâde bir pano b u l u n m a k - tadır. B u kısım fondadır. Odanın iki yan dıvarlarmda da bu panodan ayrı tezyinatta v e üzerlerinde ayet veya ebyat yazılmak için kitabe yerleri bulunan başka bir tahta tezyina- tı daha vardır. Buradaki çiçek gruplarının sadeliği v e b o r - dürle olan ahengi nadir bir güzelliktedir. Tavan, ortada g ü - neş, etrafında sekizer köşeli yıldızlarla v e halkâr tezyinatlı (2) çifte b o r d ü r ü ile odanın güzelliğini tamamlamaktadır.
B ü y ü k tahta panonun tezyinatına göz g e z d i r e c e k olur- sak p a n o y u teşkil eden altı kısım da içinde muhtelif m e y v a - lar bulunan bir tabağa konulmuş vazodan çıkan çeşitli ç i ç e k - ler bulunmaktadır ki bu tarz tezyinata Topkapı Sarayı M ü - zesi h a r e m dairesinde yine tahta üzerine olarak A h m e d Ill.ün yernek odasında, v e T o p h a n e d e Mahmut I. çeşmesinin terasa yakın kısmında kabartma m e r m e r şeklinde tesadüf etmekte- yiz. Yine aynı deseni Topkapı Sarayı Müzesi A h m e d III. kü- tüphanesinde alçıdan kabartma olarak yapılmış görüyoruz, işte, Türk san'atkâı-ının kudretli eli tahtaya, mermere ve al- çıya aşağı yukarı ayni desenleri tatbik lederken aynı kudret- le çalışmıştır. Bu JanrJ(genre) da bir- tezyinatın (böylece üç ayrı sahada aynı (muvaffakiyetle temsili ilk değildir. Devir- lere hâkim olan motifler daima muhtelif san'at şubelerinde beraber yürümüştür. Bugün müze kolleksiyoniarı larasında aynı devrin çinisinde, kumaşında, işlemesinde, cildinde, deri ve demir işçiliğinde aynı desenlerin tezahürünü görmek müm- kündür.
Yalnız, memleketimizde tahta üzerine olan müzelik işler ç o k azdır. B ö y l e bir iki nadir parça da bulundukları bina- lar tamir ettirilmediğinden v e zamanın da tesiri ile gündeıı güne kaybolmaktadır. Bunların tamiri v e korunması işine derhal başlanılmadı lâzımdır.
Uzun müddet tamir g ö r m e m i ş olan Zarif Paşa yalısı da zaten bir kısmının yıktırılması ile sakatlanmış bulunmakta- dır, ciddî bir tamire muhtaçtır. B u n u sahipleri y a p a m ı y o r - larsa eski eserlerin korunması lüzumu göz önünde tutularak
(3) Dr. Süheyl ü n v e r . Halkâriye dair:
Arkitekt No. 10 - 1 1 . Sene 1938.
alâkadarların bu işle meşgul olmaları gereklidir, i h m a l bu yalıyı da Meşruta'nın yanına sürükler.
* * *
Anadoluhisarmda yalnız Türk'ün yapıcı elinin istanbul- da ilk diktiği kaleleri değil en güzel yalıları da bulunmakta idi.
On yedinci asrın vekayiini yazan tarihler burasını tarif eder- lerken azim sarayları v e yalıları vardı. Defterdar Halıcıza- de, Mustafa Paşa, Hoca Çelebi. Kaftancı Ali Çelebi, Emir Paşa sarayları başlıca saraylarındandır. Yalıların en güzeli Bahai (4) efendinin kâşiî çiıı ile m ü z e y y e n kasrı âlisidir.
Demektedirler.
Kanlıca körfszinin diğer bir ismi Bahaî efendinin m u h - teşem yalısının orada bulunmasından dolayı Sultan ibra- him v e M e h m e d IV. devrinde (Bahaî) ismini almıştı.
Evliya Çelebi de Hisardan şöyle bahseder: (Göksu abıha- yat misâl bir nehirdir ki A l e m dağlarından careyan e - dip gelir, iki tarafı y ü k s e k ağaçlarla m ü z e y y e n bağlardır.
Ekser yerleri Halıcızade bahçeleri, un değirmenleridir. B u nehir üzerinde bir tahta k ö p r ü var. C ü m l e erbabı sefa bu n e - hirden ilerü ferahfeza k ö y l e r e v a r u p ağaçlar altında zevkü sefa ederler. V a c i b i seyir bir mesiredir.)
Elli sene evveline kadar Hisar, deresi v e korusu ile, yine şehrimizin en mutena bir mesiresi idi. Saraylıların, Vüzera ve zengin hanımlarının piyadelerinin, bir kaç çifte kürekli kiklerinin, saltanat kayıklarının d e r e y e girip çıkışlarını gös- terir resimler, gravürler p e k çoktur. Bugün bütün bunlar- dan h e m e n hiç biri kalmamıştır. Topkapı sarayı Müzesi ar- şivinde bulunan v e Hamid I. e ait hattı h ü m a y u n d a bu mesireg'âha o devirde olan rağbet anlaşıldığı gibi bayanların hareketi v e m e m l e k e t e yeni g i r m e y e başlamış olduğu anla- şılan şemsiye hakkında Padişahın düşüncesi bakımından h a y - li enteresandır. Padişah Hanımların şemsiye tutmalarını di- ne aykırı bir hareket sayıyor.
Evliya Çelebi kitabının diğer bir faslında madenlerden bahsederken, dokuzuncu v e c n u n c u madenin Anadoluhisa- r m d a bulunduğunu zikreder. Der ki: (Göksu nam Hisar me- siregâhır.daki dağlarda bir güne taşlardan kireç hasıl olur ki kardan v e p a m u k v e ısütten beyaz 'bir güne kireçtir ki rubu'- meskunda naziri yoktur. Y i n e Göksıı n a m mesiregâhta A h - m e r güne bir turab hasıl olur andan dahi gûnagûn bardaklar v e çanaklar v e sifaller icad ederler a m m a hükema kavlince bu hâkin gözesinden abı safı nuş edenler renci basuru d e m e - viden halâs olur kerrat ile tecrübe olunmuştur.)
Hakikaten son zamana kadar Hisarda bir kireç ocağı ve çimento fabrikası çalışmakta idi. Çömlekçilik ise can çekiş- mektedir. B ö y l e c e Hisarın tarihe geçmiş hususiyetlerinden madenleri de ö l m e k üzeredir.
(4) Bahaî efendi: 1465 de istanbul kadısı, 1646 da Sadırı A n a - dolu, 1647 de Rumeli kazaskeri, 1649 da Şeyhislâm, 1650 de azledildi, Midilliye sürülecek iken Geliboluda oturmasına izin verildi, sene sonunda affedilerek 1651 de tekrar Şeyhis- lâm oldu. 1653 de öldü.
W
mm&m
Foto : Veli Demir Sentler
B. B e h ç e t Ü n m e r i ç e v i . (Kadıköy)
Y. M i m a r N e ş e t A k a t a y
K a d ı k ö y ü n d e iskele civarındaki kumluğa nazır eski y a • Ulardan birinin m e v c u t plânı üzerine yalnız temellerden is- tifade edilmek v e tadilât yapılmak suretile iki katlı olarak yapılan b u ev, m a l sahibinin ihtiyacına g ö r e düşünülerek tatbik edilmiştir. M e v c u t binanın temel duvarlarına u y m a k
suretile yapılan b u evin zemin katında geniş bir h o l üzerine ön cepheden sağlı sollu 2 oda v e küçük bir sandık odası, ar- ka tarafta bir y e m e k odası yanında bir salon v e bir de çalış- ma odası vardır. A r k a cephedeki bahçeye doğru bir çıkıntı yapan tek katlı eski binadan kalan servis kısmı da tadil e -
B i n a n ı n e s k i v a z i y e t i
dilerek mutfak ve çamaşırlık olarak kullanılmış ve servis kısmı .tamamen ayrılmıştır. Hol üzerine ,geniş bir lavabo ve helâ, ve kat merdiveni ilâve edilmiştir. Birinci kat yatak odalarına tahsis edilmiştir. Arka cepheye nazır bir geniş sofa üzerinde 2 yatak odası bir salon bir küçük soyunma odasile hamam ve helâ vardır.
Binanın zemin katında hol ve yemek oda döşemeleri putrelli beton döşeme, birinci kat döşemesi tamamile beton- armedir. Dıvarlar tuğla, çatı ahşaptır. Cephe (sıvası artifi- siyel sıvadır. Ev birinci katta arka taraftan içeri doğru top- lanmış ve alt katın üzerine teras yapılmıştır. Kira evi ola- cak vaziyette bu binanın arsası müsait iken mal sahibinin arzusuna göre geniş odalı büyük bir ev yapılması zarurî bı- rakılmıştır. Bina mevcut arsasile beraber üç bin iki yüz li- raya satın alınması dahil olarak dokuz bin liraya mal edil- miştir. Binanın harici mimarî itibarile sevimli ve sade bir ifadesi vardır.
YÜZEKV 1
1 Masa ve koltuklar 2 kütüphane 3 Gardrop 4 Yataklar 'i l^omodin 6 btjfç ve r a f l a r 1 Bulasılclıt
Ibuz d o l a b ı ve tabak rafları
Y ü z e n e v
Y. M i m a r A h s e n Y a p a n a r
Takriben 25 metre murabbaı bir tekne üzerine, bir yatak ve oturma odası, mutfak, helâ ve önünde küçük terasdan iba- ret olarak yapılan bu yüzen ev istanbul sahillerinde banyo mevsiminde kullanılmak ve istifade edilmek üzere inşa a- dilmiştir. ü ç v s hattâ beş kişilik bir grupu barındırabile- cek bir genişlikte olan evin çatısı düz olduğundan burada gü- neşlenmek kabil olduğu gibi denize atlamak için bir tramp-
leni havidir, üstüne şakulî bir demir merdivenle çıkılmak- tadır. Odasının tarafeyninde iki yatağı v e önünde bir el- bise dolabı ile bir küçük kitap rafını havidir. Yaz mevsi- mini muhtelif sahillerde geçirmek istiyen küçük kadrolu aileler için şayanı tavsiye olan bu yüzen ev «800» liraya mal olmuştur.
•,
't::M u h t e l i f g ö r ü n ü ş l e r
Ş e h i r i n ş a c ı l ı ğ ı v e ş e
Y a z a n : Dr. A l f r e d S t r i e m e r
h r l e r i n g e n i ş l e t i l m e s i
Ç e v i r e n : A d n a n K o l a t a n
Yeni kasabalar, köyler, mahalleler inşası, insanlığın cn eski zamanlardanberi emek sarfettiği bir mevzudur. Her devirde bir takım yeni icabatın gözetilmesini lüzumlu kil- miş olan bir mevzudur. İkametgâhların serpinti halinde, yani dağınık olarak, veyahut da toplu tarzda kurulmuş ol- masından vücı.ıde gelmiş kasaba ve şehirlerin muhtelif şe- killerini, aynı zamanda da, eskiden surlar ve hendekler va şatolarla muhafaza altına alıı.mış şehirleri görüyorum. Z a - manımızdaki şehir inşacılarmın gözetmek zaruretinde bulun- dukları esaslar ise tamamen başkadır. Gerçi şimdi şehirl»r eskisi gibi muhafaza edici surlar ve emsali tesisata lüzum göstermiyorlar. Buna mukabil, şehir inşacısmm omuzları- na iktisadî, içtimaî ve malum bulunan teknik bakımlardan ağır vazifeler yüklenmiştir. Asrımızda meydana getirilen bir çok iskân mıntakaları, sanayi sahalarında, ehemmiyetli birer şehir haline inkılâb etmiş, o derece bir inkişaf göster- miştir. Kesif nüfuslu sahalarda yeni şehirler meydana g e - lecek, evvelce işe yaramazken faydalı bir hale getirilmiş o - lan bir takım arazi parçaları üzerinde yeni iskân mıntaka- ları kurulacak ve hudutlarda da yeni kasabalar doğacaktır.
Bütün bunların planlanmasında esaslı mahiyette bir çok m e - selelerle karşılaşacağız. Muvaffakiyetimizin derecesi bu m e - selelere bağlı bulunacaktır. Kurulacak bir şehrin azami ne büyüklükte olması lâzımgeldiği, iktisadî v e içtimaî bakım- lardan alınacak tedbirler, yani insan topluluklarının en m u - vafık surette bir araya getirilmesi meseleleri... Sonra, k ü - çük v e orta cesametteki şehirlerde karşılaştığımız mesele- ler... Yani, küçük şehirlerden büyük şehirlere ve köylere doğru kaçış, büyük şehire, kÖ3-e akın!.. Vesaire...
Yeni şehirlerin tesis ve imarı v e mevcutların genişletil- mesi meselesi bir bakımdan elverişli bir meseledir. Yani, önümüzde pek çok misâlleri vardır ve bu misâller bize k ı y - metli fikirler vermektedirler. Tam manasile yeni olan v a - zifelerimizin başında teknik hususat gelir. Eski zamanlara nazaran bugün seyrüsefer büyük bir rol oynuyor. At koşu- lu arabalar yerine motörlü arabalar, uzun kamyon dizileri ve bir sürü bisikletler kaim olmuştur. Bu vaziyeti biraz ol- sun hafifletmek için, şehirde durmadan gelip geçen nevi- den olan seyrüsefer hareketleri zamanımızda otomobil şo- selerine intikal ettirildi. Su işleri, Havagazi. Elektrik. Kana- lizasyon, Çöp işleri gibi sair teknik vazifeler ise ihtisas sa- hibi kimselerin vazifeleridir. Azamî ekonomik fayda temin etmek meselelerinde tecrübe kesbetmiş ve bu işi de herhal- de kolayca başarabilecek kabiliyette ihtisaslı mühendislerin vazifesidir.
Demek oluyor ki, mimara taallûk eden vazife şehirin inşaat bakımından plânım yapmak, caddelerin, meydanla- rın. yeşil sahaların tesis plânım tanzim etmek v e ikamet- gâhlarla resmi binaların plânlarım vücude getirmektir. Fci- kat bu sahada mimarların yaratacakları şey ancak şehiriıı bir kısmıdır, yani şehirin gözle görülebilen kısmıdır. Çün- kü, şehirin bir de gözle görülmiyen kısmı vardır.. Gözle görülebilen kısım evlerden, caddelerden, meydanlardan m ü -
rekkep bir yekûndur. Bunu bir şehir haline getiren şey ise orada oturacak, orada yaşıyacak olan insanlardır v e n e - tice itibaı-ile bahse mevzu teşkil eden de onlardır. Binalar ve sokaklar asırlarca dururlar, insanlar ise değişirler, y e r - lerini, tabiatlarını, mahiyetlerini, ihtiyaçlarını ve hususiyet- lerini değiştirirler.
işte böylece, karşımıza bir sual çıkmış oluyor: Binler- ce nüshası mevcut bulunan eski şehirler yaşayan nesillerin arzu ve ihtiyaçlarına acaba ııe dereceye kadar uygun bulu- nuyorlar? Onları ne dereceye kadar tatmin edebiliyorlar?..
Biliyoruz ki. imkânını bulan binlerce insan orta şehirler- den ve küçük şehirlerden büyük şehirlere, köylere kaçıyor, oralarda yerleşiyor... Acaba niçün?... Bunun sebebleri kıs- men iktisadî ve içtimaîdir. Çünkü, bir ferdin yaşayış vazi- yeti eğer müsait değilse, onu er güzel bir şehir ve en güzel bir ev dahi cezbedip bağlıvamaz. Fakat, zamanımızda in- sanların ihtiyaçları, bilhassa kadınların ihtiyaçları, değişmiş- tir. Bunu da nazarı itibara almak lâzımdır... Bu ihtiyaçla- rın küçük şehirlilerce dahi tatmin edilmesi mümkün kılın- malıdır.
Eski şehirleri tetkik edenlerimiz, onları plânlayan in- sanların pek akıllı kimseler olduğunu ve bizim onlardan b u - gün bile bir ç o k şeyler öğrenebileceğimizi anlayacaklardır.
Bu sözümü söylerken, binaları derinliğine uzun tertip etmek suretile plânlamış olan eski mimarları düşünüyorum. B u pek mükemmel bir usul idi., ister esnaf, ister tüccar, ister memur evi olsun, her evin arkasında kâfi miktarda bir a v - lusu ve 500 - 600 metre karelik bir bahçesi vardı. Bundan başka, şehrin dışında her ev için bir kaç dönüm arazi bulu- nuyordu. Şehirliler bu arazide kendi ihtiyaçlarına göre pa- tates ve sebze yetiştirirlerdi. Böyle, arkalarında avlu ve bahçe bulunan bir dizi evler yapılmasının büyük faydası, ön taraftaki sokağın kısa olmasını mucip bulunmasında idi.
Bunu, zamanımızdaki iskân tarzı ile mukayese edersek, et- rafı bahçe ile çevrilmiş seyrek evler sisteminde bahçeler öyle büyüktür ki, her biri birer patates tarlası haline g e l - miştir ve sokaklar o kadar uzundur ki, kaldırım yapmağa para yetiştirilemez. Su. hava gazi, elektrik gibi en mühim ihtiyaç maddeleri tesisatı yapılamaz, çünkü upuzun yollar- da bu tesisatı yapmağa para dayanmaz. Fazla olarak, bu sokaklar dağınıklığa sebeb olur, şehir mahiyeti kaybolur.
Hepsi birbirine benzer, seyrüsefer yoktur. Sokakların ya- zın ve karlı kışta tamiri güçtür, işe, mektebe, pazara git- mek için çok uzun yollar kat etmek zarureti vardır.
Binaları insanlar için inşa edenler, onları, yani insanlar, iyi bilmeli, iyice tanımalıdırlar. Villalar v e V i l - lalı sahfiyeler inşa eden kimselerin, işçilere mahsus binalar yapanlardan bambaşka malürr-ata sahip bulunmaları lâzım- dır. Şehir inşacısı ise bunların hepsi için bina etmektedir, her meslekten ve her tabakadan insanlar için inşa ediyor- dur. Onun, bunların ihtiyaçlarına dair yakından malûmatı ve bilgisi bulunmalıdır. Bilhassa işçinin ve hele işçinin ka- rısının hayatında husule gelen tahavvüllere dair esaslı m a -
lûmat sahibi bulunması lâzımgelir.
Bugün, işçilerin evlerini ziyaret edenler, yeni hayat şartlarının yükselmiş olduğunu görüp anlarlar, iyi mektep görmüşlerdir-, sinemalar kadınlara evlerin içinin nasıl tan- zim edilmesi icabettiğini öğretmiştir, radyo onlara dünya ahvali ile temas etmek imkânını vermiştir ve hele bir çok işçi evlerindeki radyo cihazları büyük cinstendir. Seyahat- ler yaparak dünyanın birçok şehirlerini ve güzelliklerini görmüşlerdir. Bilhassa gençler tamamen başka ve yeni şart- lar altında yetişiyorlar. Evli insanlar kadar para kazanı- yorlar. Seyahatlere çıkıyorlar, motosiklet motörbot alıyor- lar. Bir çok mecmualar okuyorlar, lüks hayata dair resim- ler görüyorlar; ve nihayet, evlendikleri zaman, hayatla- rının fenalaşmasına razı almıyorlar. Yaşamak, seyrüsefer hayatının içine katılmak, dünyayı gözle görüp zevkini çı- karmak istiyorlar. Değişikliklerle dolu, revnaklı bir yaşa- yış onların emelidir., işte yapacağımız inşaat, tamamen de- ğişmiş olan bu insanlar içindir Tatmin etmemiz icabeden ihtiyaçlar eski zamanlardakne nazaran büsbütün başkadır.
Garip değil mi, eski küçük Alman şehirlerinde gördü- ğümüz inşaat tarzı bugünkü insanların ihtiyaçlarına, yeni is- kân sahalarında ekseriyetle tatbik edilmekte olan villalar halindeki inşa tarzından çok daha uygundur.
Birçok küçük şehirleri iktisadî ve içtimaî bünyeleri ve bütün hayat şeraiti bakımından inceden inceye tetkik ettim
Halk, birçok sebebler yüzünden iktisadiyatı bo- zulmuş olan küçük şehirlerden kaçıyor. Çünkü vakti- le gayet makul bir tarzda tertip edilmiş olan bünyesi parça- lanmıştır, Gıda maddeleri fiatları büyük ve küçük şehir- lerde müsavi bir hale gelmiştir. Bu yüzden küçük şehir halkının masrafları varidatına nisbetle çok yükselmiştir Bu vaziyete rağmen, eski şehirlerin plânlanışını, bildiğim bütün yeni plânlanmış şehirlerden üstün buluyorum. Bil- hassa yük vesaiti ve kamyon yolları makul bir sahaya sev- kedildiği takdirde küçük şehirde vesaitinakiiye seyrüseferi kat'î bir ehemmiyeti haiz değildir.. Halbuki, buna rağmen yeni plânlar bilhassa seyrüsefer esasına istinad ettirilerek vücude getirilmektedir. Bence, sokaklardaki insan gidiş ge- lişi çok daha mühimdir, çünkü, içtimaî bir esasa istinad e- der. Bugün, küçük şehirlerde oturan insanlar dahi, büyük şehirlerdeki gibi kendilerini bir insan gidiş geliş ceryanına bırakmak, birşeyler seyretmek, güzel mağaza vitrinleri gör- mek istiyorlar. içlerine girip rahatça dolaşabilecekleri ve alış veriş yapabilecekleri güzel, büyük mağazalar istiyorlar.
Büyük şehirlerin alış veriş caddelerinde görülen rengârenk ışıkları istiyorlar. Bütün bunlar zamanımızdaki insanları tatmin eden, onlara serbestlik, ferahlık veren, zamanımızın yeknasak iş ve çalışma hayatına karşı bir tevazün temin e- den lüzumlu şeylerdir. İşte bu hedefe en mükemmel suret- te götürecek olan vasıta, caddeleri dar yapmaktır. Pek ga- rip bir fikir gibi görünüyor, değil mi?... Evet, geniş değil, dar caddeler yapmak lâzımdır, insanların bir ceryan halin- de akmaları için, nehirlerde olduğa gibi. ceryanmın yata- ğını, yani caddeyi daraltamayız. Caddanin bir tarafında y ü - rüyenler öte tarafta neler bulunduğunu, kimlerin orada git- mekte olduğunu görmek isterler. Halbuki geniş, büyük cad- delerde az bir insan kalabalığı bir ıssızlık verir. Dar cad- caddelerde aydınlık ta fazladır. Çünkü, iki yandan gelen ışıklar birbirine katılır. Mühim bir noktayı daha tebarüz ettirmeliyiz: Avrupamn yeni büyük şehirleri ekseriya can sıkar. Hepsi dümdüzdür. Hepsi bir biçimdir. Onları ya- bancı eller yabancı insanlar için yapmıştır. Eskilerin ken- di sokaklarım yaparken ona verdikleri hususî karakter, sah-
sî mahiyet ve sevgi, bahsettiğimiz yeni caddelerde yoktur.
Bir çok eski şehirlerde ay ışığında dolaştığımız zaman bugün bile gördüğümüz o şairane köşe bucaklar, küçük geçitler, ufak ufak sokaklar ve birdenbire önümüze çıkıveren her- hangi bir aralıktan bakınca gözlerimizin önüne serilen muh- teşem temaşa mevzuları, damların arzettiği silüet... Yeni şehirlerde böyle şeyler var mı? Sonra, o küçük şehirlerin küçük sokaklarından bin defa geçersiniz de yine her defa- sında yeni yeni şeyler gözünüze çarpar, yeni yeni keşifler- de bulunursunuz...
Sevgi ve vekaı- ile, saygı ile yapılmış olan eski asırların eski evlerinde yaşıyan kadınlar sürü sürü çocuklar doğu- rurlardı.. Evler dolusu çocuklar.. Halhbuki bugün daha ge- niş, daha sıhhî yerlerde yaşanmakta bulunmasına rağmen nııfus meselesi ehemmiyetli bir mevzu halini almıştır.
Hal edilmesi imkânsız gibi görünen zamanımızın birçok tezahürleri elbette mühim bir takım sebeblere istinad edi- yor. Artık yollar, evler, şehirler yapmak sadece bir teknik meselesi olmayıp milletlerin hayatî, cemiyetin içtimaî ve ik- tisadî yaşayışı ona tabidir. Her hangi bir makine yapıp içi- ne buhar veya gaz doldurarak işletmek mümkündür. Fakat herhangi bir ev veya yol yapıp içine insanları doldurarak yaşatmak mümkün değildir. Şüphesiz, böyle bir evde in- sanlar oturabilirler.. Fakat onların içtimaiyat, iktisadiyat ve nufus siyaseti bakımlarından ne hale gelecekleri, nasıl ya- şayacakları ayrı bir mesele teşkil eder..
Hayatta mühim rol - parayı erkeklerin kazanmasına rağmen - kadınlardadır. Çünkü, erkeklerin kazandığı para- yı onlar sarfederler. ister ev, ister şehir yapsın, her inşa atçı mutlaka kadınlara danışmalıdır. Fakat ticaret erbabı- na ve esnafa da danışması icabeder. Çünkü onlar, şehirin iktisadiyatını ve içtimaiyatını yapanlardır ve kadınların te- mayüllerini ve arzularını iyi bilirler. Halbuki, şimdiye ka- dar yapı işlerinde kendilerine danışılmış olduğunu hiç ha- tırlamıyorum. Küçük şehirlerin bir çok meseleleri vardır.
Tetkikatımızı ne kadar derinleştirirsek bu meseleler o kadar artar. Eğer bu meselede aydınlanmak istiyorsak, evlerin içine, evlerin idare edildikleri, evrilip çevirildikleri, bu ida- renin hesaplarının yapıldığı yerlere girmeliyiz. Ancak bu takdirde dir ki, zamanımızda hakikatin ne merkezde bu • lunduğunu öğrenebiliriz.
Çok ehemmiyetli olan bir mesele de, şehrin ne büyük- lükte olması lâzımşeldiği meselesidir. Bir çok kasabalar pek küçüktürler, iktisaden kifayetsiz bir surette tertip e- dilmişlerdir. Bugünkü insanların arzu ve ihtiyaçlarını tat- min edebilecek bir merkezden mahrumdurlar. Bir çokları da lüzumundan fazla büyüktür. Lüzumundan fazla küçük şehirde iktisadiyatın şahsî bir takım vaziyetlerin tesir ve nüfuzu altına girmesi büyük bir mahzur teşkil eder. Her ne kadar insanlar bir birlerile iyi geçinmeğe ve komşuluk et- meğe mecbur bulunmaktalar ise de para meselelerinde bu mülâhazalara ekseriya yer verilmez. Bu noktada insanlar daima dinledikleri, keyiflerinin istediği, menfaatlerine uy- gun geldiği gibi hareket etmek sterler. Halbuki çok küçük şehirde bunu yapmak zordur. Çünkü oradaki ticaret ve iş yerleri, dükkânlar şahsiyat ve hususiyat ile alâkadar çer- çeve içinde kalır Her geçimsizlik, her kavga derhal iktisa- diyat sahasına intikal eder. Bunun en büyük zararı ise ka- sabanın umumuna dokunur. Mübayaat büyük şehire kaçar, çünkü orası daha serbesttir, gözlerden uzaktır. Motörlü nakil vasıtaları, ucuz ve iyi demiryollar bu meselede kolay- lık teşkil ederler.
Halbuki paranın kasaba dahilinde devran etmesi her ka-
saba için pek mühimdir, ihtisas mağazaları ve rekabet küçük şehirlerde de lüzumludur.
Demek oluyor ki, bir kere şehirin icabeden büyüklük- te olması mühimdir. Çünkü bu takdirde o şehirde yaşıyan herkes, refaha götürebilecek bir hayat yolu tutabilir. Bu hedefin ise ancak muhtelif mesleklerin doğru bir surette bir araya toplanmasile, ona göre bir tertip yapılmasile elde e- dilmesi mümkün olabilir. Aynı zamanda, şehirin icabeden büyüklükte olması, yukarıda bahsettiğimiz arzu ve ihtiyaç- ların tatmin edilebilmesi için dahi lâzımdır. Belediyelerin idare masrafları da ehemmiyetli olup bu bakımdan da aza- mî vaziyetler vardır. Şehirlilerin cebinden çıkmakta olan bu idare masrafları bir çok şehirlerde pek yüksektir. Bir çoklarında elverişli bir haldedir. Şehir halkının gelir dere- celerine göre gruplanması da şehir inşacısı için ehemmiyet- li bir mesele teşkil etmelidir. Gerek hususî, gerekse resmi müesseselerde mümkün olduğu kadar az miktarda, sakal yüksek maaşlı memur kullanılması ve herkesin iş bulabil- mesi için de bu müesseseler adedinin kâfi derecede fazla bu- lunması mühimdir. Bunun halli de yine bir tertip ve bün- ye meselesi teşkil eder. Doğru bir tertip, mesleklere göre güzel bir ahenk mahsulü olabilir, istihsâlin artması temin edilince de kasabanın kendi ihtiyaçlarına kendisinin kifayet
etmesi azamî derecede imkân dahiline alınmış sayılabilir.
Böyle tertip edilmiş bir kasabada içtimaî yardım mükellefi- yetleri ve yardım mecburiyetleri de tahammül edilebilir bir dereceye indirilmiş olur.
Bütün bunlar, işte, kasabanın icabeden büyüklükte bu- lunması meselesine sıkı bir surette bağlıdır. Bir çok saha- larda derin malumata malik bulunduğumuz şu zamanda, bu sahadaki malûmatımızın pek eksik bulunması gariptir.
Sebebi de, buradaki sıkı münasebetlerin gözetilmiş olmayı- şındandır. Ekseri memleketlerde işçiler, resmi ve hususî müessese memurları şehir halkının en büyük kısmım teşkil ederler. Onların haklı olarak hayattan ve Belediyeden iste- dikleri, bekledikleri şeyler ön safta gelmelidir ve müstace- len tatmin edilmelidir.
Bu yazımda varmak istediğim netice ise şehirlerin plân- larını yapanlara ve şehir inşacılarına kendilerinin bir takım müttefiklere muhtaç bulunduklarını anlatmaktır. Bu kadar mesuliyetli olan şehir inşacılığı işinin kendi başlarına üste- sinden gelemezler; bittabi tatmin edici bir eser meydana koymak istiyorlarsa... Demek ki, şehir plânı yapmak, şehir yapmak müşterek bir çalışma mahsulü olmalıdır. Çünkü zaten şehir bir müşterek mevzudur.
M a h m u t C u d a ( b a ş )
M ü s t a k i l r e s s a m l a r ı n 2C
Y a z a r ı : M a
Tenkidi arkadaşlar arasında, yüz yüze yapmağı tercih et- tiğim için sergideki eserlerden bahsetmek hevesinde değilim.
Eser tenkidini münekkidleı- yapsınlar? Ben bu yazımla beş, altı ay sonra onuncu yıldönümlerni kutlulayacak olan müs- takillerin müşterek gaye ve faaliyetlerini hülâsa edeceğim.
iş v e hareketten gayrı bir vasıtaya güvenmiyen arkadaş- larım bu teşebbüsümden dolayı beni reklamcılıkla itham ede- rek belki güceneceklerdir. Fakat, ben, on senedenberi şu- nun, bunun müstakiller hakkında yazdıkları haset dolu ya- zılara açık hakikatları söyliyerek top yekûn bir cevap vermiş olmakla teselli bulacağım.
Müstakiller, istidadlarm kendi hususiyetleri içinde tekâ- mülü için san'atta zarurî hürriyet ve istiklâlin lüzumuna kailidirler. Bunun aksine olarak, hürriyeti şekillendirecek olan her şeyi müştereken v e nefretle red ederler. San'atkâ- rı muayyen v e mahdud fikirlere esir eden jürileri, akademi- leri, mükâfatları hatta bazan da müzeleri san'atın mezarı sayarlar. Onların hür fikir, hür talakki v e üslûb için sergi- lerinde olduğu kadar kafalarında da gönüllerinde de açık yerler vardır.
1929 da birliklerini kurdukları zaman, san'at havamızda muhalif bir fırtına kopacağı zannedildi. Bazıları telâşa
l
c ts e r g i s i m ü n a s e b e t i l e
h m u t C u d a
düşerek müdafaa tertibatı aldılar. Bazıları da kendilerine fırsat çıktığını zannederek körük kullanmağa kalktılar. Fa- kat, etrafı tahrik etmekte zevk bulanlar müstakillerin sü- kûn ve vekarı karşısında ezildiler. Telâşa düşenler ise: Biraz geç v e güç olmakla beraber anladılar ki, müstakillerin iş v e hareketlerindeki hedef mahdud şahısların kârlarını gözetmek değil, Türk san'at ve san'atkârmm inkişaf ve tekâmülünü temin etmektir.
Netekim. 011 senedir devam eden bütün yenilik v e deği- şiklikleri hatırlatan ve hazırlatan müstakillerdir. Bütün san'- at hareketlerimizde onların enerji v e iradeleri hakimdir. On yıl evelsine kadar sade istanbulda yılda bir kere sergi açı- lıyordu. Şimdi ise. yılda dört, beş defa istanbul, Ankara, Zonguldak. Samsun, Bursa, Balıkesir, izmit, Adana. Nevşe- hir ve izmir gibi muhtelif yerlerde hatta, yurd haricinde de sergiler açılmağa bu suretle Türk san'at ve san'atkârı iç ve dışta tanınmağa başlanmıştır. Mimarî şubesi vasıtasile A - kademiye girmiş olan modern san'at nihayet, resim v e h e y - kel kısımlarına da kabul ettirilmiş; bu şubeler için Avrupa- dan mutahassıs çağırılmış. Akademi genç müdür v e genç asistanlarla takviye olunmuştur. Umumî san'at iş v e mese- lelerini tedvir için vekâlette Güzel San'atlar Umum Müdür-
E r c ü m e n t K a i a m u k P o r t r e
i l h a m i D e m i r c i N a t ü r m o r t
lüğü ihdas olunarak muhtelif işleri bir arada gören Akade- miye hakiki mektep karakteri iade edilmiştir. Resim ve hey- kel müzesi kurulmuş; san'atkârları devlet himayesine aldır- mak için teşebbüslerde bulunulmuştur. Netice olarak: Bu-
günkü Türk san'atı Cumhuriyetimizi lâyık olan bir hızla merhaleleri aşarak eski ile kıyas kabul etmez bir mertebeye ulaşmıştır.
Bilvasıta veya bilâvasıta başarılan bütün bu işlerden son-
M a h m u t C u d a P e y z a j
ra müstakiller ne kadar iftihar etseler haklıdırlar. Ben bu- rada belli başlı hâdiseleri muhtasaran yazarken bazı kimseler- den yükselecek, itiraz seslerini kırmağa yetecek delil ve vesi- kalara da malikim. Söylediklerimi her zaman isbata hazırım.
Müstakiller san'atkârın hakikî vasıflarını taşıyan ressam, heykeltıraş ve tezyinatcılarımızm onda dokuzunu bir araya toplamış olan yegâne birliktir. Cumhuriyetimizin öz çocu- ğuna has olan feragat ve azimle çalışarak istidadlarının üs- tünlüğünü isbat etmiş olan Ercüment Kalmık, Kemal Zeren, ilhami Demirci, Cevat Dereli, Ziya Keseroğlu, Ali Avni Çe- lebi, ismail Oygar, Edip Köseoğlu, Arif Kaptan, Sabiha Boz- calı, Hale Asaf, Melâhat Ekinci, Hakkı, Talât Mazhar Res- mor, Nusret Suman, Madi Bara, Ratip Acudoğu. Refik E - pikmaıı, Nurettin Ergüven, Seyfi Toray, Nurullah Berk. Elif
Naci, Turgut Zaim, Eşref üren, Cemal Tollu, Şeref Akdik, Fahrettin Arkunlar. Muhtar Aykm. Mahmut Cüda, Sırrı ö z - bay, Celâl Üzmen. Saim özeren, Muhittin Sebatî, Sermet, Şemsettin Orel, Sadık Renkler, Hamit Görel, Halit, Mitat özar ve Zeki Kocamemi müstakillerin müşterek gaye ve fa- aliyetlerinde muvaffak olmaları için ayrı. ayrı unutulmaz gayret ve fedakârlık göstermişlerdir.
Fakat, hemen esef ve acı ile söyliyeyim ki. müstakiller bugün aynı kadroyu muhafaza etmiyorlar, ü ç arkadaş. Mu- hittin Sebatî, Hale Asaf. Sermet müstakillerin olduğu kadar Türk san'atmm da büyük kayıpları arasına katıldılar. On- ların aziz hatıraları sanatkârlarımızın kalbinde ebediyete kadar uzayacaktır.
istidat ve kudretlerine karşı daima takdir duymakta ol-
Z e k î K o c a m e m i Mlatur m o r t
Ali A v n i Ç e l e b i P e y z a j
duğum iki arkadaş da birliğin umumî heyeti kararile aramız- dan uzaklaşdılar. Yine, haklarında aynı fikri beslediğim beş, altı arkadaş da tamamile şahsî ve hususî hâdiseler yüzünden muhtelif zamanlarda müstakillerden ayrıldılar.
Müstakiller yeni san'at neslini bir araya toplamayı baş- lıca gayelerinden saydıkları için haklı veya haksız, araların- dan ayrılan her arkadaşa karşı dostluklarını elân muhafaza muhafaza etmektedirler. Onların eski ve asıl birliklerine dönmelerini her zaman sevinçle karşılayacaklardır. Esasen her türlü san'at talâkkisine hürmet eden. yer veren ve doğ-
rudan doğruya Türk san'atınm yükselmesine uğraşan müs- takiller en muannid ayrılık ve aykırılık idalarma rağmen bütün sanatkârlarımızı kendi aralarında ve kendi gönülle- rinde bilirler. Fakat. Türk'ün san'atta beynelmilel rekabet sahasına biran evvel ulaşması için daha şuurlu ve kat'î biı- hareket vardır. O da, yakin ve hasis menfaatlerini atmak şartile sanatkârlarımızın elele ve bir cepheden yürümesidir.
Bu mes'ud güne kavuştuğumuz takdirde müstakillerin en bü- yük emelleri tahakkuk etmiş olacaktır.
Mahmud Cüda
Z i y a K e s e r o ğ t u N a t ü r m o r t
L o n d r a d a s e y r ü s e f e r v e ş e h i r p l â n ı
Londra'daki seyrüsefer vaziyetinin şumullü ve plânlı bir surette tetkiki ile bunun neticesinde icabeden tavsiye ve mü- talealarını bildirmesi zımnında 6 kânunuevvel 1934 tarihinde o zamanki ingiltere münakalât nazırı tarafından (Charles Bressy) ye emir verilmişti. Şumullü bir vesika mahiyetinde olan ve son zamanlarda intişar etmiş bulunan (Charles Bres- sy) nin raporu, esas itibarile. seyrüseferdeki inkişaf dolayısile kendini gösteren inşaat ve münakalât icabatını tesbit etmek- tedir. Bahse mevzu teşkil eden saha 5500 kilometre murab- baı olup nufusu 1906 senesinde 7.500.000 iken 1935 senesinde 9.500.000 kişiye yükselmiştir. Bu miktar, Büyük Britanya- nın umum nufusunun beşde biridir. Halbuki bu nufusun o- turduğu saha ingiltere mesahai sathiyesinin otuzda biri ka- dardır. Umuma mahsus nakil vasıtalarının seyrüsefer kesa- feti 1906 ya nazaran 1936 senesinde yüzde (250) bir fazlalık göstermektedir. 28 muhtelif yerde yapılan seyrüsefer sa- yımlarına nazaran otobüs münakalâtı 1924 senesindenberi yüzde (12) nisbetinde azalmıştır. Buna mukabil hususi oto- mobillerin ve kamyonların seyrüsefer miktarı yüzde (72) nisbetinde artmıştır. Büyük Britanyada her gün 400 ile 500 arasında yeni otomobil seyrüsefere başlar. Seyrüsefer halin- de mevcut bulunanların miktarı ise (1,7) milyon tenezzüh o- tomobili, (ki 1929 da bunların miktarı ancak bir milyon idi),
(607000) kamyon (bunlar 1929 senesinde 458000 tane idi).
49000 motosiklet (1929 senesinde 731000 tane idi) ve en az (100000) bisiklettir. Nakil vasıtalarına olan ihtiyaç tatmin edilmiş bulunmadığı gibi, tatmin edilmesi de beklenemez.
Binaenaleyh seyrüseferin kuvvetli miktarda artacağı anlaşıl- maktadır.
Bressey tarafından tanzim edilen plâna göre, Londra şeh- rinin cadde ve yollarının şimdiki ve istikbaldeki seyrüsefere (30) sene zaıfında uydurulması tlâzımdır. Her ne kadar bu- nun daha evvel yapılması mümkün isede, şimdiye kadar ya- pılan tecrübelerden alınan derslere göre, iktisadî ve malî şe- rait dolayısile, bu müddetin kısaltılması kabil değildir.
Şimdiye kadar. Londranın artık hemen hemen taham- mülü imkânsız bir hale gelen seyrüsefer vaziyeti mevziî ted- birlerle düzeltmek yoluna gidilirdi. Halbuki uzağı gören bu yeni raporda şimdiye kadar yapılmış olan bütün münferit tavsiyelerin tevhidi ile bunların esaslı bir nizam çevresi içine idhal olunması derpiş edilmiştir. Plândaki esas fikre göre. merkezi şehrin göbeğinde bulunmak üzere içiçe üç hal- ka, yani müşterek merkezli üç daire şeklinde üç büyük cad- cîe tesis edilecektir, iç halka, Mansion House denilen büyük binanın ve Sen Pol katedralinin civarındaki, tahammül edil-
mez halde bulunan seyrüseferi hafifletecektir. Daha dışarı- da, şimalde bir halka cadde ile cenubda bir halka cadde irti- bat ettirilecek ve böylelikle şimalde Finchley cenubda Cat- fard, garbda Ealing ve şarkta ilford iştirak ettirilerek daire kapanmış olacaktır. Woolwich'de, nehrin altında bir tünel yapılarak gidiş geliş tanzim edilecektir ve bu vazifeyi gören şimdiki vapur seferleri tatil edilecektir. Nihayet haricî bir halka da mevcut yol kısımlarını düğümliyecektir. Bunun u- zunluğu takriben 200 metre olacak, şimalde Hotfield, şarkta Purfleet ve Dartford, cenupta Reigate'den ve garpta Egham dan geçecektir. Aşağı Taymis tüneli ve Eghamda yeni yapı- lacak bir köprü de dahildir. Bu haricî halka. Londra etra- fında yapılması derpiş edilmekte olan yeşil bir kuşakla ilti- sak edecektir. Muhtelif istikametlerde inşa edilecek kestirme caddeler ve şimal - cenup, şark - garp caddesi da halkaları tamamhyacaktır. Şark - garp caddesi, Hammersmith'deki garp avenüsü ile Leytonstoııe'deki şark avenüsünü bağlıya- caktır. Bu cadde Oksford caddesi hattına muvazidir ve şe- hir içindeki caddelerin tıkanmasına mani olur. Bu meyanda Islington'dan bir tünel yapılması da derpiş edilmiştir. Şi- mal - cenup caddesi (Southwork) un pek kalabalık nufuslu sahasından geçecektir. Bu şekli hal, en enteresan bir teknik proje teşkil etmektedir. Mahalli seyrüseferi haleldar etme- mek ve çok geçit yerleri tesisine lüzum bırakmamak üzere kestirme bir yüksek demiryolu yapılacaktır. Yüksek sütun- lar üstünden geçecek olan bu hat 4 kilometre uzunlukta o- lacak ve mevcut Cenup demiryolunun imtidadmca gidecek- tir. Yeni yol Blackfriors köprüsünün cenubundan her iki istikamette seyrüsefer için çift rampa ile başlıyacak ve (Camberwell New - Road) da bitecektir. Projenin pek çok olan teferruatı arasında muhtelif tüneller ve viyadükler vardır. Taymis nehri altına (3) yeni tünel yapılacaktır.
Bu tüneller Potherhithe ile Stepney arasında, Greenwich ile Poplar arasında ve Woolwich ile sefine havuzları arasın- da olacaktır. Londra şehrinin dış kısımlarında yapılacak olup Birmingham, Grantham, Brighton Winchester ve sair şehirlere götürecek yollar Almanyadaki otomobil yolları tarzında tesis edilecek ve bilhassa otomobil seyrüseferine ehemmiyet verilecektir. Bu suretle Almanyada tatbik edi- len esasların İngilizler üzerine tesir ettiği ilk defa görülmek- tedir. ingilizder şimdiye kadar bu hususta oldukça çekingen surette hüküm eriyorlardı ve ingilteredeki ahval ve şeraitin hususiyetini ileri sürüyorlardı. Şarktaki sefain havuzlarının bulunduğu saha ile Croydon'daki hava meydanı arasında sey- rüseferin çabuklaştırılması mühim bir rol oynar.
Şehrin içindeki sahil boyu yollar uzatılacaktır ve garpta Putney köprüsüne, şarkta Tower mevkiine kadar varacaklar- dır. Bu suretle şehrin içindeki seyrüseferin zayıflamaması için kestirme bir yol viicude gelmiş olacaktır. Şehrin merke- zinde yeni köprüler inşi edilmiyecektir, çünkü Taymis üze- rine kurulacak her yeni köprü seyrüsefer kesafetini eksiltme- yip çoğaltacaktır.
Bu plânın tatbiki, bir çok evlerin yıkılıp yeniden yapıl- masını mucîb olacaktır. Mahallî idarelerin, sahaları yeniden tanzim hususunda elde edecekleri fırsattan faydalanacakları umulmaktadır ki bu suretle cîiğer gelirleri mühim miktarda yükseltilebilecektir. Raporda, Londra gibi büyük bir şehre yakışmıyacak bir çok pis geçitlerin, arka avluların ve küçük sokakların mevcut bulunduğu ve bunların pek fazla bir yer işgal de etmekte olduğu zikredilmiştir. Raporun çerçevesin- den hariçte kalan şehircilik meseleleri sadece ima suretile bahse mevzu teşkil etmiştir. Sadece umumî hatlardan bahse- dilmiş olup teferruat henüz tesbit edilmediğinden tebdili Ka-
bil bulunmaktadır. Raporda ileri sürülmüş olan dikkaie şa- yan fikirlerden birisi de, üzerinde bina bulunan arsaların y e - rine başka yerlerden başka ve bina vermek tarzında yapılacak istimlâktir. Bu gibi emlâkin sahiplerine yeni yapılacak bi- naların hisse senetlerinden verilecektir. Şehir içinde cadde- lerin tevsii için beher mil başına 2000000 ingiliz lirası masra- fa lüzum görülmüştür. Bu sebeble merkezdeki site kısmında esaslı inşaat tedbirleri alınacak değildir. Şehrin eski kısımla- rının temizlenip asrîleştirilmesine dair kanunun meiryet?
girmiş bulunduğu iki senedenberi bu bakımdan bir sür'atlen- diriliş vukubulacağı ümit edilmektedir, ki bilhassa Bethnal, Gı-een, Westham, Shoredith gibi kesif nüfuslu mmtakalarm beş sene içinde bambaşka bir çehre iktisab edeceği beklenil- mektedir. Şehrin takriben C60.ı sene evvel vücut bulmuş o - laıı civar mahallelerindeki ikametgâhlar pek geniş tutulmuş olup aynı zamanda eski bir hale gelmiştirler. Bu vazieytte bırakılmaları doğru görülmüyor. Büyük bahçeler ortadan kalkacak onların yerine modern ve sıra halinde ev blokları vücude getirilecektir. Bu maksatla buralarda büyük masraf- larla istimlâk yapmak bile lüzumlu görülmektedir. Şehrin haricinde bulunan ve artık köylük sayılabilecek olan kısım- larda ise caddeler açılması daha kolay olacaktır; çünkü bu- radaki emlâkin ucuzca istimlâki mümkündür. Yeni açıla- cak caddelerdeki inşaatın iyi bir tekâmül halinde ceryan et- mesine ise bittabi çok dikkat etmek lâzımgelmektedir. Şe- hir dahilindeki otomobil bekleme yerleri meselesinin de, mümkün olduğu kadar merkez haricindeki mahallerde ye- ni garajlar inşa etmek suretile bertaraf edilmesi düşünül- mektedir.
Masrafların tahminen ııeye baliğ olacağı hakkında bir- şey söylenmiş olmamakla beraber, işlerin 30 - 40 sene sü- recek şekilde tedricen yapılması derpiş edilmiş bulunduğuna bakarak, mevcut müşkülâtın ve icabeden masrafın büyük- lüğü hakkında bir fikir edinmek kabildir.
1300 Kilometre tutan yeni caddeler inşası ve bununla a- lâkadar yüksek ve alçak inşaat işleri başarılabilmek için bütün fili kuvvetlerin bu hedefte toplanması lâzımdır.
ötedenberi, her büyük projeye karşı cephe alanların çokluğu göze çarpan bir hakikattir ve büyük bir mahzur teşkil eder. Netekim John Nash ve Wrens tarafından ha- zırlanan projeler bunun zararmı çekmiştir. Menfaat siyase- tinin, şimdi de mimar Bressey'in esas itibarile cüretkârane ve ileriyi gören bir mahiyetti bulunan projesine karşı hare- kete geçip müessir olmasından korkuluyor. Projenin bazı kısımlarının tatbikine başlanmıştır, çünkü biraz daha tehir edilmesi müthiş bir akibet doğurabilirdi. Mühim olan nokta, projenin heyeti umumiye itibariİ3 kabul edilmiş ve tadilât için kâfi miktarda inhiraf payları bırakılmış olmasıdır. Nü- fusu kesafet peyda etmiş mıntıkaların ferahlaştırılması an- cak geniş mikyasta yeni bil" plânlayışla mümkün olabilir.
Bu hakikati başkaları da takdir etmiş bulunuyor. Netekim.
sanayi nüfusunun coğrafî bakımdan tevzii işile meşgul bu- lunmakta olan Krallık komisyonu tarafından seyrüsefer iş- lerinin inkişafına karşı büyük bir alâka gösterilmiştir. Bazı demiryollarında seyrüsefer o derece fazlalaşmıştır ki, bu istikamette yeniden iskân yapılması ne mümkündür ve ne de arzuya şayandır. Umumiyetle demiryolları, meskûn m m - takalar ihtiyacına göre tesis edildikleri halde Londra şeh- rinin bazı yerlerinde vaziyet bunun aksi olacaktır. Yani de- miryollarındaki seyrüsefer kesafetine göre yeni iskân saha- ları tesis edilecektir. Görülüyor ki bu meselede dahi, ev- velce az çok tesadüfe bırakılmış olan inkişaf, plânlı bir imar faaliyetinin eline verilmiş bulunuyor.
B a ş k a m e m l e k e t l e r d e m i m a r î :
ti tu ı im
U m u m î g ö r ü n ü ş
K ö y l ü l e r b i r l i ğ i b i n a s ı . ( S a k s o n y a ) M i m a r ı : Otto K o b t z , Berlin - F r i e d e n a n
Saksonya Köylüler teşkilâtı, bir idare binası inşa edii- mek üzere proje tanzimi için mahdud bir müsabaka açmıştı.
Jüri heyetinin nisan 1936 tarihli kararı mucibince mimar Kobtz'in projesi en münasip görülmüç v e mezkûr projenin icrası tavsiye olunmuştu, inşaat bu mimara ihale edildi ve teşrinisani 1936 tarihinde temel atılmasına başlandıktan son- ra inşaata geçildi. Bidayette binanın bir çelik iskelet halin- de inşası derpiş edilmişti. Fakat, temellerin inşaatı bittik- ten sonra, demir fıkdanı yüzünden, inşaat tatil edildi. Yeni bir projeye lüzum hasıl oldu. B u yeni projeye göre, çelik iskelet ön avlu genişliğinde olmak üzere yalnız orta kı- sımda ve arkadaki cenahta kalıyor, yan kısımlar ile onlara mülâsık cenahların ise sütunlu kâgir olarak inşası icabedi- yordu. Eylül 1938 sonunda inşaat bitti, evin resmi küşadı yapıldı.
Büyük istasyon civarında olup 7000 metre karelik bir sa- ha işgal eden arsa gerçi caddeler ortasında idi, fakat binayı büyük meydanlarda olduğu derecede azametli v e âbidevi bir
heybetle inşa etmeğe müsait değildi. Buna rağmen, A m m o n caddesi ile Feldgase sokağı arasındaki dar mahalde bina gruplarının tertibi o nisbette şayanı dikkat bir muvaf- fakiyetle başarılmıştır. Ammonstrasse'deki ana c e p - henin geriye alınmasile azametli, monumenal heybet için lâ- zım olan mahal temin edilmiştir. Bu mahalli, sağda ve sol- da bulunan arkadlar, yani sütunlu v e üstü kapalı yollar, ç e v - relemektedir. Binanın irtifa itibarile gelişimli olmasında v o etraftaki şeylere nazaran organik bir surette tebarüz ettiril- mesinde, kuvvetli bir ifadesi olan ön avlu kısmı ile onun g ö l - gelerle yaptığı tesir ve aynı irtifada uzanıp giden silmeler hususta rol oynamıştır. Alt katların tertipte daha kuvvetle ta- azu etmesi dolayısile üst katların uzun cephesi güzel bir ölçıı- lük gösterebilmiştir. Bu meyanda taşıyıcı unsur olarak duvar- lar mükemmel bir surette tebarüz ettirilmiştir, idare binaları- mükemmel bir surette tebarüz ettirilmiştir, idare binaları- nın yeknasak şekilii olması dolayısile, bunlarda pencere sı- ralarının tertibi bilhassa mühimdir. Bunlar dahi güzel v e
O r t a m e t h a l
ölçülü bir nisbet arzediyorlar. Pencerelerin yüksek olan öl- çüleri, cephenin arzan inkişafile iyi bir tevazün halindedir.
Binanın içindeki mahallere ışık gelişi hiç bir suretle haleldar edilmiş değildir. Bundan başka, dahilî taksimatın da pek çeşitli surette icrası imkân dahilinde bırakılmıştır. Feldgasse sokağındaki cenah guruplanışı da güzel ve basit nisbetler gösteriyor.
Heykeltıraşlık ve ressamlık eserleri binanın bütünlüğü ile pek ahenktar bir surette tertip edilmiştir. Tesadüfen k o - nulmuş süsler halinde değillerdir. «Bunlar olmasaydı da o - lurdu.» diyemiyoruz. Olmasaydılar, bina sanki yırtık bir halde kalacakmış. Bu heykeller ve resimler binanın mahi- yetine bir ifade veriyorlar. Onu mana itibarile tamamlıyor- lar. Bu meyanda Sgraffitotechnik denilen dıvar ressamlığı da yaşama kabiliyetini ortaya koymuş bulunuyor.
Binaların güzel gruplamşı, hututu esasiyenin vuzuhlu ve berrak bir surette tertip edilmiş olmasındandır. Neşre- dilen kat resimlerinde bu cihet sarahatle görünüyor, ö n ve ana avlu azametli bir ahenk halindedir. Buradan bütün bi- na kısımlarına çabucak geçilebilir. Heyeti umıımiyenin sıkı bir surette inkısamında çift yollu ana merdivenin de rolü vardır. Işık, coşkun bir akışla aşağı doğru taşmakta ve her tarafta aydınlık ve canlılık yaratmaktadır. Zemin katındaki ana holden merdiven ile önce binanın birinci katına vekariı bir surette tebarüz eden orta kısma, müdüre mahsus 011 ta- raftaki odalara ve içtima salonile ona müteferri diğer odala- ra çıkılır. Ana merdivenin her bir yolunda bir asansör var- dır.
Meissen şehrinde Profesör Börnsr tarafından içtima sa- lonu için bir büyük tablo vücude getirilmiş olup köylülerin çalışmalarındaki ehemmiyeti göstermektedir. Salonun dö- şemeleri açık renkli meşedendir. Bu salon için hususî bir
havalandırma tertibatı yapılmıştır. Müdür odalarının pro- jeleri Berlinde Heimgeotaltes firması tarafından hazırlanmış ve icra edilmiştir. Bunlar dahi açık renkli döşemedendir.
Döşemeler parket tarzında geçme tahtalardan yapılmıştır. Per- deler ' güzel, renkli şekillerle dokunmuştur. Mobilyanın ku- maşları da perdelere benzer. Yazıhane odaları basit ve şirin tarzda döşenmiştir. Duvarlar açık renkli tutkallı boya ile boyanmıştır. Yerlere linolyum döşenmiştir.
Alt kat örnek olacak bir tarzda tertip edilmiş olup bil- hassa hava hücumlarına karşı emniyetli mahalleri ve icabe- den mütemmim aksamı ihtiva eder. (Sun'i havalandırma tertibatı, hava hücumundan muhafaza âmirine mahsus oda.
sıhhiye odası, kâfi miktarda apteshaneier ve ön holde, zaru- ret halinde istimâl edilmeğe mahsus çıkış mersivenleri ardır.) Orta cenahta derinde sıcak su tulumbasile teshin tertibatı ya- pılmıştır. Kömürlük avlunun altındadır. Carola caddesine doğru yan cenahta kantin bulunmaktadır ve tamamen elek- trikli mutfak, memurlara mahsus yemekhane buradadır. Açık havada oturmağa mahsus yerler de vardır. Müdüre mahsus yemek odasının projesini Dresdende kâin (Doyçe Verkıştate) müessesesi tanzim ve tertip etmiştir.
Mukabil cenahın esas zemin katı otomobiller için olup icabeden tâli mahalleri ihtiva eder. ikametgâhlar ve idare için lâzım olan umumî tesisat, manzarayı itmam etmektedir.
Konstruksiyon hakkında şunları ilâve edelim: Orta bina- nın tavanlarında putreller üstüne Bimsbeton lâvhalar kon- muştur. Cenahlarda ise betonarmeden kaburgalı tavanlar, yani Eisenbetonrippendecken yapılmıştır. Orta binanın çatı örtüsü Bimsbeton lâvhalardandır. Yan kısımların çatı satıh- ları betonarmedendir. Çatı örtüsü olarak galvanize demir saç derpiş edilmiştir.
Kullanılan malzeme itibarile, haricî bünyenin görünüşü
