ȱ ErkanȱGÖKSU ȱȱȱȱKÖSEDA<ȱSAVAkIȱ(1243)ȱȱȱ ȱ









KÖSEDASAVAI(1243)



 ErkanGÖKSU



 Özet

KösedaSava,gerekcereyanekligereksesonuçlarbakmndanTürktarihiiçerisindeözelbir

yeresahiptir.BaycuNoyankumandasndakiMoolordusuylakarlaanTürkiyeSelçuklukuv

vetleri,öncübirliklerarasndameydanagelenilkçarpmannardndankorkuyakaplarakkaç

m,batanberihatalkararlarverenSultanII.Gyâsü’ddînKeyhüsrevdeaynekildedavra

nnca,Moolordusukolaybirzaferkazanmtr.HiçbirmukavemetgörmedenilerleyenMool

ordusuksasüredeAnadolu’yahâkimolmuveelÖmerî’ninifadesiyle,Selçuklularidaresinde

cennetgibiolanvehalknasaadetgünleriniyaatanAnadolu,yeryüzünüaltüsteden

Cengizoullartarafndanistilaedilmitir.



AnahtarKelimeler

TürkiyeSelçukluDevleti,Moollar,II.GyaseddinKeyhüsrev,BaycuNoyan,

KösedaSava



THEBATTLEOFKÖSEDAG(1243)

 Abstract

TheBattleofKösedahasaspecialplaceinTurkishhistoryintermsofthewayitwasfoughtas

wellasitsconsequences.UndertheleadershipofthecommanderBayju,theMongolsattacked

theSeljukSultanateofRumandafterthefirstencounterofthespearheadforcesofeachside,the

terrorizedSeljukarmyfledastheSultanGyasaldinKaykhusrawIIdid,whoallalongshoweda

poorjudgment,makingwrongdecisions.Thereforeitwasaneasyandquickvictoryforthe

Mongols,whotookcontrolofAnatoliasoon.AselOmerîsays,TheAnatolia,whichhadbeena

paradiseforherhappypeopleforyearsundertheruleoftheSeljukSultanate,wasnowunder

invasionofGenghisKhandynasty.

 KeyWords

TheSeljukSultanateofRum,theMongols,GyasaldinKaykhusrawII,BayjuNoyan,theBattleof

Köseda

* Yrd. Doç. Dr., Gaziosmanpaa Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öretim Üyesi.

[email protected]

Sayfa:114 Page:114



Alâ’ü’ddînKeykubâd,ÖnAsya’yyakpkavuranMoolistilasnakllsiya

seti sayesinde Anadolu’dan uzak tutmay baarmt. Ancak bu durum, onun

ölümünden(1237)sonrayerinegeçenoluII.Gyâsü’ddînKeyhüsrevdöneminde

devametmedi

.Budönemdedevletidaresindebagösterenzafiyet,Babaîlersya

n(1240)

srasndaaçaçkt.TürkiyeSelçukluordusununisyanbastrmaktagüç

lük çekmesi, yllardr Anadolu hududunda bekleyen Moollarn dikkatinden

kaçmad

.

II.Gyâsü’ddînKeyhüsrev,Mooltehlikesiniiyitehisedememiti

.Alâ’ü’d

dîn Keykubâd’n ülkenin dou hududunda yapt askerî hazrl ihmal ettii

gibi

,aynsultann,MoollaraveMooltaarruzunakarortakhareketedebilece

inidüündüüEyyûbîveArtukluemîrlerinekartakipettiilmlsiyasetide

terketmiti

.BataErzurumolmaküzerebölgedeteyakkuzhalindebulunanaske

rîkuvvetleribakabölgeleresevkediyor

,böylesinehassasbirdönemdedostemîr

vebeylerüzerineseferlerdüzenliyordu.

Busrada1229’danberiran,Azerbaycan,Gürcistan,ErmenistanveAnadolu

hudutlarndafaaliyetgösterenMoolkuvvetlerininkumandanCurmagonNoyan

1 Anonim Selçukname’deki kayda göre Mool kumandanlar, Alâ’ü’d-dîn Keykubâd’n ölüm haberini alr almaz “Demir Sultan gitti. Artk devlet ve devir sizindir. Yürüyünüz, Rum vilayetlerini alnz” diyorlard [Anonim Selçuknâme, (Târîh-i Âl-i Selçûk der Anadolu), Anadolu Selçuklular Devleti Tarihi III, (Ner ve çev. Feridun Nafiz Uzluk), Ankara, 1952., s. 48., (Türkçe terc., s. 31)].

2 Simon de Saint Quentin, Histoire des Tartares, (Türkçe terc., Bir Keiin Anlarnda Tatarlar ve Anadolu, (Çev. Erendiz Özbayolu) Antalya 2006., s. 45.

3 Anonim Selçukname’de, Moollarn Erzurum’u kuatt srada Seyfeddin Sungur Lala’nn Sultan’a adam yollayarak imdat kuvveti istediini, ancak arap içmekte olan Sultan’n “Mool’un ne kadar askeri var ki” diyerek onlar küçümsedi-

ini ve çok az sayda yardm gönderdii söylenmektedir [Anonim Selçukname, s. 48., (Türkçe terc., s. 31)] ki bu kayt, II.

Gyâsü’d-dîn Keyhüsrev’in Mool tehlikesini ne derece hafife aldnn göstergesidir.

4 Türkiye Selçuklu Devleti’nin Alâ’ü’d-dîn Keykubâd döneminden itibaren yaklaan Mool tehlikesine kar ald tedbirler- den biri devletin dou snrlarn tahkim ve takviye idi. Anlald kadaryla ordunun bir ksm Erzurum’da tutulmaktayd.

Babaîler syanndan hemen önce Diyarbakr’n fethi için celp edilen ordunun bir ksm da Erzurum’dan gelmiti.

Gyaseddin Keyhüsrev Diyarbakr’n fethinden hemen sonra Harput sübas Sinaneddin Yakut’u Erzurum sübalna gönderdi ve Moollara kar arka asker yd. Selçuklu ordusu da Diyarbakr’n fethinden sonra o tarafta daha fazla kalmad. Zira Moollar, 1240 Hazirannda, Erzurum hududlarna kadar Gürcistan’ istila ve yama ettiler. Onlar Selçuklu- larn arkta kuvvet ydn görünce Türkiye hududlarna tecavüze cesaret edemediler. Moollar Badad yaknlarna kadar akn ve yamalarn götürürken Selçuklu ordusu da ka kadar arkî Anadolu’da kald. Ancak Babaîler syan

meydana gelince Erzurum’daki birliklerden yardm istendi (Osman Turan, Selçuklular Zamannda Türkiye, stanbul 2002., s. 419-420, 429.)

5 Alâ’ü’d-dîn Keykubâd, komu devletlerle iyi ilikiler kurup Mool tehlikesine kar bölgede sükûn ve asayii temine çalrken, Moollarla ilikilerinde de dikkatli davranyordu. Bir yandan Moollara kar gerekli askerî tedbirleri alrken, di-

er yandan da onlarla iyi ilikiler kurmann yollarn bulmu, Mool tehlikesini ülkesinden uzak tutma adna Ögedey’in ta- biiyet teklifini bile kabul etmiti [bn Bîbî (el-Hüseyin b. Muhammed b Ali el-Caferî er-Rugedî), el-Evâmirü’l-‘Alâ’iye fi’l- Umûri’l-‘Alâ’iye, Tpk Basm, (Önsöz ve fihristi haz. Adnan Sadk Erzi), TTK Yay., Ankara 1956., s. 452-456., (Türkçe terc., I., Mürsel Öztürk, Kültür Bakanl Yay., Ankara 1996., s. 448-451.)]. Alâ’ü’d-dîn Keykubâd’n muhtemel Mool ta- arruzuna kar uygulad siyaset hakknda bkz., Emine Uyumaz, Sultan I. Alâeddin Keykubad Devri Türkiye Selçuklu Devleti Siyasî Tarihi (1220-1237), TTK Yay., Ankara 2003., s. 87-91.; Claude Cahen, Osmanllardan Önce Anadolu’da Türkler, (Çev. Yldz Moran), stanbul 1979., s. 137-138, 141.; Claude Cahen, “The Turks in Iran and Anatolia Before the Mongol Invasions”, A History of the Crusades, The Later Crusades 1189-1311, Volume: II., (General Editor Kenneth M.

Setton, Edited by Robert Lee Wolff-Harry W. Hazard), University of Wisconsin Press., Madison, Wisconsin 1969., s. 691.

6 Mool taarruzuna kar Erzurum’da toplanan kuvvetler, Babaîler syan ve Meyyâfârkîn Seferi srasnda merkeze çarlmt. Merkeze çarlan bu kuvvetler arasnda ücretli Frank askerleri de bulunmaktayd (bn Bîbî, s. 503-504.; Ebu’l- Ferec (Bar Hebraus), Ebu’l-Ferec Tarihi, II, (Süryaniceden ngilizceye Çev. Ernest A. Wallis Budge-ngilizceden Türkçe- ye Çev. Ömer Rza Dorul), TTK Yay., Ankara 1999., s. 540.; Simon de Saint Quentin, s. 44.; Alessio Bombaci, “The Army of the Saljuqs of Rum”, Annali, 38/4 (1978), s. 359.). Moollar Erzurum’u kuatt srada ise merkeze çarlan as- kerlerin henüz tamam Erzurum’a dönememi, hatta Sinaneddin Yakut bir yandan Moollara kar mücadele ederken di-

er yandan da merkezden gönderilen kuvvetleri beklemeye koyulmutu (bn Bîbî, s. 517.).

öldü(1241)

.YerinetayinedilenBaycuNoyan

,biryandanMoolharekâtniler

letmek, dier yandan ise rakiplerine kar Kaan’n nezdinde itibar kazanmak

amacyla,yeniharekâtplanlarhazrlad.

Onunilkhedefi,Alâ’ü’ddînKeykubâd

dönemindeki kudret ve hametinden uzaklam olan Türkiye Selçuklu Devleti

idi

.

Baycu,1242sonbaharnda30binkiilikbirorduylaMugan’danhareketede

rek Anadolu’ya girdi ve Erzurum’u kuatt. ki ay süren kuatma sonunda ele

geçirdiiehriyamalayp,halknkâmilenkatletti

.Ancakbunlardahabirba

langçt.ZiraehriviraneyeçevirdiktensonraMugan’adönenMoolordusu,1243

baharndabirkezdahaAnadolu’yayöneldi.

***

Mool ordusunun tekrar Anadolu’ya girdiini örenen II. Gyâsü’ddîn

Keyhüsrev, devlet erkân ve ülkenin ileri gelenlerini toplad (bâr hâss). Sava

kaçnlmazd.Mooltehlikesikarsndayaplmasgerekenlerhakkndafikirlerini

sordu.Yaplanmüzakerelerneticesindeuhususlardamutabakatavarld:

“Müslüman ve Hristiyan (zünnâr dâr) meliklerin gönüllerini almal; onlara,

mevkilerinegöreistekleriniyerinegetirecekmenurlarvefermânlargönderilmeli.

BukonudailkelçiMeyyâfârkînhâkimiMelikGazi’ye(ihâbü’ddînGazi)

gön

derilerekbirsüreönceMeyyâfârkînbölgesinielegeçirmeküzereyaplanseferden

dolay özür dilenmeli ve Sultan’n kabul edebilecei bir mebla ondan esirgen

memeli

. Ayrca Ahlat ülkesi (mülk) kardei Eref’den alnarak Melik Gazi’ye

7 Curmagon Noyan hakknda toplu bilgi için bkz., Timothy May, Chormaqan Noyan, The First Mongol Military Governor in the Middle East, (Master of Arts in the Department of Central Eurasian Studies Indiana University), Indiana 1996.; P.

Jackson, “Cormagun”, Encyclopaedia Iranica, Vol: VI, Fasc. 3, (1993). [http://www.iranica.com/ newsite/ articles/

unicode/ v6f3/ v6f3a016. html].; Bahaeddin Ögel, “Alâ’ü’d-dîn Keykubâd Çanda Bat ran’da Çormahan Noyan’n Du- rumu”, Selçuk Dergisi, Say:3 (I. Alaeddin Keykubat Özel Says), (Haziran 1988), s. 13-17.; Enver Konukcu, “Mool Sunit Boyundan Otegedai'li Cormahan: Cengiz, Ögedey ve Töregene Hatun Döneminin (1206-1246) Büyük Noyan”, s- lam Öncesinden Çada Türk Dünyasna Prof. Dr. Gülçin Çandarlolu’na Armaan, (Editorler: Hayrunnisa Alan, Abdulvahap Kara, Osman Yorulmaz), stanbul 2008., s. 275-288.

8 Baycu Noyan hakknda toplu bilgi için bkz., P. Jackson, “Bayju”, Encyclopaedia Iranica, Vol: IV, Fasc. 1, (1989)., [http://

www.iranica.com/ newsite/ articles /unicode/ v4f1 /v4f1a001. html].

9 bn Bîbî, s. 514., (Türkçe terc., II., s. 62); Kirakos, History of the Armenians, (Trans. Robert Bedrosian), Sources of the Armenian Tradion, New York 1986., s. 240.; Leo de Hartog, Genghis Khan: Conqueror of the World, London 2004., s.

156.; May, age., s. 37, 82. ; P. Jackson, ayn yer.

10 Daha 1232’de küçük bir Mool keif birlii (karavul) Anadolu’ya girmi ve Sivas’a kadar ilerledikten sonra hemen geri dönmütü (bn Bîbî, s. 419., (Türkçe terc., I., s. 420-421.). Ancak Moollar, bölgede büyük saygnl olan ve kendilerini uzun süre uratran Celaleddin Harezmah’ Yassçemen’de (1230) kolayca malup eden ve bu suretle büyük bir askerî güce sahip olduunu gösteren Alâ’ü’d-dîn Keykubâd’n ülkesine ciddi bir taarruzu göze alamyorlard (Uyumaz, age., s.

89-90.).

11 bn Bîbî, s. 514-517.; Aknerli Grigor, History of the Nation of Archers, (Türkçe terc., Okçu Milletin Tarihi, (Çev. Hrant D.

Andreasyan), stanbul 1954., s. 15.; Kirakos, s. 240-242.; Ebu’l-Ferec Tarihi, II, s. 541.; Ebu’l-Ferec bnü’l-brî, Târîhu Muhtasari’d-Düvel, (Türkçe terc., erafeddin Yaltkaya), stanbul 1941., s. 19.; Vardan, Compilation of History, (Türkçe terc., “Cihan Tarihi”, (Çev. Hrant D. Andreasyan), Tarih Semineri Dergisi, III, ÜEF, (1937), s. 228.; Simon de Saint Quentin, s. 57.; Anonim Selçukname, s. 48/31.

12 bn Bîbî’nin Melik Gazi olarak adyla zikrettii ihâbü’d-dîn Gazi, Eyyûbî hükümdar el-Melikü’l Âdil tarafndan 1218 ylnda Urfa ve Suruç valiliine getirilmi, 1220-1244 yllar arasnda ise Meyyâfârkîn (Silvan) Eyyûbî Meliki olarak bu- lunmutur.

13 bn Bîbî’nin ifadesine göre Türkiye Selçuklu sultanlarnda Meyyâfârkîn’e hâkim olmadan çadrlarnn daima kapal

kalacana dair bir inanç mevcuttu. II. Gyâsü’d-dîn Keyhüsrev de bu düünceden hareketle 1241 ylnda Meyyâfârkîn’i ele geçirmek üzere hareket etti. Hâlbuki ehrin hâkimi Melik Gazi, Alâü’d-dîn Keykubad gibi II. Gyâsü’d-dîn Keyhüsrev’e de bal kalacan bildirmiti. Mool basksnn iddetini arttrd o günlerde Abbasî halifesi el-Mustansr Müslümanlar arasndaki bu ihtilâf halletmek için harekete geçti. Melik Gazi (ihâbü’d-dîn Gazi), halifenin etkisiyle ehrin kads ile bir-

verilmeli. Gönderilecek malla, adam (ricâl) tutmas ve kullarnzn arasna katl

masiçinhiçvakitgeçirilmedenonabirtevkigönderilmeli.

O bölgelerde bulunan yiitlerin altn ve gümüle kendi tarafna çekmek, sa

vaç ve tecrübeli 20.000 askeri saltanatn taraftar yapmak için Melikü’lÜmerâ

emsü’ddînIsfahanî

Suriyetarafnagönderilmeli.

Sis (Kozan) Meliki’ne

 Erakliye’yi ktâ‘ yoluyla vermek ve baka vaadlerde

bulunmaksuretiyle,sipâhma‘hûd(tâbiiyetantlamasgereigöndermeyikabul

ettiikuvvet)”veFrenkaskerleriilehemenSultan’nhizmetine(behidmetideh

lizihümâyûn)gelmesiistenmeli.

Hep birlikte dümana saldrmak için onlara (meliklere) baka hazineler de

vermeli.”



Butedbirlerherkesçeuygungörüldü.GeçdeolsaMooltehlikesininciddiye

tinikavrayanSultan,Moolordusununkarsnamümkünolduukadarbüyük

birkuvvetleçkmakniyetindeydi.BölgedekibütünMüslümanvegayriMüslim

meliklereelçilergöndererekMoollarakarortakhareketetmekgerektiinisöy

lüyor

,büyükbirorduoluturmakiçinhiçbirmasraftankaçnmyordu.Ordunun

daimîunsurlarolanktâ‘askerlerivegulâmbirliklerineilaveolarakücretliasker

toplanmasiçinhazrlklarbalad

.BununiçinhemtâbiMüslümanveHristiyan

emîrler, hem de ise Melikü’lÜmerâ emsü’ddîn Isfahanî görevlendirilerek her

birine önemli miktarda para tahsis edilmiti.

 Sözgelimi Melik Gazi’ye Ahlat’n

mülkiyet menuru yannda 10.000 dinar Alâü’ddîn altnn (sikkei Alâ’iye) ve

100.000 dirhem gümü (aded) gönderilmiti. Yine ücretli asker bulmak için am

likte bir elçilik heyeti göndererek II. Gyâsü’d-dîn Keyhüsrev’e tâbiiyetini arz etti. Bunun üzerine Meyyâfârkîn kuatmas

kaldrld. Bu olay Melik Gazi’yi (ihâbü’d-dîn Gazi)’yi incitmi idi ki metinde bu olaya iaret edilmektedir. Bu konuda bkz., Turan, Selçuklular Zamannda Türkiye, s. 428-429.

14 emsü’d-dîn Isfahânî hakknda bkz., Mehmet Suat Bal, “Türkiye Selçuklu Devletine Hükümdarlk Yapan Vezir; emsü’d- dîn Isfahânî”, Türkiyat Aratrmalar Dergisi, SÜ Türkiyat Ara. Enst Yay., Say.19 (Bahar 2006), s. 265-394.

15 Sis Meliki’nden kast Kilikya Ermeni Kralldr.

16 bn Bîbî, s. 518-519.

17 Elçilerin götürdüü mesaj uydu: “Eer dümann saldrya geçmedii ve idarenin elimizde bulunduu u srada ihmal davranr, birbirimize duyduumuz eski faydasz bir kin yüzünden ii ardan alrsak, yarn Allah korusun, i iten geçip devletin ykld, dümann üstün geldii ve talihin gözünün alat srada dudak srmann ve el ovuturmann bir faydas olmaz. Pimanlk ve ah vahtan baka yaplacak bir ey kalmaz. urasn unutmayn ki bizim devletimize bir fela- ket gelmesi durumunda hiç vakit geçirmeden sizleri de dükünlük ve sefalet çukuruna atarlar. Büyüklük ve huzur, dü- künlük ve perianla dönüür. Üzüntü ve hüsran içinde ‘Dünyada ilediimiz büyük kusurlardan dolay yazklar olsun bi- ze’ âyetinden (Kur’an- Kerim 34/9) baka bir ey okumazsnz.” (bn Bîbî, s. 519.)

18 Türkiye Selçuklu ordusunun daimî kuvvetleri gulâmlar ve ktâ‘ askerlerinden, ihtiyaca binaen celp edilen yardmc kuvvet- ler ise ücretli askerler, tâbi devlet kuvvetleri ve gönüllülerden olumakta idi. Köseda Sava öncesinde hazrlanan ordu- da, orduyu oluturan bütün unsurlar yer alyordu. Türkiye Selçuklu ordusu hakknda bkz.; Erkan Göksu, Türkiye Selçuk- lularnda Ordu, (GÜ Sos. Bil. Ens. Yaynlanmam Doktora Tezi), Ankara 2008.

19 bn Bîbî sadece Melik Gazi ve Sis (Kozan) Meliki’nin ismi zikretmekle beraber bu uygulamaya dier tâbi melik ve emîrle- rin de dâhil edilmi olmas muhtemeldir. Nitekim Vasiliev, Mool tehlikesi karsnda Anadolu’daki büyük üç devletin yani Türkiye Selçuklu Devleti, znik Rum mparatorluu ve Trabzon Rum mparatorluu’nun ortak hareket ettiini ve Moollar- la savaan Selçuklu ordusunda Trabzon Rum mparatorluu kuvvetlerinin de bulunduunu söylemektedir. (A. A. Vasiliev, History of the Byzantine Empire (324-1453), II., (The University of Wisconsin Pres), 1952, s. 531.). Ayn ekilde Mool harekât karsnda Türkiye Selçuklu Devleti ile 1243 ylnda bir ittifak antlamas yapan znik Rum mparatorluu’nun (George Ostrogorsky, Bizans Devleti Tarihi, (Çev. Fikret Iltan), TTK Yay., Ankara 1999., s. 406.) da söz konusu ant- lama gerei Köseda Sava öncesinde Selçuklu ordusuna asker gönderdiklerini iddia eden Bizans tarihçileri bulun- maktadr. Ancak muasr kaynaklarda bunu dorulacak herhangi bir bilgi bulunmamaktadr (Turan, Selçuklular Zamann- da Türkiye, s. 432 n.).

ülkelerine gönderilen Melikü’lÜmerâ emsü’ddîn Isfahanî’ye, 100.000 dinar ve

milyonlarcagümüpara(dirhem)tahsisedilmi,bakabirhazinedeSis(Kozan)’e

gönderilmiti.



Tâbi melikler, Sultan’n emri gerei asker toplamakla megul olurken, Sâhib

emsü’ddîn de Suriye’ye gitti. “Bu bölgenin yiitlerinden fakir olanlarnn bur

nuna zenginlik kokusunu ulatrd.” Ayrca uc memleketlerinden gelen kussâd

(haberciler)da“isteklerineldeedildii,amacaulald,cünûdvecüyûtoplan

d”haberiniverdilerki

uclardantoplananbuaskerlerin,çounluuTürkmen

lerdi.

Hazrlklar devam ettii srada Sultan, çocuklar, seçkin adamlar ve hiçbir

zamanyanndanayrmadharemiilebirlikteMahrûseiSivas’ahareketetti.Ya

nnda hassa birlikleri, “hepsi ktan beri hazrlanan ktâ‘ askerleri (asâkiri ka

dîm)

veücretliaskerlerden(cerâhor)

oluan70.000süvâribulunuyordu.

An

cak ktâ‘ askerleri ve bn Bîbî’ye göre Sürmarî (Sermarî)

, Gencevî, Gürcî, Ucî,

Frank,Kaymerî

veKpçaklardan

,Ebu’lFerec’egöreiseHalebli,Rum,Frankve

Maaddîlerden

oluanücretliaskerler

,ordununtamamntekiletmiyordu.Zira

uc askerleri (asâkiri Etrâk), 50.000 kiiyle geldii haber alnan Melik Gazi, am

tarafndantoplad20.000kiilikücretliaskerbirliiylebeklenenSâhibemsü’d

dînve3000kiiylehareketettiihaberverilenSishükümdarhenüzgelmemiti.

BuyüzdenSultan,orduyahenüzkatlmamkuvvetleribeklemeküzerebirmüd

detSivas’takald.Buradabiryandanorduyakatlacakkuvvetleribeklerkendier

yandandaçevgânoynamak,avlanmak,yiyipiçmeklevakitgeçiriyor,ayrcaher

gün askerleri denetleyerek, sava araç ve gereçlerini düzenlemekle megul olu

yordu.



Türkiye Selçuklu ordusu Sivas’ta bulunduu srada, Nâsihü’ddîn Fârisî ku

mandasndaki 2000 kiilik Haleb askeri dnda etraf memleketlerden çarlan

kuvvetlerinhiçbirigelmedi.HâlbukibnBîbî’yenazaranMelikGazi’nin50.000,Sis

(Kozan)hükümdaryaniKilikyaErmeniKral’nn3000veaskertoplamaküzere

büyük bir hazine ile âm bölgesine gönderilen Sâhib emsü’ddîn’in de 20.000

20 bn Bîbî, s. 518-519.

21 bn Bîbî, s. 519.

22 bn Bîbî, asâkir-i kadîm veya leker-i kadîm ifadesiyle ktâ‘ askerlerini kastetmitir. Geni bilgi için bkz.; Göksu, agt., s.

77-110.

23 Türkiye Selçuklu ordusundaki ücretli askerler (ecrîhor/cerâhor) hakknda bkz.; Göksu, agt., s. 110-170.

24 bn Bîbî, s. 519.

25 Sürmarî (Sermarî) tabirinin günümüzde Sürmeli denilen ve Idr’a bal bir yerleim birimi olan Sürmariye (Semariye) ile alakal olmas dolaysyla, bu bölgeden gelen Türkmenlere bu adn verildii tahmin edilebilir (Bombaci, s. 356., M Said Polat, “Türkiye Selçuklularnda Askerî Tekilât (1071-1243)”, Türklük Aratrmalar Dergisi, 17 (Bahar 2005), s. 42.) Sürmariye, kalesiyle mehur olup birçok kaynakta ad geçmektedir (Göksu, agt., s. 105 n.).

26 Suriye’de bulunan “Halebli” Türkmenler’e bu isim veriliyordu (Bombaci, Polat, ayn yerler.)

27 bn Bîbî, s. 519.

28 Ebu’l-Ferec tarihinde skça geçen Maadllar, Maad oullar veya Maaddîler tabirinin, göçebe Arap kabileleri, Bedevîler (Ma‘daye) için kullanld anlalmaktadr (Ebu’l-Ferec, I, s. 281, 288, 290, 301 306 ve muhtelif yerler.; Bombaci, s. 356.)

29 Ebu’l-Ferec, bu askerlerin altn mukabilinde toplanan kiralk asker olduklarn açk bir ekilde zikretmitir (Ebu’l-Ferec, II, s. 541.). Ayn müellif, Tarihu Muhtasari’d-Düvel’de de “kendi askeri dnda Rum, Frank, Gürcü, Ermeni ve Araplardan oluan ordu” demektedir. (s. 19.).

30 bn Bîbî, s. 519-520.

kiilik kuvvetle yolda olduklar söyleniyordu. Bunlardan Melik Gazi’nin 50.000

kiilikkuvvetikaynaklardabelirtilmemiolmaklaberaber“sipâhma‘hûd”yani

tâbidevletkuvvetleriileücretliaskerlermüteekkildikiMelikGazi’yeücretlias

ker celbi için10.000 dinarAlâü’ddîn altnn (sikkei Alâ’iye) ve 100.000 dirhem

gümü(aded)gönderilmiti.

KilikyaErmeniKrall’nngönderecei3000kiilik

kuvvet ise yine “sipâh ma‘hûd” ve ücretli askerlerden oluuyordu. Kilikya Er

meniKrallileAlâ’ü’ddînKeykubâddönemindeyaplantâbiiyyetantlamasna

göre1500

,SimondeSaintQuentin’inrivayetinegöre300“lance/mzrak”

gön

dermeyi kabul ettii bilindiinden, söz konusu 3000 askerin aa yukar yars

tâbidevletkuvvetleri(sipâhma‘hûd)geriyekalanisebedelimerkezdengönde

rilenücretliaskerleridi.

BunlarndndaâmveHalebcivarndabulunanSâhib

emsü’ddîn, “saylar hesaba kitaba gelmeyen Hârezmî, Baalbekî

, Kpçak ve

Kürd’tenmeydanagelenbirordu”meydanagetirmi,buordununherneferinin6

aylkerzaknpeinvererek,savaaraçgereçlerini,mühimmatvesilahlarhazr

lamt.



Bunlarnhiçbirisininorduyailtihaketmemiolmas,bazdevletricalininsab

rntüketiyordu.Busradacasuslarvemuhbirlerden(cevâsisumunhiyân)Baycu

Noyan’nHorasan,Irak,FarsveKirmanbeldelerindentopladçekirgevekarn

casürüsügibikalabalkordusuylasüratlegelmekteolduuhaberigeldi.Buhaber

üzerineyardmbirlikleriningecikmesinigözönündebulundurantecrübelidevlet

büyükleri,Sivas’nhertürlüaraçvegereçledolubirehirolduunaiaretederek

yardmkuvvetlerinibeklemekbahanesiyleburadakalpehrintahkimedilmesini

tavsiyeettiler.OnlaragöreSivas’tasavunmayageçmek,MelikGazi’dengelecek50

bin askerden daha etkili olacakt. Ancak bu düünce, bn Bîbî’nin “ömürlerinde

savazorluugörmemi,felaketacstatmam,çarpmazahmetiçekmemi,dert

zehri içmemi, gençliin verdii güçle marur olan yeni yetmeler” olarak tarif

31 Tâbi emirlerden tâbiiyet muahedesinde belirlenen miktar dnda bir kuvvet, hele de ücretli asker talep edildii zaman, bunun bedeli metbû‘ hükümdar yani merkez tarafndan karlanrd. Göksu, agt., s. 180-181.

32 Sözkonusu 1500 kiilik kuvvetin 1000’i süvari, 500’ü ise çarhç olarak belirlenmiti [bn Bîbî, s. 341-342.; Kirakos, s. 152- 153.; Anonim Selçuknâme, s. 46., (Türkçe terc., s. 30.); Ebu'l-Ferec, II., s. 521.; Osman Turan, “Anatolia in the Period of the Seljuks and the Beyliks”, The Cambridge History of Islam, Vol.1/A, (Edited by Peter Malcolm Holt, Ann Katharine Swynford Lambton, Bernard Lewis), Cambridge 1970., s. 246-247.].

33 “Lance/mzrak” tabiri Avrupa’da “bir süvâri ve bu süvâriye bal savaç ve hizmetkârlardan oluan bir birlii” ifade etmekte olup bir lance/mzran, ortalama be savaçdan olutuu bilinmektedir. Konu hakknda yarntl bilgi için bkz.;

Göksu, agt., s. 183-185.

34 Kilikya Ermeni Krall ise ne tâbi devlet statüsü gerei göndermeyi vaat ettii kuvvetleri ne de Sultan tarafndan para gönderilerek celp etmesi istenen Frank ücretli askerleri göndermemitir.

35 Türkçe tercümede “Yadbekî” olarak okunmakla beraber (bn Bîbî, Türkçe terc., II., 79), bunlarn Lübnan’daki Baalbek bölgesi ahalisi olmas kuvvetle muhtemeldir (Bombaci, agm., s. 355-356.; Polat, agm., s. 43.)

36 Sâhib emsü’d-dîn hazrlklar tamamladktan sonra Rum tarafna hareket etmek üzereyken Selçuklu ordusunun akbeti duyulmutu. Bunun üzerine toplad ordu dalan Sâhib emsü’d-dîn, sarf ettii para ve mallar tekrar toplamaya çalsa da fazla bir ey elde edemedi. Bir süre daha o bölgede kaldktan sonra önce Malatya’ya daha sonra ise Sultan’n dergâ- hna varmak için hareket etti. Bu arada Malatya hâkimi Mübârizü’d-dîn Çavl da saltanat makamna haberciler (kussâd) göndererek, Sâhib’in ve öteki devlet büyüklerinin geliini haber verdi ve “Naib’in Köseda’a gidii srasnda, ücretli (cerâhor) askerlerin gelmesinin gecikmesinden dolay Sâhib, geç kalmtr. Bu yüzden padiahn öfkelenip sinirlenme- sinden korkmaktadr. Eer bargâh makamndan ona izzet ve ikramda bulunulaca ve iyi davranlaca konusunda bir fermân çkarsa, bu padiahn iyi huylarnn ve kullarna iyi davranmasnn bir göstergesi olur” diye arz etti. Bunun üzerine Sâhib emsü’d-dîn’e vezirlik fermân ve menuru gönderildi ve böylece endiesi giderildi (bn Bîbî, s. 538-539.).

ettii grubun etkisiyle Sultan tarafndan kabul edilmedi

 ve Türkiye Selçuklu

ordusuKöseda’nyolututtu.



Kaynaklardafarklrivayetlerolmaklaberabersays70.000’iaanTürkiyeSel

çukluordusu

Köseda’avardzamangeniotlaklar,bolsularvesalammev

ziler buldu ve hiçbir taraftan yabanc askerlerin bargâha yol bulamayaca bir

yerde mevzilendi. Bu müstahkem mevkide gelecek yardm beklenirken Baycu

Noyan’n,aralarndaErmeniveGürcübirliklerinindebulunduu40.000süvâriyle

Erzincan’n Akehir ovasna vard haberi ulat.

 Bu haber, Moollarla bir an

evvelharbegirmekisteyentecrübesizdevletricalikibnBîbî’ninifadesiyleonlar

Hâssü’lhâssSultanidilerarasndasevincesebepolurken,“bilgeemîrlervetec

rübeli büyükler” bir kez daha aceleci davranlmamas konusunda Sultan’ uyar

makmecburiyetinihissettiler.SâhibMühezzibü’ddînAli

iledahaönceTürkiye

Selçukluordusundakiücretliaskerlerinkumandanlnyapan

,ancakbumuha

rebede “beglerbegi” mansbyla karmza çkan Gürcüolu Zahîrü’ddîn

, Sul

tan’nhuzurunaçkarak“Bohayallerlekendimizitehlikeyeatmamz,askeriyok

yerezahmeteveskntyasokmamzyakkalmaz.Yerletiimizbumevzi,dü

man basknndan hiçbir endie duyulmayacak bir yerdir. Mevzilerin salaml,

37 bn Bîbî, s. 520.

38 bn Bîbî, s. 521-522. (Köseda, Zara-Suehri arasnda bir da olup bugün de ayn ad tamaktadr. Selçuklu ordusunun bu dan kuzey eteinde Kelkit Çay’na yakn bir düzlükte daa yaslanarak ordugâh kurduu anlalyor (Turan, Selçuk- lular Zamannda Türkiye, s. 433 n.). Kirakos Selçuklu ordugâh olarak Erzincan yaknlarnda Ch'man-Katuk (Çimen- Gedük) ad verilen köyü gösterirken (Kirakos, s. 244.), Aknerli Grigor da savan Erzurum-Erzincan arasndaki bir ovada meydana geldiini söylemektedir (s. 16.).

39 bn Bîbî, Sultan’n 70.000 süvâri ile Sivas’a hareket ettiini söyledikten sonra burada uc askerleri, 50.000 kiiyle geldii söylenen Melik Gazi, 3000 kiiyle geldii söylenen Sis hükümdar, 20 bin asker toplamak üzere Suriye’ye gönderilen Sâhib emsü’d-dîn ve 2000 kiilik bir kuvvetle Türkiye Selçuklu ordusuna katlacak olan Nâsihü’d-dîn Fârisî’nin bekledi-

ini, Nâsihü’d-dîn Fârisî’nin 2000 kiilik kuvvetinin gelmesinden sonra daha fazla beklenmeyerek Köseda’a doru yola çkldn kaydetmektedir. Ancak kaydn devamnda “ordunun dndaki bir ordudan 80.000 savaç” ifadesi bulunmak- tadr ki bu kayttan (…             … bn Bîbî, s. 521.) Sultan’la beraber Sivas’a gelen 70.000 kiilik ordu dnda 80.000 savaçnn daha toplanm olduu ve her iki ordunun beraberce Köseda’a hareket ettii anlam çkmaktadr. Bu durumda bn Bîbî’ye nazaran Türkiye Selçuklu ordusunun says 150.000’e ulamaktadr. Yine bn Bîbî, Mühezzibü’d-dîn Ali’nin, Köseda Sava sonrasnda Mugan’da görütüü Baycu Noyan’a

“bu defa Allah, yardm ve desteini sizin devletinize verip, slam devletine kar zafer ve baar kazanmanz salamsa, onunla marur olmamak gerekir. Sizin de bildiiniz gibi savata öldürülüp ortadan kaldrlan (Selçuklu) askerinin says

3000 süvariden fazla deildir. Buna karlk Mool ordusundan da çok sayda asker hayatn kaybetti. Daha Rum memleketlerinin ve uclarnn (etraf) silahl, teçhizatl ve da yapl atlara sahip yüz binlerce askeri vardr” dediini zikretmitir (bn Bîbî, s. 533). Bunun dnda Anonim Selçuknâme 100.000 (s. 48.; Türkçe terc., s. 32.), Aknerli Grigor, 160.000 (s. 16.), Rubruck ise -yannda bulunanlardan duyduuna göre- 200.000 atl olduunu söylemektedir (William of Rubruck, The Journey of William of Rubruck to the Eastern Parts of the World, (Translated by William Woodville Rockhill), Published for the Hakluyt Society, Cambridge University Press, London 1900., s. 276.). Ancak bu rakamlarn abartl olduu muhakkaktr.

40 Mool ordusunun saysyla ilgili farkl rivayetler mevcuttur. Simon de Saint Quentin ise öncü olarak 40.000 askerin gönderildiini, bu rakamn ordunun her onluundan üç kiinin alnmasyla meydana geldiini söyler ki buna göre Mool ordusunun toplam says müellife göre 120.000 kiidir (Simon de Saint Quentin, s. 58.). Hetum, 30.000 rakamn verirken (Hetum, History of the Tartars (The Flower of Histories of the East), (Trans. Robert Bedrosian), New Jersey 2004., s.

39.), Rubruck -yine yannda bulunanlardan duyduu kadaryla- 10.000’den fazla olmadn söylemektedir (Rubruck, s.

276.).

41 Pervâne Mu‘înü’d-dîn Süleyman’n babas olan Mühezzibü’d-dîn Ali hakknda bkz., Nejat Kaymaz, Pervâne Mu‘înüd’d- dîn Süleymân, DTCF Yay., Ankara 1970., s. 27-35

42 1241 tarihli Meyyâfârkîn seferinde Türkiye Selçuklu ordusunda bulunan ve öncü olarak görev yapan Frank ücretli askerler, Gürcüoglu Zahîrü’d-dîn komutasnda bulunuyorlard (bn Bîbî, 506-507.).

43 Gürcüolu Zahîrü’d-dîn’in beglerbegi olarak zikredilmesi dikkat çekicidir. Anonim Selçuknâme’de “sipâhsalâr” olarak kaydedilmitir [Anonim Selçuknâme, s. 48. (Türkçe terc., s. 32.)]. Ancak müellifin buradaki beglerbegi unvann, ad ge- çenin dîvân beglerbegligi mi, yoksa bu muharebe dolaysyla dier kaynaklar tarafndan da teyit edildii üzere ordunun kumandanln (sipâhsalâr) yapm olmas münasebetiyle mi kulland açk bir ekilde anlalamamaktadr.

geçilmezlii, hayvanlar için otun bolluu, böyle durumlarda çok büyük ve bu

lunmaz bir avantajdr. Her ne kadar imkânsz olsa da onlarn geçidi (derbend)

amalar durumunda da askerlerimiz rahatlkla kar koyabilir. , istenildii e

kildesonuçlanr.AyrcaSishükümdarnnda3000ErmeniveFranksüvâriyleiki

günsonrabizekatlacahaberinialdk.Onlarnfazlakiiylebizekatlmalarbi

zimiçinbüyükdestekolur”dediler.



Sâhib Mühezzibü’ddîn Ali ve Gürcüolu Zahîrü’ddîn’in bu sözleri fayda

etmedi. Hatta Sultan’n maiyeti arasnda bulunan Muzafferü’ddîn olu

(Nizâmü’ddîn Suhrâb), dorudan doruya Gürcüolu Zahîrü’ddîn’i hedef ala

rak“üphesizHristiyankorkakolur.Omilletinefazlaönemveriyor.

Sâhibol

duubukadaraskerleSultanSishükümdarnniyebeklesin?Cihanpadiahlüt

fedip seçeceim 1000 Frank süvâriyi emrime vererek beni Moollarn üzerine

gönderirse,YüceAllah’nizniyleMoollaryenipdatrm”deyinceZahîrü’ddîn

sözaldveunlarsöyledi:

“Ülkeninvedevletinbirsaçtelineasl,dümanklcnnçekiliolduubirdu

rumdakçnnkokusudünyayrahatszeden,sonuçlar,Allahsaklasn,Suriyeve

Rumülkelerininfelaketinesebepolabilecekböylebirsözüözelliklecihanpadia

hnnhuzurundasarfetmekyakkalmaz.Busözünvedavrannetkisinisadaka

vermekvetövbeetmeklesavuturmak,insanîtedbirlerlebirlikteniyâzveyakar

Rabbânîtakdirinbârgâhnagöndermek,ezelîhükmünbirengelivekarkoymas

olmasa bile Yüce Allah, Kur’an Kerim’inde muhaliflerin ve dümanlarn yenil

mesikonusundaPeygamberlerinEfendisine,‘hakkndaonlaradan,fakatkarar

verdin mi Allah’a güven’ (Kur’an Kerim, 3/159) eklindeki buyruunu göz

önünde bulundurmak gerekir. Kur’an hükümlerine uymak, Müslümanlar için

elzemdir.urasbirgerçektirki,benYüceAllah’tankorktuumiçinkorkam.u

anda doru görüe ve salam manta itibar edilmezse, yarn Allah korusun

ülkeninykmvehalknperianolmasdurumuortayaçkar.Bufitnekarsnda

ihmalkârdavranmak,buolaykarsndakusurluolmak,insannkyametgününe

kadarkötüadlaanlmasnavelanetlenmesinesebepolur.”



44 bn Bîbî, s. 522.

45 Osman Turan’n da belirttii gibi Muzafferü’d-dîn olu’nun, buradaki sözleriyle Gürcüolu Zahîrü’d-dîn’in Mool ordusun- da mevcut olduunu bildiimiz Gürcü ve Ermeni birliklerinden korktuunu ima etmektedir. (Turan, Selçuklular Zamannda Türkiye, s. 436.) Ancak bu cümleden hemen sonra gelen “Sâhib olduu bu kadar askerle Sultan Sis hükümdarn niye beklesin?” ifadesine baklrsa, Muzafferü’d-dîn olu’nun, Kilikya Ermeni Krall’nn gönderecei Ermeni ve Franklardan oluan 3000 kiilik kuvvetin beklenmesi konusundaki srar nedeniyle bu ithamda bulunmu olmas da muhtemeldir.

46 bn Bîbî, s. 523. [Gürcüolu Zahîrü’d-dîn’in verdii cevapta kendisinden Hristiyan olarak bahseden Muzafferü’d-dîn olu’nu Kur’an ayetleri ve hadislere atfta bulunarak uyarmas ve görülerinin din ve devletin selameti için dikkate aln- mas gerektiini vurgulamas ise dikkat çekicidir. Osman Turan da Zahîrü’d-dîn’in ithamlar karsnda “Hristiyan olmakla beraber Allah’a inandn” söylediini kaydetmitir (Turan, Selçuklular Zamannda Türkiye, s. 434). bn Bîbî Muzafferü’d- dîn olu ile Zahîrü’d-dîn arasndaki tartmann devamn u ekilde kaydetmitir. “O cevap üzerine Muzafferü’d-dîn olu,

arabn verdii ar sarholuktan ve gençliin verdii hiddet ve atlganlktan küfretmeye balad. Mühezzibü’d-dîn Ali, onu azarlayarak, ‘Sen yazp çizmenin dnda baka ne bilirsin?’ dedi. Muzafferü’d-dîn olu’nun Sultan’n huzurunda etti-

i küstahln ahidi olmalarna ramen ona müdahale etmeyen devlet büyükleri, ‘Alçak uyarlmazsa azar’ sözünü söyle- yerek akn ve perian bir halde Sultan’n huzurundan ayrldlar. Akamdan sabaha kadar ülkenin ve devletin elden çkmakta ve batmakta olduuna alayp szlandlar. Sultan ise, elence meclisinde yiyip içerek sabah etti (bn Bîbî, s.

523-524.)]

Gyâsü ddîn Keyhüsrev’in, tecrübesiz emîrlerin telkiniyle aceleci davranp

orduya henüz iltihak etmemi olan kuvvetlerin gelmesini beklemeden hareket

etmesi,muharebeöncesiyaplanbüyükbirhatayd.Ancakbeklenenkuvvetlerin,

tahminedilendendahauzunbirsüregeçmiolmasnaramenbirtürlügelmemi

olmas, sözkonusu emîrlerin, Türkiye Selçuklu ordusuna iltihak konusunda ar

davrandklarfikrinideaklagetiriyordu.HattaEbu’lFerec’egörebuemîrler,vaat

ettikleri yardm gerçekletirmeyerek Sultan’a “ihanet” etmilerdi.

 üphesiz bu

durum,onlarnhadiselerinsonucunagörehareketetmedüüncesindeolmalarn

dankaynaklanmtveGyâsü ddînKeyhüsrevacelecidavranmamolsaydbile,

sözkonusukuvvetlerinorduyakatlacaklarüpheliydi.

Gyâsü ddîn Keyhüsrev, kendisini usanmadan ikaza devam eden tecrübeli

devletadamlarnnfikrineehemmiyetvermeyerekMoolordusunataarruzkarar

verdi.

 Muzafferü’ddîn olu, Gürcüolu, Veliyü’ddîn Pervâne, Nâsihü’ddîn

Fârisîvediersipehdârvekomutanlar(lekerke)kumandasndaMoolordusu

üzerineyürüyenTürkiyeSelçukluordusu(Rûmî),3000kadarFranksüvâridn

daâmî,Rûmî,GürcîveUcîaskerlerdenoluuyordukibuöncükuvvetintoplam

says20.000kadard.



bnBîbî’ninkaydnagöreTürkiyeSelçuklukuvvetlerinin“büyükbircesaretle

canlarn hiçe sayarak geyiklerin bile yürüyüp gezinemeyecei sarp geçitlerden

(derbend)ylangibiaktklarn”görenBaycuNoyan,“Bunlarkaçmaktanbakabir

iyapamazlar.Bugünklcmnaltndakellegörüyorum.Onlardargeçidegelin

ceye kadar beklemek gerekir. Çünkü aaya ininceye kadar yorulurlar. Oradan

kaçmayamecallerikalmaz”demiti.Gerçektendeöncüaskerlerin(lekeripîrev)

hepsi aaya inince, kendi kendilerinin giri çk, ini trman yollar kapand.

BaycuNoyan,klasiksahtericatyönteminiuyguladveönceüzerlerinesaldrdk

tansonrageriçekildi.Selçuklusüvarileri,arzrhveteçhizattayanatlaryor

gun düünceye kadar canla bala savatlar. Mool ordusunun çekilmesini, dü

mannhezimeteuradeklindealgladlar.AncakBaycuNoyan,Rumaskerle

47 Ebu’l-Ferec, II, s. 541.

48 Sultan’n bu hareketi ile bn Haldûn’un devletin ykl devresine ait öngörüsü birebir uyumaktadr. bn Haldûn unlar

söylemektedir: “Beinci devre israf ve saçp datma çadr. Hükümdarlar bu çada kendilerinden önce hükümet süren- lerin topladklarn ehvet, arzu ve zevkleri urunda datmakla megul olurlar, yaknlarna, konutuklar kimselere ve kö- tü dostlarna, kötü terbiye tesirinde yetienlere cömertlik göstermekle vakitlerini geçirirler. Onlar içinden çkamayacaklar

ve idare edemeyecekleri büyük memuriyetlere tayin ederler, büyük ve bilmedikleri ileri onlara havale ederler. Kendi ka- vimlerinden olan devletin büyük yardmclarn ve seleflerinin iyiliini görenleri bu gibi önemli i ve görevlerden uzaklat- rrlar, onlarn kalplerini krarlar ve kendilerine gücendirirler. Bu suretle bu devlet adamlarnn yardmndan mahrum olurlar ve askere ayrlan masraflar kendi arzu ve ehvetlerine sarf ederler. Hükümdar onlarla temaslarda bulunmadan perde arkasnda yaad, onlar yoklamad ve tefti etmedii cihetle ordu tekilâtn da bozarlar. Böylece selefleri tarafndan kurulan her eyi ykarlar, ite bu devrede devlette ihtiyarlama haleti husule gelir. Devlet, tedavisi kabil olmayan hastala tutulur ve bu hastalktan iyilemesi imkânsz bir hale gelir, aada devletlerin halleri srasnda anacamz gibi büsbütün yklmaya kadar, bu hastalktan kurtulmaz, devlet yklr. Tanr vârislerin en hayrlsdr.” (bn Haldun, Mukaddime, I, (Çev.

Zakir Kadirî Urgan), MEB Yay, stanbul 1997., s. 447.)

49 bn Bîbî, 3000 Frank ve Rûmî demektedir ki Rumî ifadesinin Türkiye Selçuklu ordusunu nitelendirdii anlalmaktadr.

Bunlar içerisinde sadece Nâsihü’d-dîn Fârisî’nin, Haleb’den gelen 2000 kiilik kuvvetle (âmî) muharebeye girdii düü- nülecek olursa, Moollar üzerine gönderilen kuvvetin tamamnn 3000 kii olmas beklenemez. Dolaysyla söz konusu 3000 saysnn sadece Franklar için kullanlm olmas muhtemeldir. Nitekim baz kaynaklarda bu öncü kuvvetin 20.000 kii olduu kaydedilmitir (Turan, Selçuklular Zamannda Türkiye, s. 435.)

rinin kmldayacak halinin kalmadn görünce askerlerine geri dönüp ok ya

drmalarnbuyurduveksazamaniçindeâmî,Rumî,Frank,GürcîveUcîasker

lerinden meydana gelen Türkiye Selçuklu öncüleri kâmilen imha edildi.

 Öncü

kuvvetkumandanlarndanalvaolu,sarhobirhaldesancaklarn(alem)indire

rek kaçt.

 Nâsihü’ddîn Fârisî uzun bir müddet mücadeleye devam etti ise de

fazla dayanamayarak Sultan’n yanna döndü. Sultan’a ar sözler söyleyen

Nâsihü’ddînFârisî,“Böylebirgörüveönlemle,böyleuursuzdevleterkânyla

nasl cihangirlikten dem vurur, dümann karsna çkarsn? Ülkeyi, milleti ve

devleti yok edip, Müslümanlar ve bütün insanlar aclara bodun.” dedi ve

Haleb’edoruhareketetti.



Moolöncüleriyleyaplanmuharebedeücretliaskerlerönemliroloynamt.

Bu ücretli askerler arasnda ilk srada Franklar geliyordu. Ermeni müverrihi

Hetum’agöreLimniatili JohnileBonifaciodeMolinis adlikiVenediklikuman

dann emri altnda bulunan bu Franklar (Latinler), Kbrs’tan gelmi

, ancak hiç

birigeridönememiti

.

Selçuklu ve Mool kuvvetleri arasnda meydana gelen bu muharebe, esasen

öncükuvvetlerarasndameydanagelençarpmayd.Ancakilkçarpmadanson

ra korkuya kaplan ve ordusu dalan Sultan, idareyi Çanigir Mübârizü’ddîn

Çavl’ya havale etti ve haremi ile az miktarda hazinesini yanna alarak Tokat’a

kaçt.

Dolaysylaaslmuharebeyaplmadanyenilgikabuledildi.HattaSelçuklu

ordugâhnagelenMoolordusu,Selçukluaskerlerinigörmeyincebununbirtuzak

olduu zannyla iki gün bekledi. Baycu, iki gün sonunda Selçuklu ordusunun

kaçmolduunakanaatgetirdiveordugâhagirmeemriniverdi.AknerliGrigor,

hadiseyi u ekilde naklediyordu: “Ertesi gün, sabah olunca, Tatar, Ermeni ve

50 Mühezzibü’d-dîn Ali, Köseda Sava sonrasnda bar imzalamak üzere Mugan’a gidip Baycu Noyan’la görütüü srada Türkiye Selçuklu ordusunun kaybnn 3000 kiiden ibaret olduunu, buna karlk Moollarn zayiatnn daha fazla olduunu söylemitir (bn Bîbî, s. 533).

51 alvaolu, muharebe sonunda idam edilmitir. Ancak bu ahs, birçok aratrmac tarafndan bn Bîbî’de isimlerine sk sk tesadüf edilen Gürcüolu Zahîrü’d-dîn ve ücretli Frank askerlerinin lideri Fardahla’yla kartrlm ve her üç ahsn ayn kii olduu varsaylmtr. Kanaatimizce bn Bîbî’nin Sultan’ yanl bir karar vermemesi için son ana kadar uyarma- ya devam eden, bu davranndan ötürü baz devlet adamlar tarafndan korkaklkla itham edilen, güngörmü, tecrübeli devlet adam olarak tantp her frsatta övdüü Gürcüolu (Zahîrü’d-dîn)’nun, savaa sarho olarak katlp ilk frsatta ka- çan alvaolu ile ayn ahs olmas uzak bir ihtimaldir. Konu hakknda geni bilgi için bkz.; Göksu, agt., s. 162-163.

52 bn Bîbî, s. 525.; Ebu’l-Ferec, Tarihu Muhtasari’d-Düvel, s. 19.

53 Hetum, s. 39.; Bombaci, 360.

54 “… Moollar (Tartars) Sultan’n pek çok askerini öldürdüler. Bizim askerlerimizden (Serjeants) bazlar da öhreti Kbrs'a kadar ulam olan bu savaa katlmak ve hem de ganimet elde etmek hatrna Ermeniye'ye gittiler, ancak onlardan hiç- biri bir daha geri dönmedi.” (Jean de Joinville, The Memoirs of the Lord of Joinville, (A New English Version Ethel Wedgwood), London 1906., s. 62., (Türkçe terc., Bir Haçlnn Hatralar, (Çev: Cüneyt Kanat) Ankara 2002., 84.); Ayrca bkz., Timoty M. May, “The Mongol Precence and Impact in the Lands of Eastern Mediterranean”, Crusaders, Condottieri and Cannon: Medieval Warfare in Societies Around the Mediterranean, (Edited by Donald J. Kagay and L. J. Andrew Villalon), Brill 2003., s. 134.)

55 Çanigir Mübârizü’d-dîn Çavl savatan kaçarak Sultan’n yanna geldi. Muzafferü’d-dîn olu’nun disiplinsizliinden, yersiz aceleciliinden ve alva olu’nun sarholuundan ikâyette bulunurken Sultan, "ci (aabey), bu konuda neyi öne- riyor ve yaplacak ey nedir?" diye sorar. Çavl ise u cevab verir: “Düünme srasnda ve tedbir zamannda tecrübele- rime dayanarak huzurunda çk yollarn arz ederken, benim görülerime itibar etmedin. Bu durumda ben kulunun veya bakalarnn elinden ne gelir?” Karlkl konuup dantktan ve tedbirler düündükten sonra Sultan, “Ben gidiyor, ülke- nin yönetim dizginini sana brakyorum. Bildiini ve yapabildiini hiç çekinmeden yap” diyerek Tokat’a doru yola çkar (bn Bîbî, s. 526.).

Gürcü askerleri, Sultan’a kar yürümek üzere birletiler. Büyük bir süvari kuv

vetiyleSultan nordusunadoruyürüdüler.Fakatordugâhavarncabirçokerzak

veeyailedoluçadrlardanbakabireyerastlayamadlar.Sultançadrnndve

içtenbirçokkymetlitezyinateyasylasüslüvekapsndapars,arslanvekaplan

gibivahihayvanlarnbalbulunduunugördüler.Sultan,Tatarlaraitaatetmek

isteyen emîrlerin ittifakszlndan korkarak geceleyin bütün ordusu ile beraber

kaçmt.Sultan nfirarettiinigörenTatarlar,bununbirtuzaktanibaretolmasn

dan üphelenerek çadrlar bir müfrezenin muhafazas altna koyup ordularnn

büyükbirksmileSultan ntakibineçktlar.Fakatonlarkendimemleketlerinin

müstahkem mevkilerine varm olduklarndan kimseyi tutamadlar. Tatarlar,

Rum Sultan nn hakikaten firar etmi olduunu örenince geri döndüler. Ordu

nun bütünerzak ve eyasn, korku içinde kaçarken braklm olan güzel renkli

büyükçadrlarelegeçirdiler.ErtesigünbüyükbirsevinçiçindeRûm(Anadolu)

memleketinetaarruzettiler.”



***

Sultan Alâ’ü’ddîn Keykubâd’n miras brakt kudretli Türkiye’nin, onun

ölümündenksabirsüresonrauradKösedafelaketi,Selçukludevletininmu

kadderat ve memleketin inhitat üzerinde ar bir rol oynuyordu. Türk ordusu,

maddetenMoollaraüstünolduuhalde,bataSultannliyakatsizlii,korkakl,

salaminsanlarakymetvermemesivetaktikhatalaryüzündenciddîbirmüda

faadabulunmadanderhalbozgunauramvedalmt.Bumünasebetlevezîr

Mühezzibü’ddîn Ali’nin Amasya kads olan Fahrü’ddîn’e söyledii sözler bu

durumubirkeredahagözlerönünesermektedir.Buakllvezîr,bozgunüzerine

Amasya’yavardndahadiseyigözyalarileveherkesinalaykarsndaan

latrken:“Memleketilerivesaltanatahvalisultannaklszl,gençliivenâdân

l,ayaktakmverezillerleoturupkalkmassebebiilebuderekeyedütü;ar

elenceninuursuzluuyüzündenbuhalegeldi”ifadesiylefelaketinesasâmilini

belirtiyordu.



Moollarn Selçuklu Devleti’ne vurduu darbe, onun Yakn Dou siyaseti

üzerindebirbuçukasrdanberisahipbulunduuönemlirolübirandahiçeindir

miti.GerekTürkiyeSelçuklulargereksedahaönceonlarmetbû‘tanyancivar

daki devletler Mool tâbiiyetine girdiler. Köseda malubiyetinden bir müddet

sonra Muan’a giden Mühezzibü’ddîn Ali, Baycu Noyan’la yapt görümede

Mooltâbiiyetiniresmenkabuletti.

Ardndanemsü’ddînIsfahânîBatuHan’a

56 Aknerli Grigor, s. 16-17.; ayrca bkz., Simon de Saint Quentin, s. 58-59.; Ebu’l-Ferec, Tarihu Muhtasari’d-Düvel, s. 20.

57 Turan, Selçuklular Zamannda Türkiye, s. 438.

58 bn Bîbî, s. 533-535. [bn Bîbî’nin naklettiine göre (s. 533) Mühezzibü’d-dîn Ali, Baycu Noyan’a unlar söylemiti:

“…Noyan’a malumdur ki, eer bu defa Allah, yardm ve desteini sizin devletinize verip, slam devletine kar zafer ve baar kazanmanz salamsa, onunla marur olmamak gerekir. Sizin de bildiiniz gibi savata öldürülüp ortadan kald- rlan (Selçuklu) askerinin says 3000 süvariden fazla deildir. Buna karlk Mool ordusundan da çok sayda asker ha- yatn kaybetti. Daha Rum memleketlerinin ve uclarnn (etraf) silahl, teçhizatl ve da yapl atlara sahip yüz binlerce as- keri vardr. Eer Rum memleketlerinin ar kovanna çomak sokulursa, uzun yllar heyecan, fitne ve karklk sakinleip son bulmaz. Rum ülkesinin düzeni, Selçuklu sultanlarndan bakas tarafnda salanamaz. Memleketlerin ve ülkenin hal-

gönderildi ve Batu Han ona, Mühezzibü’ddîn Ali ile Baycu Noyan arasndaki

antlamaytasdikmahiyetindebiryarlveripSultan’agönderdi.

BöyleceTürki

yeSelçukluDevleti’ninMoollaratâbiiyeti,resmenvehukukenteyitedilmioldu.

Bu durum 1256 tarihinde Hülagü’nün ran’a gelip, imparatorluun bat ksm

üzerindefiilenhükmetmeyebalamasnakadardevametti.



k, onlara boyun eme ve emirlerine uymadan baka ey yapmazlar. Baka bir padiah oray elinde tutamaz. Eer Noyan, lhan’n takip ettii doru yolu takip eder, yöneticilik ve tedbirli olma kurallarna uyarsa, Sultanla bar yapmay

kabul eder. Çünkü dünyaya sahip olmu ve onlar size brakm olan geçmi zamann büyükleri ve padiahlar, ‘Bar

kapsn çalan, tevazu ve dükünlük kapsndan giren kimselerin rzasn kazanmada, onlarn dileklerini yerine getirmede acele davranmak gerekir. Onlarn isteini reddedip geri çevirmek devlet ve memleket yöneticilerinin en büyük hatas ve gafleti saylmaldr. Herkese belli ve açktr ki, padiahlk sebepleri, da gibi dayankl askerlerden, güçlü atlardan, dü- man avlayan silah ve mühimmattan meydana gelir ve bunlar, dier ülkelerden daha çok Rum ülkesinde bulunur. Ayrca savamaktan maksat kazanmaktr. Yüce Allah sizin güçlü ordunuzu baarl kldna göre, imdi dümanlk klcn bar

knna koymanz, bar içinde dostluk ve kardelik yolundan yürümeniz gerekir.”

59 bn Bîbî, s. 542-543.

60 Kaymaz, Pervâne, s. 35.

KAYNAKÇA

AknerliGrigor,HistoryoftheNationofArchers,(Türkçeterc.,OkçuMilletinTarihi,(Çev.HrantD.

Andreasyan),stanbul1954.

AnonimSelçuknâme,(TârîhiÂliSelçûkderAnadolu),AnadoluSelçuklularDevletiTarihiIII,(Ner

veçev.FeridunNafizUzluk),Ankara,1952.

Bal, Mehmet Suat, “Türkiye Selçuklu Devletine Hükümdarlk Yapan Vezir; emsü’ddîn

Isfahânî”,TürkiyatAratrmalarDergisi,SÜTürkiyatAra.EnstYay.,Say.19(Bahar2006),

s.265394.

Bombaci,Alessio,“TheArmyoftheSaljuqsofRum”,Annali,38/4(1978),s.343369.

Cahen,Claude,OsmanllardanÖnceAnadolu’daTürkler,(Çev.YldzMoran),stanbul1979.

ClaudeCahen,“TheTurksinIranandAnatoliaBeforetheMongolInvasions”,AHistoryofthe

Crusades,TheLaterCrusades11891311,Volume:II.,(GeneralEditorKennethM.Setton,Ed

itedbyRobertLeeWolffHarryW.Hazard),UniversityofWisconsinPress.,Madison,Wis

consin1969.,s.660692.

Ebu’lFerec(BarHebraus),Ebu’lFerecTarihi,II,(SüryanicedenngilizceyeÇev.ErnestA.Wallis

BudgengilizcedenTürkçeyeÇev.ÖmerRzaDorul),TTKYay.,Ankara1999.

Ebu’lFerec bnü’lbrî, Târîhu Muhtasari’dDüvel, (Türkçe terc., erafeddin Yaltkaya), stanbul

1941.

Göksu, Erkan, Türkiye Selçuklularnda Ordu, (GÜ Sos. Bil. Ens. Yaynlanmam Doktora Tezi),

Ankara2008.

Hartog,Leode,GenghisKhan:ConqueroroftheWorld,London2004.

Hetum,HistoryoftheTartars(TheFlowerofHistoriesoftheEast),(Trans.RobertBedrosian),New

Jersey2004.

bnBîbî(elHüseyinb.MuhammedbAlielCaferîerRugedî),elEvâmirü’l‘Alâ’iyefi’lUmûri’l

‘Alâ’iye, Tpk Basm, (Önsöz ve fihristi haz. Adnan Sadk Erzi), TTK Yay., Ankara 1956.,

(Türkçeterc.,III.,MürselÖztürk,KültürBakanlYay.,Ankara1996.)

bnHaldun,Mukaddime,I,(Çev.ZakirKadirîUrgan),MEBYay,stanbul1997.

Jackson,P.,“Cormagun”,EncyclopaediaIranica,Vol:VI,Fasc.3,(1993).[http://www.iranica.com/

newsite/articles/unicode/v6f3/v6f3a016.html].

Jackson,, P., “Bayju”, Encyclopaedia Iranica, Vol: IV, Fasc. 1, (1989)., [http:// www.iranica.com/

newsite/articles/unicode/v4f1/v4f1a001.html].

JeandeJoinville,TheMemoirsoftheLordofJoinville,(ANewEnglishVersionEthelWedgwood),

London1906.,(Türkçeterc.,BirHaçlnnHatralar,(Çev:CüneytKanat)Ankara2002.

Kaymaz,Nejat,PervâneMu‘înüd’ddînSüleymân,DTCFYay.,Ankara1970.

Kirakos,HistoryoftheArmenians,(Trans.RobertBedrosian),SourcesoftheArmenianTradion,

NewYork1986.

Konukcu,Enver,“MoolSunitBoyundanOtegedai liCormahan:Cengiz,ÖgedeyveTöregene

HatunDöneminin(12061246)BüyükNoyan”,slamÖncesindenÇadaTürkDünyasnaProf.

Dr.GülçinÇandarlolu’naArmaan,(Editorler:HayrunnisaAlan,AbdulvahapKara,Osman

Yorulmaz),stanbul2008.,s.275288.

Polat,MSaid,“TürkiyeSelçuklularndaAskerîTekilât(10711243)”,TürklükAratrmalarDergi

si,17(Bahar2005),s.1958.

May,Timothy,ChormaqanNoyan,TheFirstMongolMilitaryGovernorintheMiddleEast,(Masterof

ArtsintheDepartmentofCentralEurasianStudiesIndianaUniversity),Indiana1996.

May, Timoty, “The Mongol Precence and Impact in the Lands of Eastern Mediterranean”,

Crusaders, Condottieri and Cannon: Medieval Warfare in Societies Around the Mediterranean,

(EditedbyDonaldJ.KagayandL.J.AndrewVillalon),Brill2003.

Ostrogorsky,George,BizansDevletiTarihi,(Çev.FikretIltan),TTKYay.,Ankara1999.

Ögel,Bahaeddin,“Alâ’ü’ddînKeykubâdÇandaBatran’daÇormahanNoyan’nDurumu”,

SelçukDergisi,Say:3(I.AlaeddinKeykubatÖzelSays),(Haziran1988),s.1317.

SimondeSaintQuentin,HistoiredesTartares,(Türkçeterc.,BirKeiinAnlarndaTatarlarveAna

dolu,(Çev.ErendizÖzbayolu)Antalya2006.

Turan,Osman,“AnatoliainthePeriodoftheSeljuksandtheBeyliks”,TheCambridgeHistoryof

Islam,Vol.1/A,(EditedbyPeterMalcolmHolt,AnnKatharineSwynfordLambton,Bernard

Lewis),Cambridge1970.,s.246247.

Turan,Osman,SelçuklularZamanndaTürkiye,stanbul2002.

Uyumaz, Emine, Sultan I. Alâeddin Keykubad Devri Türkiye Selçuklu Devleti Siyasî Tarihi (1220

1237),TTKYay.,Ankara2003.

Vardan,CompilationofHistory,(Türkçeterc.,“CihanTarihi”,(Çev.HrantD.Andreasyan),Tarih

SemineriDergisi,III,ÜEF,(1937),s.154255.

Vasiliev,A.A.,HistoryoftheByzantineEmpire(3241453),II.,(TheUniversityofWisconsinPres),

1952.

WilliamofRubruck,TheJourneyofWilliamofRubrucktotheEasternPartsoftheWorld,(Translated

byWilliamWoodvilleRockhill),PublishedfortheHakluytSociety,CambridgeUniversity

Press,London1900.