Hâlâ büyüleyici buluyorum bu manzaray›. ‹ri-li ufakl› onlarca tekne kumun üzerinde yan yat-m›fl. Tekerleksiz arabalar› an›msat›yorlar. Kumda küçük su birikintileri bulutlar›n yans›mas›yla renklendiriyor yüzeyi. ‹ngiltere’nin güneyi buras›. Ülkenin kuzeyinde de benzer bir manzarayla kar-fl›laflabiliyorsunuz; bat›s›nda da, do¤usunda da. Söz gelimi, bat› k›y›s›nda bir sahilde yürüyüflte-yiz. Önümüz gözümüz alabildi¤ince kum. Birkaç kifli çocuklar›yla ellerinde kova, kürekleriyle ku-mu kaz›yorlar. Kimbilir, belki de bulduklar› ka-buklularla akflam çekecekleri ziyafetin hayalini kuruyorlar. Sahilin kayal›k bölümünde birkaç ço-cuk su birikintilerinde oynuyor. Ufka bak›yoruz denizi görebilme umuduyla. Uzaklarda, çok uzak-larda grimsi mavi bir renk, bir hareket görür gi-bi oluyoruz. Ama emin de¤iliz gördü¤ümüzün de-niz olup olmad›¤›ndan. Solumuzdaysa kayalar bir duvar gibi yükseliyor.
E¤er yörenin yerlisi biriyle ç›km›flsak sahilde-ki yürüyüflümüze içimizden itiraz etmek gelir ge-ri dönme isteklege-rine:
- Geri dönmenin zaman› geldi. Su geri geli-yor.
Suyun geri geldi¤ini nas›l bildiklerini merak ederek itiraz ederiz.
- Biraz daha yürüsek? Hem deniz suyunu da görmüfl oluruz?
‹flte sahildeki yürüyüfl s›ras›nda istemeyece¤i-niz tek fley bu: deistemeyece¤i-niz suyunu görmek. Eh, turist say›l›r›m yörede. Gel-gitin o sahilde ne zaman gerçekleflti¤ini, nas›l bir enerjiye sahip olabilece-¤ini bilmiyorum. Oysa yürüyüfl arkadafllar›m, yü-rüyüflümüzden önce bunu yerel gazetelerden kontrol etmifller. Gelin de gitin de ne zaman ger-çekleflece¤ini, suyun alçak m› yoksa yüksek mi olaca¤›n› biliyorlar. Adada her y›l pek çok yerli ve yabanc› turist bu bilginin eksikli¤i yüzünden sahil kurtarma ekiplerinin yard›m›na bafl vuru-yor. Aralar›nda yaflam›n› yitirenler de oluvuru-yor.
Birleflik Krall›k’›n k›y›lar›ndan baz›lar›nda su seviyesi 12 metre kadar de¤iflebiliyor gel-git s›ra-s›nda. Yüksekli¤i en fazla 40-50 santimetre de¤i-flen Akdeniz, Ege ya da Karadeniz k›y›lar›ndaki gibi de¤il burada. Çocuklu¤um s›ras›nda Akde-niz’de kumsalda geçirdi¤imiz bir ö¤ledensonra, suyun bir kar›fl kadar çekildi¤ini fark etti¤imizde yaflad›¤›m›z heyecan› an›ms›yorum. Oysa flu an yaflad›¤›m adada, k›y›n›n ne kadar s›¤ oldu¤una ba¤l› olarak, gelgit s›ras›nda su kilometrelerce çekilebiliyor. Rüzgarl› bir günse, deniz suyu geri gelirken yüksekli¤i kimi zaman metrelere ulafla-bilen dalgalar oluflturabiliyor; dalgalar›n h›z› rüz-gar›n h›z› ya da okyanusun herhangi bir yerinde kopan bir kas›rgan›n etkisiyle, o büyük h›zlara ulaflabiliyor. Deniz suyundaki yükselmeye ba¤l› olarak ülkedeki nehirler taflabiliyor. Yaln›zca de-niz k›y›s›ndaki yaflam etkilenmiyor; adan›n iç k›-s›mlar› da gelgitlere ba¤l› olarak sellerden pay›n› alabiliyor. Londra bu ba¤lamda sürekli tehdit al-t›nda olan yerleflim merkezlerinden biri. Adada
ni, gelgitin ne kadar yüksek olaca¤›n› bildiren tablolar› bulabilirsiniz.
‹ngilizce ‘bahar’ gelgiti olarak bilinen (ama bahar aylar›yla hiçbir ilgisi bulunmayan) ve di¤er-lerine göre daha yüksek olan gelgitler gerçeklefl-ti¤inde de uyar›lar›n fark›na varmaman›z nere-deyse imkans›z. (Deneyimime dayanarak, uyar›la-r› gözard› edip böyle günlerde araban›z› nehir k›-y›s›ndaki sokaklardan birinde park etmemenizi öneririm. Islak koltuklara oturup yolculuk yap-mak, hiç kimsenin zevkli bulaca¤› bir durum de-¤il!) ‘Bahar’ gelgitleri, Ay ve Günefl’in dünyayla ayn› hizaya geldi¤i zamanlarda oluyor. Ay’› yeni ay ya da dolunay olarak gözledi¤imiz bu dönem-lerde yüksek gelgitlerin yaflanmas›n›n nedeni, Günefl ile Ay’›n yaratt›¤› kütleçekim kuvvetinin ayn› yönde olmas›. Bu da Ay’›n tek bafl›na yarat-t›¤› gelgite Günefl’inkinin de eklenmesi anlam›na geliyor. Buna ek olarak, aç›klanamayan bir ne-denle, yaklafl›k her 18 y›lda bir çok daha yüksek bir gelgit gerçeklefliyor. ‹flte bu gelgitler Lon-dra’n›n gelece¤ini tehdit ediyor.
Londra’y› kuzey ve güney diye ikiye bölen Thames nehri, yüksek duvarlarla kontrol alt›nda tutulmaya çal›fl›l›yor. Burada nehir her zaman de-nize do¤ru akm›yor ne yaz›k ki. Gel an›nda deniz suyu kilometrelerce içeri girerken, git s›ras›nda beklenen yönde, denize do¤ru bir ak›nt› gözleye-biliyorsunuz. Kentin do¤u ve bat›s›nda, fazla su-yun yönlendirilece¤i alanlar bulunuyor. Do¤usun-da 1983 y›l›nDo¤usun-da kurulmufl bir bariyer, deniz su-yunun kentin derinliklerine ilerlemesini önlüyor. Bariyerin ancak 2030 y›l›na kadar yeterli koru-ma sa¤layabilece¤i tahmin ediliyor. 2030 y›l› ve sonras›nda ya Thames bariyeri yenilenecek ya da Thames’in denize kavufltu¤u noktada 10 mil (yaklafl›k 16 kilometre) geniflli¤inde yeni bir ba-riyer kurulacak. Londra ve sakinlerinin kentteki gelece¤i buna ba¤l›.
yaflam, ço¤u yerde günde iki kez gerçekleflen bu de¤iflimin çevresinde kurulmufl. Bal›kç›lar tekne-leriyle limanlara girifl ç›k›fl saatlerini, dalg›çlar dalma saatlerini gelgitlere göre ayarl›yorlar. Halk, gelgitlerin getirebilece¤i sürprizlere haz›r-l›kl›.
Haz›rl›kl› olman›n tek yolu, gelgitlerin önce-den tahmin edilebilmesinde yat›yor. Gelgitlerin olufltu¤u saatler günden güne de¤iflti¤i gibi k›y›-dan k›y›ya da farkl›l›k gösteriyor. Bir gününün di-¤erine uymamas› Ay’›n Dünya çevresindeki yö-rüngesine iliflkin temel gökbilimsel bilgisiyle aç›klan›rken, k›y›dan k›y›ya gösterdi¤i farkl›l›k, temel co¤rafya bilgisine dayan›yor. Ay, Dünya çevresindeki yörüngesini 24 saat 50 dakikada ta-maml›yor. Oysa Dünya’da bir gün, 24 saat. ‹kisi-nin aras›ndaki 50 dakikal›k fark, gelgitlerin her gün farkl› saatlerde gerçekleflmesine neden olu-yor. Co¤rafi etkenlere gelince... Sahilin derinli¤i, k›y›n›n flekli ‘gel’in ya da ‘git’in ne kadar h›zl› gerçekleflece¤ini belirliyor. Bu etkenler de¤iflken olmad›klar›ndan, gelgitlerin belli bir yerde ne za-man, ne yükseklikte gerçekleflece¤ini bulmak mümkün oluyor. E¤er deniz k›y›s›nda yafl›yorsa-n›z, yerel gazetelerden hangisini açarsan›z aç›n, suyun ne zaman gelece¤ini, ne zaman
gidece¤i-Londra’dan Mektup
D
i
d
e
m
C
r
o
s
b
y
97
fiubat 2005 B‹L‹MveTEKN‹K
