GGY 303 İmar Hukuku
Prof. Dr. Ruşen KELEŞ
GECEKONDU OLGUSU VE GECEKONDU POLİTİKASI
• Gelişmekte olan ülkelerin birçoğunun büyük kentlerinde gecekondu olgusu vardır ve benzer koşullar içinde benzer nedenlerle yer almaktadır.
• Gecekondu, köylerden kentlere nüfus akınlarının ve ilgili ülkelerin toplumsal, ekonomik gelişme düzeyinin dolaysız bir ürünüdür.
• Gelişmekte olan ülkelerde konut sunusunda görülen açık da kentlere göçmüş bulunanları gecekondu yapmaya zorlamaktadır.
• Gecekonduda yaşayanların, toplumların dar gelirli ve yoksul sınıfları olduğu gerçeği genellikle kabul edilmektedir.
• Birçok ülkenin büyük kentlerindeki gecekondu bölgelerinde yapılan araştırmalar, buralarda yaşayanların, okuması yazması olmayan,
niteliksiz, hemen hemen istihdam edilemeyecek ölçüde yeteneksiz kişiler olduklarını ortaya koymuştur.
• Gelişmekte olan ülkelerde kent topraklarının mülkiyet yapısı da dar gelirli kitlelerin toplumsal konut yapmasına yetecek kadar ucuz ve bol arsanın piyasaya sunulmasına elverişli değildir.
• Gecekondu konusuna önem kazandıran bütün nedenler Pakistan, Venezuela, Filipinler, Jamaika, Kolombiya, Fas, Nijerya, Tayland gibi bütün ülkelerde vardır.
• Sayılan ülkelerde kentlere göçen kitleler, kamu kuruluşlarına ya da özel kişilere ait arsalara el koyarak, buldukları geleneksel yapı gereçlerinden, yakınlarından ve tanıdıklarından yararlanarak yüzbinlerce gecekondu yapmışlardır.
• Gelişmiş ve sanayileşmiş Batı ülkelerinin büyük kentlerindeki yoksulluk yuvalarıyla gelişmekte olan ülkelerin gecekondu yerleşmeleri genellikle karıştırılır. Her iki tip yerleşme de toplumun yoksul ve dar gelirli sınıflarını barındırır.
• Gecekondular, kentlerin eski ve yeni kesimleri arasında hem tinsel (manevi) hem özdeksel (maddi) anlamda, geçiş halindeki alanları oluştururlar.
• Çoğu, türdeş görünüşlü, tek katlı, tek odalı, bahçeli, ağaçları, kümesi, ahşap eklentileri olan barınaklardır. Bir kesimi sağlık ve sağlamlık yönünden çok iyi, öteki bir kesimi de içinde oturulamayacak
niteliklerdedir.
• Batının yoksulluk yuvaları genellikle çok katlı, birden çok ailenin yaşadığı, ağaçsız, eski, genellikle düşük ölçünlü yapılardır.
• Gecekondularda yaşayanların köy asıllı olmalarına karşılık, yoksulluk yuvalarında oturanlar kentlilerdir.
• Nüfus ve barınma yoğunluğu gecekondularda yüksek olmakla birlikte, hektar başına nüfus yoğunluk yuvalarında,
gecekondulardan çok yüksektir.
• Gecekondular, genellikle barınma gereksinmesinin sürekli olarak karşılanmasını sağlayan, yerleşme niyeti ile kurulmuş yapılardır.
• Gecekondu önlemenin yıkmakla ve nüfusu bir yerden başka bir yere taşımakla değil, fakat sorunun toplumsal-ekonomik
kökenlerine inmekle göçlere akılcı bir yön vererek, toprak
mülkiyetini toplum yararına denetlemekle gerçekleştirilebileceği görüşü giderek güç kazanmaktadır.
• Gecekondu Türkiye’de II. Dünya Savaşı yılları içinde ortaya çıkmış bir olgudur. 1948 yılında büyük kentlerde 25-30 bin gecekondu bulunuyordu.
1953 yılında gecekonduları ilgilendiren 6188 sayılı yasa çıktığında
gecekondu sayısı 80 bini bulmuştu. Bu sayı 1960 yılında 240 binden 1983 yılında 1.5 milyona yükselmiştir.
• 2002 yılında gecekondu sayısı Türkiye’de 2.2 milyon, yaşayan nüfus ise 11 milyon idi.
• Gecekondu bölgelerinde yapı, barınma ve hizmet ölçünleri kentlerde normal yapı izinlerine dayanan semtlerdeki ölçünlere oranla düşüktür.
• Yapılan araştırmalar, ortalama konut büyüklüklerinin Bursa
gecekondularında 35 metrekare, Erzurum gecekondularında 48 metrekare, Samsun gecekondularında ise 30 metrekare olduğunu göstermiştir.
• İstanbul’un gecekondu bölgelerinde hektar başına 320 kişi düştüğü halde kentin varlıklı semtlerinde bu sayı 250’yi geçmez.
• Kentlerin sağladığı olanaklar sayesinde gecekondulu ailelerin beslenme, giyinme, sağlık ve temizlik gibi özdeksel değer ve
alışkanlıklarıyla tinsel yaşantılarında ve değer sistemlerinde önemli değişmeler olmuştur.
• Gecekondularda kiracılık oranları türlü araştırmaların sonuçlarına göre
değişiktir. Bu oranın İstanbul ve Ankara gibi kentlerde %40 ile %50 arasında değiştiği söylenebilir.
• Kiralanmış gecekonduların oranını her ne kadar gecekondu ticaretinin tek göstergesi saymak geçerli sayılamasa da gecekondularda kiraya vermenin yaygınlığı gecekondu yapısının yoksul ailelerin masum barınma
gereksinmelerinin bir çözümü olduğu varsayımını zayıflatmaktadır.
• Büyük kentlerimizde kendileri apartman kapıcılığı, devlet dairelerinde odacılık, memurluk yapan pek çok kimse borçlanarak gecekondu
yaptırmakta ya da satın almaktadır.
