PATOLOJİ LABORATUVAR TEKNİKLERİ
SAĞLIK HİZMETLERİ MESLEK YÜKSEKOKULU
PLT216-LABORATUVAR GÜVENLİĞİ Öğr. Gör. Nüket ÇALIŞKAN [email protected]
BİYOLOJİK TEHLİKELER ve
GÜVENLİK ÖNLEMLERİ
Hafta-10
PLT216-LABORATUVAR GÜVENLİĞİ
2
BİYOGÜVENLİK
Biyogüvenlik Nedir?
• Enfeksiyöz ajanlarla veya onların genetik ya da toksik her türlü bileşeni ile ilgili
çalışmalar kapsamında;
✓laboratuvar ortamında çalışanları ve çalışılan materyalin korunması yanında
✓toplumun diğer bireyleri ve çevrenin güvenliğinin sağlanması amacıyla
✓laboratuvar tasarımını, cihaz/ekipmanı ve uygulamalarını içeren düzenlemelerin tamamı “biyogüvenlik” olarak tanımlanmaktadır.
Biyolojik Tehlikeler
• İnsanlar üzerinde zararlı etki oluşturma kapasitesine sahip Biyolojik orijinli her türlü ajan/etken veya madde (örneğin
mikroorganizmalar ve biyolojik kaynaklı diğer alerjen veya toksinler)
Biyolojik Tehlikeler
• Bakteri, parazit, mantar ve virüsleri içeren mikroorganizmalar,
• bu mikroorganizmaların toksinleri
• prionlar (kendiliğinden çoğalabilen, aminoasitten oluşan, virüsten daha küçük yapıya sahip olanenfeksiyon etkenleri) insan sağlığını tehdit eden biyolojik tehlikeler olarak bilinmektedir.
• Ayrıca mikrobiyoloji laboratuvarlarında çalışılan deney hayvanları da biyolojik tehlikeler içerisinde yer almaktadır.
1 2
3 4
Laboratuvara Gönderilen Biyolojik Materyaller
• Kan
• idrar
• Balgam
• Dışkı /gaita
• Vücut sıvıları
❖Tüm hastaların kan ve diğer vücut sıvıları potansiyel olarak infekte kabul edilmelidir.
❖Eller veya diğer cilt yüzeyleri hastanın kan ya da diğer vücut sıvılarıyla kontamine olursa derhal su ve sabunla yıkanmalıdır.
Biyolojik Ajanlarının Vücuda Giriş Yolları
1. Perkutan Yaralanmayla Maruz Kalma:
✓ Perkütan yaralanmalar, kesici-delici cisimlerin batması, özellikle iğne batması sonucu enfeksiyöz ajanların derinin koruyucu
mekanizmalarını atlayarak doğrudan dolaşıma ulaşması ve yaralanan kişiyi enfekte etmesi muhtemeldir.
✓Cam kırıkları ve bistüri ile perkutan yaralanmalar da olmaktadır
Biyolojik Ajanlarının Vücuda Giriş Yolları
2. Temas ile Maruz Kalma:
✓Çalışmalar sırasında sıçramış enfeksiyöz materyalin dekontamine edilmemiş
✓bir yüzeyde bulunması halinde, çalışanın bu yüzeye teması sonrası deri ve mukozalarına bulaşabilir.
• Sıçrayan enfektif materyalin dolaylı olarak eller aracılığıyla mukozalara, göze ve ağıza
götürülmesi ile bulaş söz konusudur .
Biyolojik Ajanlarının Vücuda Giriş Yolları
3. Solunum Yoluyla Maruz Kalma:
✓ Aerosoller aracılığı ile yayılan enfeksiyon ajanlara maruz kalınabilir.
✓ Aerosoller aşağıda sayılan işlemler sırasında oluşabilirler:
i. Besiyerine ekim, ii. Pipetle çekim, iii. Santrifüj işlemi,
iv. Homojenizasyon, çalkalama, karıştırma, v. Özeyi alevden geçirme,
vi. Kültür kaplarının açılması, vii. Kan tüplerinin açılması.
Biyolojik Ajanlarının Vücuda Giriş Yolları
4. Ağız Yoluyla Maruz Kalma:
✓ Ağız yoluyla maruz kalmanın en önemli sebebi ağızla pipetlemedir.
✓ Ağızla pipetleme yanında enfekte materyalin ağıza sıçraması, kontamine materyalin ya da elin ağıza götürülmesiyle ya da laboratuvarda yiyecek ve içeceklerin tüketilmesiyle de bulaş olasıdır.
✓ Yiyecek ve içecekler kendileri kontamine olabilecekleri gibi, kontamine elle tutulmaları sonucu da bulaşa neden olabilirler .
7 8
9 10
Biyogüvenlik Düzeyleri
• Laboratuvarın çalıştığı mikroorganizmaların risk gruplarına göre gerekli uygulamaları ve korunma kriterlerini içeren Biyogüvenlik Düzeyleri (BGD) belirlenmiştir.
Biyolojik Materyallerle Çalışma Kuralları ve Çalışma Ortamları
Mikroorganizmalarla çalışmalarda, mikroorganizmanın patojenitesi (mikroorganizmanın hastalık yapma etkisi);
• Risk grubu (duyarlı organizma),
• Laboratuvar teknikleri,
• Güvenlik ekipmanı ve
• Laboratuvar bina/dizayn özelliklerinin bir kombinasyonu şeklinde dört düzey de tarif edilmektedir.
İyi Laboratuvar Uygulamaları (İLU)
• Enfeksiyöz ajanlarla çalışılan laboratuvara giriş laboratuvar sorumlusu tarafından sınırlanır ve yasaklanır.
• Laboratuvarda yeme- içme, sigara içme, kontak lense dokunma ve makyaj yapmaya izin verilmez.
• Ağızla pipetaj kesinlikle yapılmaz.
• Tüm prosedürler aerosol oluşumunu veya saçılma potansiyeli varsa veya enfeksiyöz ajanların büyük volümleri ya da yüksek konsantrasyonları ile çalışılıyorsa biyogüvenlik kabinleri kullanılır.
• Laboratuvarda çalışırken mutlaka laboratuvar önlüğü veya benzeri kıyafet giyilir.
• Yüze sıçrama olasılığında yüz koruyucu kullanılır.
İyi Laboratuvar Uygulamaları (İLU)
• Enfeksiyöze materyale veya enfekte hayvana temastan sonra, eldiven çıkarıldıktan sonra ve laboratuvar terk edilmeden önce eller mutlaka yıkanır.
• Çalışma yüzeyleri her gün en az bir kez ve eğer enfeksiyöz materyal dökülürse; dökülmenin hemen ardından laboratuvarcının kendisi tarafından dekontamine edilir.
• Tüm kültürler, stoklar ve düzenli olarak üretilen diğer kirliler ve tüm enfeksiyöz materyal atılmadan önce dekontamine edilir. Bunun için otoklavlama, yıkama veya diğer uygun bir metot seçilir.
• Böcek ve kemirici kontrol programı uygulanır.
İnsanda Hastalık Yapan
Mikroorganizmalarla Çalışma Kuralları
• İyi mikrobiyoloji tekniklerine ek olarak:
• giriş sınırlaması,
• biyotehlike işareti,
• kesici delici önlemleri ve
• biyogüvenlik el kitabı zorunludur;
• saçılmaya yol açan veya aerosol üreten işlemlerde biyogüvenlik kabini kullanılır;
• laboratuvar önlüğü, eldiven ve ağız koruyucu önlemler alınır;
• kontamine (bulaşıklı) atıklar otoklavlanır.
13 14
15 16
BGD 1
• Çalışmalar standart mikrobiyolojik uygulamalar kullanılarak açık tezgahlarda gerçekleştirilir.
• Özel muhafaza ekipmanı veya tesis tasarımı gerekli değildir.
• Kişisel koruyu donanımlar,
• Kapı işaretlenmeli
• Göz banyosu ve duş olmalı.
• Kolay temizlenebilir yüzeyler
• Kapıya yakın el yıkanabilir bir lavabo.
BGD 1
BGD 2
• Kendiliğinden kapanan kapı
• Kapının biyolojik tehlike işareti ile işaretlenmesi,
• Penceler kapalı,
• Otoklav bulunması
• Laboratuvar güvenliği eğitimi almış personel
• Göz banyosu ve duş olmalı.
• Biyogüvenlik kabinleri,
• Çıkışa yakın el yıkamak için lavabo,
• Atık prosedürleri
• Kişisel koruyu donanımlar (standart laboratuvar önlüğü)
BGD 2
BGD 3
• Laboratuar personeli, patojenik ve potansiyel olarak ölümcül ajanların kullanımı konusunda özel eğitim almalıdır.
• Bütün işlemler biyogüvenik kabini içerisinde yapılır.
• Kişisel koruyucu donanımlar (Ameliyat tipi önlük, maske, eldiven)
• Giriş aşamalı,
• Özel kart veya şifre ile giriş
• Açılamaz, mühürlü pencere
• Giyinme odası
BGD 3
19 20
21 22
Ciddi/Ölümcül Sonuçlar Doğuran Ajanlarla Çalışma
Aerosol bulaşma potansiyeli taşıyan ve/veya ciddi veya ölümcül sonuçlar doğurabilecek yerel veya ekzotik ajanlarla çalışılması insanda hastalık yapan mikroorganizma çalışma kurallarına ek olarak şunlar yapılmalıdır:
• Laboratuvara kontrollü giriş;
• Tüm laboratuvar atıklarının ve laboratuvar kıyafetlerinin dekontaminasyonu,
• Tüm çalışmalarda biyogüvenlik kabini gerektiğinden solunum korunması,
• Geçiş koridorlarından fiziksel ayrım, çift kapılı giriş,
• Laboratuvar içine negatif hava akımı, çıkan havanın yeniden dolaşıma girmesi gerekir.
BGD 4
• Çevreden İzole edilmiş laboratuvar
• Çift kapılı otoklav
• Açıl duş bölümü
• Özel havalandırma koşulları
• Sınıf 3 güvenlik kabini
• Şifreli kapılar
• Özel atık prosedürleri
• Astronot tipi önlük,
• Girişte personelin dezenfeksiyonu
Yaşamı Tehdit Eden Bulaşma Riski Bilinmeyen Ajanlarla Çalışma
Ciddi/Ölümcül sonuçlar doğuran ajanlarla çalışma kurallarına ek olarak:
• Laboratuvara girerken tam kıyafet değiştirme,
• Çıkışta duş alma zorunluluğu,
• Tüm materyalin çıkış öncesi dekontaminasyonu,
• Giriş için pozitif basınçlı kişisel giysi,
• ayrı/izole bina,
• yalnızca bu binaya ait hava desteği/hava çıkış ve dekontaminasyon sistemi gerekir.
BGD 4
Biyogüvenlik düzeyi arttıkça risk de artar
Biyogüvenlik Kabinleri (BGK)
• BGK, esas itibariyle çalışanı ve çevreyi enfeksiyöz aerosol ve sıçramalardan korumak amacıyla kullanılan, hava akımı düzenlenmiş cihazlardır.
Bu cihazların en önemli iki özelliği;
✓amaca yönelik kontrollü hava akımı sağlaması ve
✓hava içerisindeki mikroskobik partikülleri elimine etmesidir.
25 26
27 28
Biyogüvenlik Kabinleri
• Eliminasyon, BGK’ler içerisindeki ventilasyon ya da mekanik hava yolu üzerine yerleştirilmiş HEPA adı verilen bir tür filtre veya filtre sistemleri tarafından sağlanmaktadır. HEPA, 0,3 μm’den daha büyük mikroskobik parçacıkların %99,97’sine karşı geçirgen olmayan, daha küçük partikülleri de tutabilme özelliğinde olan filtreler olarak bilinmektedir.
• BGK, amaca uygun seçilmelidir ve laboratuvarda doğru konumlandırılmalıdır.
• Biyogüvenlik kabinlerinin bakımları düzenli yapılmalıdır.
Biyolojik güvenlik kabini içinde çalışma:
• Mikrobiyolojik güvenlik kabini kullanımı ile aerosollerin ya da manüplasyonlar sırasında yanlışlıkla ya da bir kaza sonucu çıkabilecek diğer infekte solunum yolu partiküllerinin inhalasyonundan çalışanların korunması amaçlanır.
• Ayrıca çalışmayı da oda havasındaki kirletici etkenlerden korur.
• Klas II mikrobiyolojik emniyet kabini kullanılmalıdır.
Ayrıca çalışma esnasında hepa filtreli yüz veya ağız- burun maskesi kullanılır.
Biyogüvenlik Kabinleri
Biyogüvenlik Kabinleri İle Çalışma Prosedürleri!!!
• Çalışmaya başlamadan önce; kabin yüzeyi %70 etanol veya 1/50-1/100 çamaşır suyu çözeltisi ile temizlenmelidir.
• Fanı açtıktan sonra, çalışanlar güvenli bir hava akımı saptanana kadar çalışmaya başlamamalıdırlar. Güvenli bir hava akımı oluştuğu sayaç veya duyulabilir ikaz sinyali ile anlaşılabilir.
• Çalışmaya başlamadan önce bütün gerekli ekipmanlar kabine yerleştirilmelidir.
• Eğer ekipmanların ve materyallerin yerini değiştirmek ve kaldırmak gerekliyse, sayaç uyardığında yeterli hava akımı sağlanana kadar çalışmaya tekrar başlanmamalıdır.
• Kabine el ve kolların sıkça sokulup, çıkarılması havayı karıştırarak, laminar hava akımının güvenliğini tehlikeye sokabilir.
Biyogüvenlik Kabinleri İle Çalışma Prosedürleri!!!
• Bütün çalışma kabinde yürütülmelidir.
• Klasik alevli bekler kabinde kullanılmamalıdır.
Çünkü bunlar hava akımını tehlikeye uğratır ve filtrelere zarar verebilir. Tek kullanımlık plastik inokülasyon özelerinin kullanılması önerilir.
• Kullanılan pipetler dezenfektan içeren kaplara konulmalıdır.
• Çalışma bittikten sonra, kullanılan araçlar kabinden hemen çıkarılmamalıdır. İşlem bittikten sonra kabin beş dakika daha çalıştırılarak, aerosollerin çıkmasına olanak verilmelidir.
SINIF I SINIF II SINIF III
Biyogüvenlik Kabinleri
Biyogüvenlik Kabinleri
Sınıf I
• Ön açık, hava akışı içeriye doğru,
• Ezost hava çıkışı HEPA filterden
• Yalnızca personel koruyucu Sınıf II
• Ön açık, vertikal laminar hava akışı,
• İçe ve ezost hava HEPA filitrasyon
• Personel ve ürün koruyucucu Sınıf III
• Eldiven tip
31 32
33 34
Dekontaminasyon-Dezenfeksiyon Sterilizasyon
• Mikrobiyoloji laboratuvar çalışmalarındaki bulaş, analiz edilen numunenin, çalışanlarının ve çevrenin korunması amacıyla istenmeyen bir durumdur.
• Malzemenin, kişinin, cismin, alanın veya yapının istenmeyen mikroorganizmalarla temas etmesi, bulaşması ve kirlenmesine “kontaminasyon” denir.
• İş ortamı, laboratuvar ortamı veya doğal çevrede bulunan toksik bir maddenin, sterilizasyon ve dezenfeksiyon gibi değişik yöntemlerle zararsız hale getirilmesi; enfeksiyon etkeni olan
mikroorganizmalardan arındırılması işlemine
“dekontaminasyon” denir
Dekontaminasyon-Dezenfeksiyon Sterilizasyon
• Bakteri sporları dahil her türlü mikroorganizmanın fiziksel, kimyasal, mekanik metotlar veya radyasyon (irradiasyon) yoluyla tamamen yok edilmesi işlemi veya mikroorganizma seviyesinin %99,9 oranında azaltılması işlemine
“sterilizasyon” denir.
• Sterilizasyon yöntemleri arasında kuru sıcak hava (pastör fırını), buhar (nemli sıcak hava), gazlar (etilen oksit, ozon), plazma (hidrojen peroksit), irradiasyon, filtre edilebilir sıvılar için filtrasyon ve kimyasal sterilizasyon gibi yöntemler bulunmaktadır.
• Laboratuvarlarda en sık kullanılan sterilizasyon yöntemi buhar ile sterilizasyondur.
Buhar İle Sterilizasyon (Otoklav)
• Buhar ile sterilizasyon için en yaygın olarak otoklav kullanılmaktadır.
• Otoklavlar içlerindeki soğuk havanın sıcak hava ile nasıl yer değiştirdiğine bağlı olarak yer çekimli ve vakumlu otoklav olarak başlıca iki tipi
bulunmaktadır.
• Doymuş basınçlı su buharı ile 100 °C’nin üstünde çalışan otoklav, genellikle yüksek ısıya dayanıklı maddelerin (çözeltiler, besiyerleri, tüp, pipet, Petri gibi cam malzemeler, pamuk ve bez eşyaların) sterilizasyonunda kullanılır.
Otoklav Kullanımı
• Otoklav işleminde dikkat edilecek hususlar:
• Otoklav işlemi yapılırken mutlaka KKD giyilmelidir,
• Otoklav torbaları ve sıvı içeren kaplar 2/3’den fazla doldurulmamalıdır,
• Otoklav bandı kullanılmalıdır
• Plastik malzeme mutlaka yüksek ısıya dayanıklı ikincil çelik kovalarda otoklavlanmalıdır,
• Torba ve şişelerin ağızları gevşek bırakılmalıdır,
• Poşetler ve kaplar buharın serbest dolaşımına müsaade edecek şekilde yerleştirilmelidir,
• Otoklav kapağının kapalı olduğundan emin olunmalıdır,
• Otoklavlama sonrasında kapak açmadan önce kabin içindeki sıcaklığın düşmesi beklenmeli ve kapak açılırken yüksek sıcaklık ve buhara karşı önlem (eldiven, gözlük ve yüz siperi kullanımı) alınmalıdır,
• Sıvıların kapaklarını açmadan önce en az 5 dakika beklenmelidir.
• Tıbbi atıkların otoklav sterilizasyonuna tabi tutulması için atıkların toplanması ve bertarafı işlemlerinde mutlaka Otoklav Torbası kullanılmalıdır
Dekontaminasyon-Dezenfeksiyon Sterilizasyon
Dezenfeksiyon: Dezenfeksiyon yüzeylere ve materyallere uygulanan ve ortamdaki canlı organizmaların çoğunu ortadan kaldıran bir işlemdir.
• Dezenfeksiyon işleminde kullanılan kimyasal madde ya da bileşiklere “dezenfektan” adı verilir.
• Laboratuvarlarda dezenfeksiyon için genellikle
%70’lik etanol ve klorlu bileşikler (çamaşır suyu (1:10-1:100) veya klor tableti) kullanılmaktadır.
Biyogüvenlik Düzeyi Ne Olursa Olsun !!!!
1) Laboratuvarda yemek-içmek ve makyaj yapılmamalıdır., etc.
2) Ağıza hiç bir şey alınmamalıdır.
3) Kişisel koruyucular kullanılmalı ve Önlük giyilmelidir.
4) Eller her çalışma sonrası mutlaka yıkanmalıdır.
5) Kesici aletlelerle çalışılırken çok dikkatli 6) Atıklar dekontamine edilmelidir.
7) Laboratuvar giriş ve çıkışlar kontrol altına alınmalı ve sınırlanmalıdır.
37 38
39 40
Biyolojik Aciller
Yüzey Kontaminasyonu
• KKD’ler giyilir (eldiven çift kat giyilir),
• Kontamine alan tespit edilerek, izole edilir.
• Diğer laboratuvar çalışanları uyarılır.
• Maşa/forseps yardımı ile kırık camlar toplanır.
• Dökülen sıvı üzerine absorban malzeme (kâğıt havlu veya süzgeç kağıdı) örtülür, dökülen maddenin emildiğinden emin olunur gerekiyorsa işlem tekrarlanır.
• Absorban örtünün üzerine dezenfektan dökülür.
• Dezenfektanın yaklaşık 20 dakika kalması sağlanır.
• Süre sonunda absorban alınarak ortam alkol veya yüzey deterjanı, su ile yıkanır.
• Temizlik sonunda kullanılan tüm malzemeler ile KKD, otoklav poşetlerine konur ve otoklavda dekontaminasyon işlemi yapılır..
• Otoklav sonrası otoklav poşetleri tıbbi atık plastik torbalarına konularak Tehlikeli Kimyasal, Tıbbi, Ambalaj ve Evsel Atık Bertarafı Talimatı’na göre bertaraf edilir.
• Olay laboratuvar sorumlusuna bildirilir.
Personel Kontaminasyonu
• Vücudun temas eden bölgesi sabunlu su ile, gözler göz yıkama solüsyonu ile ağız serum fizyolojik ile yıkanır.
• Kontamine giyecekler çıkarılır.
• İlk yardım uygulanır ve “acil durum” olarak davranılır.
• Durum hakkında laboratuvar sorumlusuna bilgi verilir.
• Tedavi için doktora başvurulur
Biyolojik Atıkların Uzaklaştırılması
• Atıklar uygun şekilde ayrıştırılarak biriktirilir (Kesici-delici, kimyasal atık vb. )
• Biriktirme kovaları asla tam doldurulmaz
• Biriktirme kovaları direkt değil otoklav poşetleri geçirilerek kullanılır.
• Poşetin ağzı toplanır, bağlanmaz.
• Atık dolu kovanın kapağı kapatılır ve otoklav bandı yapıtırılır. Kovanın üzerine kovanın içerdiği kirlinin niteliği yazılır.
• Atık kovası otoklav odasına götürülüp hemen otoklav içerisine konulur. Kova sıra beklemek üzere asla otoklav odasında bekletilmemelidir.
43 44
45
