KwartalniK nauKowy uczelni Vistula

(1)

KWIECIEŃ – CZERWIEC 2018 / nr 2(56)/2018

EWoluCja dEtERmInant podEjmoWanIa bEZpośREdnICh InWEstyCjI ZagRanICZnyCh W polsCE

bEZpośREdnIE InWEstyCjE ZagRanICZnE W spECjalnyCh stREfaCh EKonomICZnyCh

– pRoblEmy I dylEmaty

bIZ a InnoWaCjE: smaRt CIty udogodnIEnIEm dla CZłoWIEKa?

bEZpośREdnIE InWEstyCjE ZagRanICZnE a nIEKtóRE aspEKty ZEWnętRZnEj I WEWnętRZnEj

RóWnoWagI KRaju pRZyjmująCEgo

KwartalniK nauKowy uczelni Vistula

VISTULA SCIENTIFIC

QUARTERLY

(2)

Mirosław Bojańczyk (redaktor tematyczny), Stanisław Kasperec (redaktor językowy, tłumacz), Aneta Majchrzak-Jaszczuk (redaktor statystyczny), Rafał Klonowski (sekretarz redakcji, redaktor językowy), Agnieszka Starzyk (redaktor tematyczny), Małgorzata Wieteska (z-ca redaktora naczelnego, redaktor językowy)

Rada Programowa

prof. dr hab. Ludwik Czaja, prof. dr Mahmut Doğru (Bitlis Eren Üniversitesi, Turcja), prof. Naim Kapucu (University of Central Florida, USA), prof. dr hab. Juliusz Kotyński, prof. Dragan Loncar (Uniwersytet w Belgradzie, Serbia), prof. Mehmet Orhan

(Fatih University, Turcja), prof. dr hab. Longin Pastusiak, dr hab. Grażyna Bartkowiak, dr hab. Leszek Butowski, dr hab. Andrzej Dorosz, dr hab. Jan Fazlagić,

dr hab. inż. Teresa Kupczyk, dr hab. Ryszard Michalski, dr hab. Krzysztof Rybiński, dr Krzysztof Celuch, dr Włodzimierz Cimoszewicz, dr Roman Dorczak,

dr Maria Gasińska, dr Magdalena Kaczkowska-Serafińska, dr Krzysztof Kandefer, dr inż. Barbara Karlikowska, dr Marek Kulczycki, Raymond Ogums PhD

(Investment Operations, Enfiled, USA), dr Andrzej Pawluczuk, dr Konrad Prandecki, dr Zdzisław Rapacki

ISSN 2084-4689

© Copyright by Akademia Finansów i Biznesu Vistula 2018 Wydawca

Akademia Finansów i Biznesu Vistula w Warszawie ul. Stokłosy 3, 02-787 Warszawa

tel. 22 457 23 89, http://www.i.vistula.edu.pl/pubs/

© Materiały opublikowane w periodyku są chronione prawem autorskim.

Przedruk tekstu może nastąpić tylko za zgodą redakcji.

Merytoryczne i techniczne wymagania dotyczące tekstów składanych przez autorów zamieszczono na stronie: www.i.vistula.edu.pl/pubs

Wersja papierowa czasopisma jest wersją pierwotną.

Czasopismo indeksowane w bazach: BazEkon, CEJSH, EBSCO, Index Copernicus, SSRN.

Projekt okładki Michał Gołaś Skład i łamanie Jan Straszewski Druk i oprawa

Mazowieckie Centrum Poligrafii, www.c-p.com.pl

(3)

Bezpośrednie inwestycje zagraniczne a niektóre aspekty zewnętrznej i wewnętrznej równowagi kraju przyjmującego – Andrzej Dorosz ...7 Wpływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych na wybrane wielkości

makroekonomiczne w polskiej gospodarce w latach 2004-2016

– Andrzej Janowicz ...21 Ewolucja determinant podejmowania bezpośrednich inwestycji zagranicznych w Polsce – Małgorzata Jaworek, Włodzimierz Karaszewski ...42 Bezpośrednie inwestycje zagraniczne w specjalnych strefach ekonomicznych – problemy i dylematy – Dariusz Klimek ...60 Wielokulturowość w przedsiębiorstwach międzynarodowych

– Zbigniew Olesiński ...72 Chińskie bezpośrednie inwestycje zagraniczne w Unii Europejskiej

– kontrowersje i wyzwania – Ewa Radomska ...84 BIZ a innowacje: smart city udogodnieniem dla człowieka?

– Magdalena Rybicka ... 109 Bezpośrednie inwestycje zagraniczne w turystyce medycznej w Polsce

– Anna Maria Wiśniewska ... 123 Bezpośrednie inwestycje zagraniczne w rozwoju gospodarczym Polski:

dokonania i wyzwania – Zbigniew Zimny ... 136 Wykorzystywanie psychologicznych koncepcji uczenia się przez kandydatów na nauczycieli i nauczycieli aktywnych zawodowo – Grażyna Bartkowiak ... 159 O przyszłości edukacji kulturoznawczej w kontekście zarządzania kulturą.

Czy potrzebujemy menadżerów kultury po kulturoznawstwie?

– Łukasz Burkiewicz ... 176 Motywowanie pracowników jako ważny element zarządzania zasobami

ludzkimi – wyzwania dla współczesnej edukacji – Agnieszka Knap-Stefaniuk, Wioleta J. Karna, Eva Ambrozová ... 186 Wyzwania współczesnej edukacji w kontekście zmian technologicznych

i społecznych – Artur Kwasek ... 203 Cyfryzacja edukacji w opiniach i doświadczeniach środowiska szkolnego.

Wyniki badań jakościowych, maj 2017 – Marlena Plebańska ... 217 Tourism Strategic Challenges: the Educational Answers

– Joan Sorribes, Josep Boyra ... 232

(4)

Efficient Training of RBF Neural Networks – Paweł Różycki, Janusz Kolbusz,

Tomasz Bartczak ... 257 The Impact of Demographic Variables on Consumer Ethnocentrism.

A Cross-Cultural Study in Two Countries (USA and Turkey) – Yusuf Erkaya ... 269

(5)

Foreign Direct Investments and Some Aspects of External and Internal

Equilibrium of the Host Country byAndrzej Dorosz ...7 Impact of Foreign Direct Investments on the Chosen Macroeconomic

Volumes in the Polish Economy in 2004-2016 by Andrzej Janowicz ...21 Evolution of the Determinants of Undertaking Foreign Direct Investments

in Poland by Małgorzata Jaworek, Włodzimierz Karaszewski ...42 Foreign Direct Investments in Special Economic Zones – Problems

and Dilemmas by Dariusz Klimek ...60 Multiculturalism at International Enterprises by Zbigniew Olesiński ...72 Chinese Foreign Direct Investments in the European Union

– Controversies and Challenges by Ewa Radomska ...84 FDI and Innovations: Is the Smart City a Convenience for People?

by Magdalena Rybicka ... 109 Foreign Direct Investment in Medical Tourism in Poland

by Anna Maria Wiśniewska ... 123 Foreign Direct Investment in Poland’s Economic Development:

Accomplishments and Challenges by Zbigniew Zimny ... 136 Use of Psychological Concepts of Learning by Candidates for Teachers

and Professionally Active Teachers by Grażyna Bartkowiak ... 159 The Future of Cultural Studies at Universities in the Context of Culture

Management. Do We Need Culture Managers with Degrees in Cultural Studies?

by Łukasz Burkiewicz ... 176 Motivating Employees as an Important Element of Human Resources

Management – Challenges for Contemporary Education

by Agnieszka Knap-Stefaniuk, Wioleta J. Karna, Eva Ambrozová ... 186 Challenges of Contemporary Education in the Context of Technological

and Social Changes by Artur Kwasek ... 203 Digitisation of Education in Opinions and Experience of the School

Environment. Qualitative Research Findings, May 2017 by Marlena Plebańska ... 217 Tourism Strategic Challenges: the Educational Answers

by Joan Sorribes, Josep Boyra ... 232 New Generation WLANs Demands and Solutions by Antoni Masiukiewicz ... 242

(6)

The Impact of Demographic Variables on Consumer Ethnocentrism.

A Cross-Cultural Study in Two Countries (USA and Turkey) by Yusuf Erkaya ... 269

(7)

Andrzej Dorosz

Akademia Finansów i Biznesu Vistula – Warszawa

Bezpośrednie inweStycje zagraniczne a niektóre aSpekty zewnętrznej

i wewnętrznej równowagi kraju przyjmującego

streszczenie

Bezpośrednie inwestycje zagraniczne (BIZ) są współcześnie jedną z naj- bardziej rozpowszechnionych form międzynarodowych transferów kapitału.

Ich wolumen w okresie dobrej koniunktury gospodarki światowej stale rośnie, a w okresach recesji wykazuje przy tym relatywnie niską podatność na stresy. Celem artykułu jest przedstawienie, po pierwsze, w jaki sposób bezpośrednie inwestycje zagraniczne rozszerzają zewnętrzne relacje finansowe kraju przyjmującego, przez analizę ich wpływu na jego bilans płatniczy i międzynarodową pozycję inwestycyjną. Po drugie, w artykule starano się wskazać, jakie ograniczenia niesie ze sobą absorpcja zagranicznych inwestycji bezpośrednich dla zewnętrznej sytuacji płatniczej kraju przyjmującego i jego perspektyw rozwojowych.

Słowa kluczowe: bezpośrednie inwestycje zagraniczne, równowaga go- spodarki, inwestycje, rachunek finansowy.

Kody JEL: E21, E22, F21, F34

wstęp

1. W literaturze ekonomicznej dość rozpowszechniony jest pogląd, że utrzymujący się przez dłuższy okres dopływ netto kapitału zagranicznego do gospodarki może istotnie przyczynić się do podniesienia jej dynamiki rozwojowej. Potwierdzają to niektóre analizy i badania przeprowadzone m.in. przez Bank Światowy i OECD. Ta ostatnia organizacja opracowała zresztą swoisty kodeks regulujący międzynarodowe przepływy kapitałowe dostosowane przede wszystkim do potrzeb krajów, które nie tylko są jej członkami, ale także krajów rozwijających się. Po przyjęciu do OECD Polska zaakceptowała ten kodeks i sto- suje jego zasady, bowiem zmodyfikowała odpowiednio swoje prawo dewizowe, wprowadzając pełną wymienialność złotego. Akceptacja zasad swobodnego transferu kapitału do kraju (inward) i z kraju (outward) rodzi jednak pewne

(8)

ryzyka¹. Nakłada również swoiste ograniczenia na politykę gospodarczą kraju przyjmującego. Musi ona przecież uwzględniać współzależności, które po- wstają między krajem przyjmującym a zagranicą. Poniżej starano się pokazać, w jaki sposób bezpośrednie inwestycje zagraniczne (BIZ) mogą wpływać na zewnętrzną, a także w pewnym stopniu również na wewnętrzną sytuację płat- niczą kraju. Uważane są one bowiem za najdogodniejszą i zarazem najlepszą, dla długoterminowej perspektywy rozwojowej, formę importu zagranicznego kapitału.

2. Wpływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych na gospodarkę kraju przyj- mującego zależy od jego wielkości, określanej zazwyczaj przez wielkość PKB oraz liczbę ludności, ale także od wielkości majątku narodowego. Ta ostatnia kwestia, która zależy także od wielkości strumienia dopływu BIZ oraz długości okresu, w jakim on następuje, nie jest zwykle przedmiotem rozważań ze wzglę- du na brak odpowiednich danych. Raz rozpoczęty strumień dopływu BIZ trwa zazwyczaj dość długo, gdyż wcześniej podjęte przedsięwzięcia wypracowują zazwyczaj zyski. Należy jednak pamiętać, na co wskazują doświadczenia wielu krajów, że kapitał zagraniczny jest czuły na zmiany polityczne, zmiany regulacji gospodarczych i wahania koniunktury. W rezultacie dość łatwo może nastąpić zahamowanie jego dopływu, a nawet odpływ z kraju przyjmującego. Krajowe przedsiębiorstwa też reagują na wszystkie wspomniane czynniki, ale nie w ta- kim stopniu jak kapitał zagraniczny. Ten ostatni łatwiej niż kapitał krajowy zdaje się podejmować operacje spekulacyjne wyprzedzające przewidywane zmiany wspomnianych czynników.

3. W literaturze odnoszącej się do międzynarodowych stosunków gospodarczych podkreśla się, że „Celem międzynarodowego eksportu kapitału (a jedną z jego form są BIZ – przypis autora), jest przynoszenie zysku jego właścicielowi, co nie oznacza, że chodzi jedynie o zysk w krótkim okresie ani że zysk jest zawsze osiągalny. Niejednokrotnie celem jest maksymalizacja tzw. masy zysku w ujęciu długookresowym” (Bożyk, Misala, Puławski 2001, s. 138). Trochę inaczej rzecz ujmując, można powiedzieć, że między krajami o różnym poziomie rozwoju i różnym stopniu zasobności w kapitał (w akumulację) zachodzi

„arbitraż oszczędności” – kapitał przepływa z kraju zasobnego, w którym jest relatywnie niska stopa zwrotu z jego zastosowania, do kraju, w którym jego podaż jest relatywnie mała i gdzie stopa zwrotu jest wyższa.

4. Przedmiotem rozważań jest wpływ BIZ na bilans płatniczy średniej wielkości kraju, posiadającego własną walutę, relatywnie niską akumulację i stosunkowo słabo rozwinięty rynek kapitałowy (tj. rynek kapitału długotermi- nowego). Ogólnie rzecz ujmując chodzi o kraj, którego gospodarka znajduje się

1 Według badań OECD duży napływ kapitału zagranicznego może wywołać kryzys. Wiele zależy przy tym od tego w jakiej formie ma on miejsce. Analizy wykazały, że dopływ kapitału w formie BIZ jest mniej „kryzysogenny” niż dopływ kapitału w postaci kredytów i pożyczek. Z przeanalizowanych prze OECD 268 przypadków. W 60% kryzys był spowodowany nagłym zatrzymaniem dopływu kapitału.

(9)

na średnim poziomie rozwoju (tzw. emerging economy) i który importuje kapitał w celu pobudzenia swego rozwoju – ma więc w okresie swego „doganiania”

krajów rozwiniętych – ujemną pozycję inwestycyjną netto. Rozważania odnoszą się przede wszystkim do wpływu, jaki BIZ mają na rachunek bieżący i rachunek kapitałowy bilansu płatniczego. Analiza efektów, jakie BIZ mają na te dwie części bilansu płatniczego, pozwala bowiem ustalić ich rzeczywisty wpływ na bieżącą sytuację płatniczą kraju przyjmującego, a więc na jego zdolność do bieżącego funkcjonowania.

5. Jest oczywiste, że BIZ odzwierciedlają się także w rachunku finansowym bilansu płatniczego. Albowiem, gdy nierezydenci zdecydują się ulokować swój kapitał w danym kraju, tzn. gdy pojawią się BIZ, w jego bilansie płatniczym w rachunku finansowym w pozycji inwestycje bezpośrednie lub inwestycje portfelowe (w zależności, jaką formę wybierze się dla nich) nastąpią odpowiednie zapisy zwiększające zagraniczne zobowiązania kraju (dopływ kapitału zagranicznego). Pojawią się zresztą inne pozycje w rachunku finansowym indykowane przez BIZ, o czym poniżej. Wszystko to powoduje, że BIZ mają bardzo duży wpływ na kształtowanie się międzynarodowej pozycji inwestycyjnej kraju przyjmującego. I z punktu widzenia tej pozycji należy rozpatrywać ich potencjalny wpływ na wieloletnie perspektywy kraju przyjmującego.

6. Rozważania zostały odniesione do trzech różnych części sektora przedsię- biorstw, w których zazwyczaj koncentrują się BIZ w krajach przyjmujących.

Chodzi o przedsiębiorstwa przemysłowe, przedsiębiorstwa deweloperskie oraz instytucje finansowe. Rozróżniono przy tym dwa okresy odnoszące się do BIZ – okres wstępny, „zakotwiczania się” w danej gospodarce, nazwany dalej także okresem inicjacji, oraz następujący po nim okres prowadzenia i rozwijania działalności. Przyjęto przy tym, że BIZ może przybrać dwie podstawowe formy – zupełnie nowych inwestycji zwanych po angielsku green field investments oraz inwestycji polegających na kupnie odpowiedniego, dającego wpływ na działalność, pakietu akcji czy udziałów w już istniejących spółkach (przedsię- biorstwach), określanych w języku angielskim jako portfolio investments.

7. Na zakończenie rozważań starano się wskazać, jakie ograniczenia mogą wy- niknąć z określonej struktury pasywów międzynarodowej pozycji inwestycyjnej kraju przyjmującego, w którym utrzymywał się napływ BIZ w odpowiednio długim okresie.

wpływ Biz na rachunek bieżący i kapitałowy

1. Działalność BIZ może zostać ukierunkowana na rynek kraju przyjmującego (rynek krajowy) lub na eksport w zależności od tego, gdzie inwestorzy widzą możliwości uzyskania wyższej stopy zwrotu z kapitału niż w kraju macie- rzystym lub w jakimkolwiek innym kraju, w którym działają. Odnosi się to

(10)

zasadniczo do BIZ lokalizowanych w przemyśle i ewentualnie w rolnictwie.

W tym drugim przypadku produkcja może być kierowana bądź w całości na rynek krajowy, bądź w części na eksport, chyba że BIZ rolne podejmowane są wyłącznie w celu zaspokojenia zapotrzebowania rynków zagranicznych.

Natomiast w przypadku BIZ przemysłowych i produkujących wyroby finalne, produkcja – podobnie jak w przypadku BIZ rolnych – może trafiać na rynek krajowy bądź na eksport. Często BIZ przemysłowe podejmowane są w celu produkcji półproduktów, części lub komponentów dla produkcji w kraju cen- trali BIZ lub w jakimś innym, w którym ma ona inną swoją afiliację, wówczas zazwyczaj cała produkcja jest eksportowana.

2. Sytuacja produkcyjna BIZ różni się w zależności od tego, czy następuje jako green field investment czy jako portfolio. W pierwszym przypadku zakład produkcyjny musi zostać wybudowany od podstaw (co zwykle trwa dwa, trzy lata lub nawet dłużej), a w drugim istniejące zakłady zostają zwykle poda- ne tylko modernizacji, co naturalną koleją rzeczy wymaga krótszego czasu.

Uruchomienie produkcji i ewentualnego eksportu w obu tych przypadkach następuje w różnych okresach, tj. później w pierwszym i wcześniej w drugim.

3. Proces budowy i wyposażenia nowoczesnego zakładu przemysłowego (czy gospodarstwa rolnego) wymaga obecnie zwykle importu maszyn budowla- nych, elementów konstrukcyjnych (o ile nie są dostępne, po konkurencyjnych cenach, na rynku krajowym), a także maszyn oraz różnych innych urządzeń produkcyjnych. Te ostatnie potrzebne są zazwyczaj również przy modernizacji kupionych zakładów krajowych. Natomiast po uruchomieniu produkcji ma miejsce import części zamiennych do maszyn i urządzeń produkcyjnych oraz najprzeróżniejszych komponentów do wytwarzanych wyrobów.

4. Jak z powyższego wynika, w przypadku obu form BIZ przemysłowych następuje zwiększenie obrotów handlowych zarówno w okresie inicjacji („zakotwiczania się”), jak i w okresie rozwijania produkcji. Skala zwiększenia obrotów w danym okresie zależy od wielkości skumulowanych BIZ oraz ich nastawienia – na rynek krajowy lub eksport. Od tego ostatniego względu zależy także, czy kraj wypracowywać będzie nadwyżkę w bilansie handlowym, a przynajmniej nadwyżkę w zagranicznych obrotach handlowych samych BIZ.

5. Importowane i eksportowane towary muszą być transportowane oraz podlegać innej obsłudze, więc zwiększające się dzięki BIZ zagraniczne obroty handlowe powodują zwiększenie także zagranicznych obrotów usługowych.

Skala tego zjawiska jest bezpośrednią funkcją wzrostu obrotów handlowych.

Natomiast jego wpływ na przychody i wydatki w tej pozycji bilansu płatniczego, czyli wpływ na saldo tego rachunku, zależy od stopnia względnej konkuren- cyjności firm krajowych i zagranicznych oferujących odpowiednie usługi. Bez względu jednak na to, czy krajowe usługi będą bezwzględnie tańsze niż zagraniczne, część z nich – z różnych względów – zostanie zakontraktowana poza

(11)

krajem. Podobnie zresztą jak ma to miejsce w przypadku dostaw towarowych zasilających produkcję BIZ.

6. W rachunku bieżącym bilansu płatniczego są jeszcze dwie pozycje, które pozostają pod wpływem BIZ. Są to rachunki dochodów pierwotnych i wtórnych. W pierwszym przypadku BIZ mają bardzo duży wpływ na stronę rozchodową. Przede wszystkim dlatego, że raison d’être BIZ jest w końcu wypracowanie zysków. Mogą one być transferowane do kraju macierzystego lub za granicę, np. do jakiegoś „raju podatkowego”, jak to często dzieje się obecnie w przypadku korporacji transnarodowych. Zyski mogą być także zatrzymywa- ne w kraju. W tym drugim przypadku są inwestowane albo powiększają fun- dusze obrotowe. Wartość BIZ zwiększa się wówczas odpowiednio, co znajduje swoje odzwierciedlenie w bilansie płatniczym w jego rachunku finansowym za odpowiedni okres i oczywiście w międzynarodowej pozycji inwestycyjnej kraju. Rosną wówczas pasywa (zobowiązania) w międzynarodowej pozycji inwestycyjnej kraju przyjmującego BIZ.

7. Strona rozchodowa rachunku dochodów pierwotnych rośnie również w związku z wieloletnim zatrudnieniem obcokrajowców jako członków zarządu lub specjalistów. Wydatki na ich pensje stanowią wprawdzie zazwyczaj bardzo znaczący fragment ogólnego funduszu płac prawie w każdym przedsiębiorstwie BIZ, ale w porównaniu z wypracowanymi przez nie zyskami, płace zagranicznego personelu są stosunkowo nieznaczną częścią pozycji rozchodowej rachunku dochodów pierwotnych. Płace te są zresztą częściowo wydawane w kraju, choć – przeważająca ich część – jest jednak transferowana za granicę.

8. Z kolei w rachunku dochodów wtórnych sytuacja nie jest już tak jedno- znaczna jak w przypadku dochodów pierwotnych. Naturalną koleją rzeczy wielkość strumieni pieniężnych jest tam zwykle znacznie niższa. Usadowienie się BIZ w gospodarce wiąże się bowiem z częstymi przyjazdami zagranicznych specjalistów, a nawet z ich krótkookresowym zatrudnieniem, co ma wpływ zarówno na stronę rozchodową, jak i przychodową tej pozycji. Z kolei za granicę wyjeżdżają także krajowi pracownicy BIZ w celu szkolenia bądź uzgadniania różnych zagadnień technicznych i gospodarczych, co oczywiście zwiększa stronę rozchodową.

9. Jak z powyższego wynika, wpływ BIZ na rachunek bieżący bilansu płat- niczego jest wielopunktowy. Głównie odnosi się on do potoków (strumieni) handlu zagranicznego znacząco zazwyczaj powiększając zarówno eksport, jak też import. Według danych UNCTAD, w 2016 roku jedna trzecia światowego eksportu pochodziła z afiliacji zagranicznych [UNCTAD 2017, tab. 1.4., s. 26].

W pewnych okolicznościach wzrost eksportu może doprowadzić nawet do nadwyżki bilansu handlowego. BIZ ma także bardzo duży wpływ na rachunek dochodów pierwotnych, w którym zwykle wywołuje deficyt ze względu na osiągane przez nie zyski. Niemniej również pozostałe pozycje rachunku bieżącego są pod ich wpływem, tak jak wspomniany wcześniej rachunek usług

(12)

czy dochodów wtórnych. Bez konkretnych badań analitycznych na przykładzie określonych krajów, trudno byłoby jednak powiedzieć, czy zwiększa on pozycje przychodowe, czy rozchodowe.

10. W bilansie płatniczym, poza rachunkiem bieżącym, BIZ odbijają się także trochę na rachunku kapitałowym. Rejestruje on m.in. transfery pieniężne zwią- zane z licencjami, patentami, prawami produkcyjnymi i prawami do znaków towarowych. Jest naturalne, że BIZ powiększają wydatki kraju związane z tymi tytułami. Często podejmowana w kraju produkcja dotyczy przecież zupełnie nowych produktów i jest oparta na zupełnie nowych, dla kraju przyjmującego, metodach produkcji, za co właściciele każą sobie zazwyczaj słono płacić.

11. W tabeli 1 przedstawiono owe wielopunktowe powiązania, które występują między BIZ a różnymi pozycjami rachunku bieżącego i rachunku kapitałowego bilansu płatniczego w kraju przyjmującym. Natomiast w tabeli 2 pokazano współzależności występujące między BIZ a rachunkiem finansowym bilansu płatniczego takiego kraju.

Tabela 1. Wpływ BIZ przemysłowych na pozycje rachunku bieżącego i rachunek kapitałowy bilansu płatniczego kraju przyjmującego

Forma Pozycje Bilans

handlowy Usługi Dochody

pierwotne Dochody

wtórne R-k

kapi- Okres Inicja- tał.

cja Na-

stępne Inicja- cja Na-

stępne Ini- cjacja Na-

stępne Green

field Przychody O P O P/O O O P P O

Wydatki W W W W/O W W W W W

Portfo-

lio Przychody P/O P P/ O P/O O O P P O

Wydatki W W W W W W W W W

Wzrost przychodów – P, Wzrost wydatków – W, Bez zmian – O Źródło: opracowanie własne.

12. Wspomniano, że BIZ przemysłowe, jak też inne, odzwierciedlają się oczywi- ście także w rachunku finansowym bilansu płatniczego, w którym rejestruje się odpływ kapitału krajowego i napływ kapitału zagranicznego do danego kraju.

BIZ zasilają kraj przyjmujący w kapitał (akumulację). Odnosi się to zarówno do kapitału inwestycyjnego, jak i obrotowego. Ten pierwszy pojawia się w okresie inicjacji, natomiast ten drugi wtedy, gdy BIZ podejmą normalną działalność.

Źródłem kapitału BIZ mogą być zarówno następnie wypracowywane zyski, jak i zagraniczne rynki finansowe. Zagraniczni inwestorzy zatrzymują zwykle część oficjalnie wypracowywanych zysków firm afiliowanych w postaci kapi- tałów zapasowych. Wówczas następuje odpowiednie zwiększenie ich majątku w kraju przyjmującym i w rezultacie rosną zewnętrzne zobowiązania kraju (co w bilansie płatniczym jest też traktowane jako swoisty dopływ kapitału zagranicznego – wzrost zagranicznych inwestycji bezpośrednich w okresie, w którym zestawiany jest bilans płatniczy). W normalnych warunkach część

(13)

zysków osiąganych przez BIZ jest stale reinwestowana, powiększając dalej pulę BIZ w danym kraju. Zagraniczni inwestorzy starają się bowiem utrzymać swoją pozycję dochodową w danym kraju, choć częściej się zdarza, że chcą ją poszerzyć. Tworzenie kapitałów zapasowych jest więc istotnym warunkiem, aby afiliacje mogły przeznaczyć środki na inwestycje lub na zasilenia funduszy obrotowych i w ten sposób przynajmniej utrzymać swoją pozycję dochodową.

W innym przypadku musiałyby w całości korzystać ze środków zewnętrznych.

Te ostatnie są także często wykorzystywane jako uzupełniające zasoby finansowe. Tak więc BIZ bardzo ściśle łączą się jeszcze z innymi formami dopływu kapitału zagranicznego do kraju przyjmującego, a mianowicie z kredytami handlowymi (odpowiednik funduszy obrotowych), kredytami i pożyczkami bankowymi (odpowiednik funduszy obrotowych i/lub inwestycyjnych) oraz pożyczkami obligacyjnymi (odpowiednich funduszy inwestycyjnych). Pierwsze udostępniane są bardzo często przez organizacje macierzyste, ich afiliacje zagraniczne lub ich zagranicznych dostawców, drugie i trzecie przez zagraniczne banki często w ramach limitów organizacji macierzystych, zaś czwarte są aranżowane i okazjonalnie gwarantowane (poręczane) przez organizacje macierzyste lub ich zagraniczne banki.

Tabela. 2 Wpływ BIZ przemysłowych na pozycje rachunku finansowego i oficjalne rezerwy walutowe bilansu płatniczego kraju przyjmującego

Forma Pozycje BIZ Kredyty

kupieckie Kredyty

bankowe Pożyczki

obligacyjne Rezer- Okres Inicja-cja Na- wy

stępne Inicja-

cja Na-

stępne Green

field Aktywa O O O O O O O O O/P

Pasywa W W W W W W O W/O O/W

Portfo-

lio Aktywa O O O O O O O O O/P

Pasywa W W W W W W W W/O O/W

Wzrost przychodów – P, Wzrost wydatków – W, Bez zmian – O Źródło: jak w tabeli 1.

13. Trochę inaczej przedstawia się wpływ BIZ deweloperskich i finansowych na rachunek bieżący bilansu płatniczego kraju przyjmującego. Różnica nie jest zbyt wielka. Sprowadza się zasadniczo do zagranicznych obrotów handlowych. Oba typy BIZ nie generują towarowego eksportu kraju przyjmującego, a jedynie stymulują niewielki import towarów. I to zarówno w okresie inicjacji, jak i późniejszej działalności. Funkcjonowanie BIZ finansowych wymaga często relatywnie niewielkiego importu towarowego, mającego za zadanie zaopatrzenie krajowych jednostek afiliowanych w materiały, o ile zostały one wystandaryzowane przez jednostkę macierzystą dla całej grupy. Ponieważ w zakresie usług BIZ finansowe starają się utrzymać jednolity standard obsługi raz księgowości, zwykle łączy się to z nabyciem i następnie bieżącą obsługą

(14)

(serwisowaniem) odpowiednich elektronicznych systemów (IT). Wpływ zarów- no BIZ deweloperskich, jak i finansowych na pozostałe fragmenty rachunku bieżącego i rachunku kapitałowego właściwie nie różni się od wpływu BIZ przemysłowych, co pokazano w tabelach 3 i 4. Warto jedynie zwrócić uwagę, że rentowność obu tych typów BIZ zdaje się wyższa niż BIZ przemysłowych, co oznacza, że relatywnie mają one większy wpływ na deficyt rachunku dochodów pierwotnych. Z kolei w rachunku kapitałowym BIZ deweloperskie i finansowe odzwierciedlają się słabiej niż BIZ przemysłowe. Możliwości tych pierwszych w zakresie obciążania afiliacji opłatami za patenty, licencje produkcyjne czy znaki towarowe jest bardzo ograniczona i jedynie sprowadza się do opłat za logo albo licencjonowanie wykorzystania systemów IT. Umożliwia im to na transfer części zysków w postaci opłat za ich udostępnianie. Natomiast wpływ obu powyższych typów BIZ na rachunek finansowy i oficjalne rezerwy walutowe jest mniej więcej taki sam jak w przypadku BIZ przemysłowych, pominięto więc jego omawianie. Różnica sprowadza się jedynie do tego, jakie strumienie dopływu kapitału, jak silne i kiedy zostaną pobudzone przez organizacje macierzyste na rzecz afiliacji.

Tabela 3. Wpływ BIZ deweloperskich na pozycje rachunku bieżącego i rachunek kapitałowy bilansu płatniczego kraju przyjmującego

wtórne R-k

kapi- Okresy Ini- tał.

cjacja Na- stępne Ini-

cjacja Na-

stępne Inicja-

cja Na-

stępne Green

field Przychody O O O O O O P P O

Wydatki W W/O W/O W/O W W W W O

Portfo-

lio Przychody O O O O O O P P O

Wydatki W W/O W/O W/O W W W W O

Tabela 4. Wpływ BIZ finansowych na pozycje rachunku bieżącego i rachunek kapitałowy bilansu płatniczego kraju przyjmującego

wtórne R-k

kapi- Okresy Inicja- tał.

cja Nastę- ne Inicja-

cja Na-

stępne Green

field Przychody O O O O/P O O P P O

Wydatki W W W/O W/O W W W W W

Portfo-

lio Przychody O O O O/P O O P P O

Wydatki W W/O W/O W/O W W W W W

(15)

14. Z powyższego wynika, że instalacja („zakotwiczenie się”) BIZ w jakimś kraju stwarza warunki dla istotnego rozszerzenia zakresu jego powiązań gospodarczych z zagranicą. Wiele przy tym zależy od tego, w jakich dziedzinach sektora przedsiębiorstw zostaną one osadzone. Największe zmiany następują, gdy trafią one do przemysłu, szczególnie wtedy, gdy zostaną nastawione na eksport. Rosną wówczas przede wszystkim obroty handlowe kraju przyjmu- jącego i z czasem może wykształcić się nawet nadwyżka bilansu handlowego.

Wzrost handlu rodzi zapotrzebowanie na powiązane z nimi usługi, co stwarza warunki dla dalszego rozszerzania zakresu zagranicznych powiązań gospodarczych. Podobny zresztą wpływ mają BIZ na przedsięwzięcia deweloperskie i finansowe. Rozszerzanie zakresu stosunków obejmuje, jak starano się pokazać, inne dziedziny relacji gospodarczych z zagranicą w tzw. rachunku bieżącym i kapitałowym. Wydaje się przy tym, że BIZ dodatkowo mocno stymulują inne obroty kapitałowe między krajem przyjmującym i zagranicą. BIZ uzyskują łatwo kredyty kupieckie (handlowe) od organizacji macierzystych i ich między- narodowych dostawców. Łatwiej dostaną kredyty w bankach zagranicznych lub pożyczki obligacyjne na międzynarodowych rynkach finansowych. Słowem, usadowienie się BIZ w danym kraju powoduje istotne rozszerzenie jego obrotów zarówno na rachunku bieżącym, jak finansowym bilansu płatniczego – sil- niejsze i głębsze powiązanie tego kraju z zagranicą. Im szersze i głębsze jest usadowienie BIZ w danej gospodarce, tym szersze i głębsze są jego powiązania z gospodarką światową, tym bardziej zależy on tej gospodarki i jej koniunktury.

Biz a zewnętrzna i wewnętrzna równowaga gospodarki kraju przyjmującego

1. W teorii ekonomii dość powszechnie przyjmuje się, że rozszerzenie sto- sunków gospodarczych z otoczeniem zewnętrznym sprzyja w długim okresie rozwojowi gospodarczemu. Doświadczenia wielu krajów potwierdzają to. Można też przyjąć, że na pewnym poziomie rozwoju kraju, BIZ pozytywnie oddziałuje na rozwój jego gospodarki [Zimny 2017]. Naturalną koleją rzeczy powstaje jednak pytanie, czy BIZ – rozszerzając znacznie stosunki towarowe i finansowe z zagra- nicą – nie stwarza także zagrożenia dla zewnętrznej i ewentualnej wewnętrznej równowagi gospodarczej kraju przyjmującego? Wydaje się, że istnieje pewne niebezpieczeństwo w tym zakresie, o czym zresztą wspomina przytaczany raport OECD. Wynika ono przede wszystkim z tego, że kumulacja BIZ ma, po pewnym czasie, znaczny pływ na określenie struktury międzynarodowej pozycji inwestycyjnej kraju przyjmującego oraz jego pozycji netto. Ta ostatnia prowadzi do coraz większego obciążania rachunku bieżącego i wprowadza dodatkowy element niepewności w obrotach kapitałowych w rachunku finansowym. Niepewność wiąże się z wielkością i strukturą dopływu oraz odpływu kapitału w warunkach stresu, który może powstać w ramach układu polityczno-gospodarczego danego

(16)

kraju lub w krajach ościennych czy – po prostu – gdzieś na świecie. Polityka gospodarcza kraju przyjmującego powinna takie zagrożenia uwzględniać.

2. Obciążenia rachunku bieżącego kraju przyjmującego wynikają przede wszystkim z wyższej efektywności BIZ niż mają ją krajowe przedsiębiorstwa [Zimny 2017, s. 73-106]. Przekłada się to niewątpliwie na wyższą rentowność kapitału zagranicznego nad krajowym, czyli na większe relatywnie zyski BIZ.

Wspomniano wyżej, że zyski BIZ są albo reinwestowane na miejscu, albo transferowane za granicę. W pierwszym przypadku powiększają zasoby BIZ i prowadzą zazwyczaj do dalszego zwiększenia wolumenu zysku. Transfer zysków obciąża pozycję płatniczą kraju przyjmującego, zwiększając popyt na dewizy na krajowym rynku walutowym. W warunkach stresu, bez względu na jego miejsce i przyczyny, część transferowana zysków może ulec istotnemu zwiększeniu, a jeżeli wolumen BIZ oraz wolumen jego łącznych zysków jest duży, wówczas skala pogorszenia rachunku dochodów pierwotnych może być bardzo znaczna. Prowadzi to zwykle do gwałtownego, dużego spadku kursu waluty, co w bardzo krótkim okresie wywołuje zazwyczaj dodatkowe zwięk- szenie popytu na dewizy na krajowym rynku walutowym przy ograniczaniu ich podaży. Sytuacja taka wynika z odwrócenia kierunków przepływu kapitału i zwiększenia ich skali. Mają wtedy miejsce spekulacyjne działania zagranicz- nych i krajowych podmiotów, z których część jest oparta na tzw. time lags. Tak więc zahamowaniu lub przynajmniej znacznemu ograniczeniu ulega dopływ zagranicznego kapitału handlowego, zwiększa się ponadto krajowy odpływ tego kapitału, zahamowaniu ulega dopływ zagranicznego kapitału bankowe- go, obligacyjnego i w ogóle zwiększa się odpływ kapitału krajowego w różnej postaci, choć głównie kanałem bankowym ze względu na penalizację transferu pieniądza gotówkowego za granicę, powyżej kwoty określonej prawem.

3. Przyjmując, że równowaga bilansu płatniczego utrzymuje się wówczas, gdy deficyt rachunku bieżącego bilansu płatniczego (CA) po odliczeniu refinan- sowanych (zatrzymanych) zysków BIZ (RP) równa się nadwyżce w rachunku finansowym – nadwyżce dopływu kapitału nad jego odpływem (FA), co można zapisać jako:

CA-RP=FA (1) Nierównowaga pojawi się natomiast, gdy:

CA-RP>FA (2) Skala nierównowagi zależy od tego jak wielkie będą zmiany po jednej i drugiej stronie nierówności. Gdyby RP zeszło do zera, co maksymalnie zwiększyłoby deficyt rachunku bieżącego – CA_max, dopływ kapitału ukształtował się na bardzo niskim poziomie – FA_min, a stres byłby odpowiednio silny i trwałby odpowiednio długo, wówczas zdolność kraju do przetrwania kryzysu płatniczego zależałaby

(17)

przede wszystkim od poziomu oficjalnych rezerw walutowych (ER). Po pewnym czasie zostałyby uruchomione wprawdzie również inne instrumenty oraz mecha- nizmy stabilizujące sytuację. Należą do nich kredyty od MFW i innych banków centralnych, które mogłyby stosunkowo szybko wspomóc kraj, a także wzrost eksportu towarowego i usług wywołany spadkiem kursu, co z kolei zajmuje sporo czasu i nie zawsze ma miejsce w przeciągającej się sytuacji krytycznej. Przyjmując arbitralne założenie, że żaden kraj nie może przeznaczyć na obronę zewnętrznej pozycji płatniczej wszystkich swoich ER, a tylko jakąś ich część (np.: 60-80%) oraz że może on wykorzystać nagle aranżowane kredyty międzynarodowych organizacji finansowych (głównie MFW) i zagranicznych banków centralnych (łącznie obie pozycje – IC), wówczas zdolność do stabilizowania sytuacji w okresie kryzysu określana jest przez równanie:

CA_max+FA_min=a*ER+IC (3)

Wszystko zależy więc od tego, jak długo trwać będzie sytuacja krytyczna oraz jak silne pobudzi emocje wpływające na postępowanie zagranicznych i krajowych podmiotów gospodarczych, w tym na osoby zarządzające BIZ i kontrolujące je, czyli jak silne reakcje spekulacyjne wywoła. Doświadczenia wielu krajów, które przeszły przez zewnętrzne kryzysy płatnicze wskazują, iż przy bardzo silnych bodźcach opanowanie sytuacji płatniczej jest bardzo trudne i w końcu odbija się depresyjnie na całej gospodarce. Ma to zwykle bardzo kłopotliwe konsekwencje społeczne i polityczne. Wydaje się, że osoby kierujące BIZ oraz ich organizacjami macierzystymi w okresach występowania czynników stresu dość szybko i łatwo podejmują działania, które można określić jako spekulacyjne. Mają bowiem odpowiednią wiedzę i doświadczenie w tym zakresie oraz rozporządzają odpo- wiednimi instrumentami. Słowem, BIZ znacznie rozszerzając zakres finansowych powiązań kraju przyjmującego z zagranicą, stwarza jednocześnie swoiste podłoże dla ewentualnego wykształcenia się zewnętrznego kryzysu płatniczego w okresie, gdy objawią się odpowiednio silne czynniki stresogenne.

4. Jest jeszcze jedna kwestia, którą warto rozważyć tym miejscu. A mianowicie wpływ, jaki BIZ mogą mieć na inwestycje w okresie, gdy ustanie ich dopływ netto do gospodarki przyjmującej (BIZ≤0) w rozumieniu obecnej metodolo- gii bilansu płatniczego. Opierając się – dla uproszczenia rozumowania – na jednoczynnikowym modelu wzrostu gospodarczego R. Harroda należałoby przyjąć – rozwijając go trochę – że w gospodarce kraju przyjmującego zarówno oszczędności (S) jak i inwestycje (I) rozbijają się na dwa komponenty – oszczęd- ności wyłącznie krajowe (S_d) oraz oszczędności BIZ (S_f). Podobnie zresztą należałoby rozbić inwestycje na (I_d) i (I_f). W poszczególnych okresach inwestycje BIZ składają się zwykle z dwóch części – nowych BIZ i realizowanych z reinwestowanych zysków (RP), to jest I_noraz I_RP, czyli I_f=I_n+I_RP. Nie zawsze jednak tak jest. Dopływ nowych BIZ do gospodarki może ustać, a nawet stać się ujemny. Ta druga sytuacja ma miejsce wtedy, gdy zakotwiczone w gospodarce

(18)

BIZ będą repatriować w danym okresie całe wypracowane przez siebie zyski, a mogą sięgać nawet po kapitały zapasowe, czyli zyski wypracowane w poprzednich okresach obrachunkowych.

5. Przy zerowym dopływie, innego niż BIZ, kapitału zagranicznego (zagranicznych oszczędności) równowaga w gospodarce zostanie osiągnięta, zgodnie z keynesowskim założeniem, gdy

S_d+ S_f= I_d+ I_fn+I_RP (4)

Liczne badania wykazały, że inwestycje BIZ są bardziej efektywne niż krajowe [Zimny 2017, s. 73-84], czyli że krańcowe wskaźniki kapitałochłonności produkcji mierzone wielkością nakładu inwestycyjnego na jednostkę przyrostu dochodu są wyższe w przypadku BIZ niż przedsiębiorstw krajowych. Przyjmu- jąc, że Y jest dochodem narodowym, a ∆Y jego przyrostem w danym okresie, wówczas wspomnianą nierówność można zapisać jako:

I_f/∆Y>I_d/∆Y (5)

Przyrost dochodu narodowego zależy od wielkości oszczędności oraz wielkości inwestycji i wskaźnika kapitałochłonności, czyli

∆Y/Y = (S_d/Y + S_f/Y) : (I_d/∆Y + I_f/∆Y) (6) Jeżeli miałoby miejsce wycofywanie kapitału przez BIZ, tzn. sytuacja, w której BIZ przestałby reinwestować zarobione zyski i nie byłoby dopływu nowych BIZ, wówczas nie tylko nie byłoby efektu pobudzenia wzrostu gospodarczego przez wyższą ich efektywność, ale dodatkowo uległaby zmniej- szeniu ogólna pula inwestycji i w rezultacie dynamika wzrostu gospodarczego uległaby obniżeniu. Powyższe równanie wyglądałoby bowiem następująco:

∆Y/Y = (S_d/Y – S_f/Y) : (I_d/∆Y – I_f/∆Y) (7) Mając przy tym na względzie wyższą efektywność BIZ niż inwestycji krajowych, czyli uwzględniając podaną wyżej nierówność, dynamika przyrostu PKB będzie niższa niż występowała w poprzednich okresach, gdy retencja zysków BIZ zwiększała pulę inwestycyjną kraju.

podsumowanie

– Napływ kapitału zagranicznego netto, w tym BIZ, poprawia perspektywy rozwojowe kraju przyjmującego, gdyż zwiększa pulę oszczędności dostępną do inwestowania, a ponadto inwestycje zagraniczne są z reguły bardziej efektywne niż krajowe.

(19)

– Usadowienie się w danym kraju znaczącego wolumenu BIZ istotnie wpły- wa na jego powiązania z zagranicą. Zwiększa zazwyczaj zakres operacji w rachunku bieżącym, przy czym najpierw zwiększają się głównie obroty towarowe i usługowe.

– Po okresie „zakotwiczania się” BIZ w gospodarce, ze względu na ich wyższą efektywność niż przedsiębiorstw krajowych, wypracowują one stosunkowo wysokie zyski i w rezultacie rachunek bieżący staje się deficytowy, nawet jeżeli bilans handlowy zamyka się nadwyżką i są nadwyżki w innych pozycjach.

– Kraj przyjmujący powinien prowadzić politykę wyboru odpowiednich BIZ, aby ograniczyć obciążenia, jakie powodują one dla pozycji płatniczej. Tak np. powinien rozważyć ograniczenie dopływu inwestycji deweloperskich i finansowych.

– Zmiany, które BIZ wywołują w relacjach z zagranicą, w znacznym stopniu odnoszą się także do rachunku finansowego, to jest do stosunków kapitało- wych kraju przyjmującego z zagranicą. Zwiększa się obrót na tym rachunku, gdyż BIZ zwykle korzystają z zasilania kredytowego i pożyczkowego z zagranicy.

– Rozszerzenie się stosunków handlowych i kapitałowych kraju przyjmującego ściślej wiąże go z gospodarką światową (gospodarką regionalną) i uzależnia od stałego dopływu kapitału w różnych postaciach. Tym samym bardziej naraża go na szoki, które mogą tam występować.

– Zmiany, które BIZ wywołują w bilansie płatniczym kraju przyjmującego oraz w jego międzynarodowej pozycji inwestycyjnej, powodują, że powstaje finansowa płaszczyzna, na jakiej może – w sytuacji, gdy wystąpią wewnętrz- ne lub zewnętrzne szoki – rozwinąć się zewnętrzny kryzys płatniczy w tym kraju, gdyby zahamowany został dopływ nowego kapitału lub gdyby stary, tzn. poprzednio zainwestowany, zaczął odpływać.

– Zwiększona wrażliwość na szoki zewnętrzne i wewnętrzne oraz zwiększona skłonność do ulegania kryzysom płatniczym powoduje, że kraj przyjmują- cy musi utrzymywać znaczące rezerwy dewizowe i dobre relacje z MFW i bankami centralnymi innych krajów swojego regionu geograficznego.

Najlepszym zabezpieczeniem się przed kryzysami płatniczymi jest jednak uczestnictwo kraju przyjmującego w strefie waluty międzynarodowej, gdyż znosi potrzebę rozliczeń dewizowych i niezmiernie ogranicza konieczność utrzymywania rezerw dewizowych.

– Napływ BIZ w początkowym okresie powoduje zwiększenie dynamiki wzrostu gospodarczego kraju przyjmującego ze względu na stosunkowo wysoką ich efektywność. Niemniej, po pewnym okresie BIZ mogą spowodować odpływ kapitału (oszczędności) i wówczas dynamika wzrostu obniży się.

– Kraj przyjmujący powinien tak prowadzić swoją politykę, w tym gospodar- czą, aby organy kierujące BIZ uważały, iż znaczna część ich zysków powinna być reinwestowana i aby do napływały nowe inwestycje.

(20)

Bibliografia

Bożyk J., Misala J., Puławski M. (2001), Międzynarodowe stosunki gospodarcze, PWE, Warszawa.

International capital flows: structure reforms and experience with the OECD code of liberalization of capital movements (2011), OECD.

Nasiłowski M. (1998), System rynkowy, Key Text, Warszawa.

UNCTAD (2017), World Investment Report 2017, United Nations Publications, Geneva.

Zimny Z. (2017), Polityka wobec bezpośrednich inwestycji zagranicznych. Wnioski dla Polski, Akademia Finansów i Biznesu Vistula, Warszawa.

Foreign direct investments and Some aspects of external and internal equilibrium of the Host country

Summary

Foreign direct investments (FDI) are contemporarily one of the most frequent forms of international capital transfers. Their volume constantly grows in the period of prosperity of the global economy, while in the periods of recession it also displays a relatively low susceptibility to stresses. The aim of the article is to present, first, how foreign direct investments expand external financial relationships of the host country, through an analysis of their impact on its balance of payments and international investment position. Second, in his article, the author tried to indicate what limitations are entailed with absorption of foreign direct investments to the external payment situation of the host country and its developmental perspectives.

Key words: foreign direct investments, economy’s equilibrium, invest- ments, financial account.

JEL codes: E21, E22, F21, F34

Artykuł zaakceptowany do druku w kwietniu 2018 roku.

dr hab. Andrzej Dorosz

Akademia Finansów i Biznesu Vistula

Wydział Biznesu i Stosunków Międzynarodowych ul. Stokłosy 3

02-787 Warszawa

e-mail: [email protected]

(21)

Andrzej Janowicz

Akademia Finansów i Biznesu Vistula – Warszawa

wpływ BezpośrednicH inweStycji

zagranicznycH na wyBrane wielkości makroekonomiczne w polSkiej

goSpodarce w latacH 2004-2016

streszczenie

W dbałości o zachowanie obiektywizmu, w artykule znalazły się też opinie autorów pozytywnie oceniających wpływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ) na polską gospodarkę. Natomiast autor niniejszego opracowania, wychodząc z założenia, że bezpośrednie inwestycje zagraniczne dla kraju przyjmującego są zobowiązaniami (pasywami), dokumentuje ich negatywny wpływ na saldo międzynarodowej pozycji inwestycyjnej, bilansu płatniczego, a zwłaszcza salda obrotów bieżących. Podjęto też próbę wyjaśnienia bardzo wysokich zysków uzyskiwanych przez BIZ, w większości transferowanych za granicę, i sprzeczności wynikającej z bardzo wysokiego zadłużenia firm zagranicznych. Poruszono też problem stosowania przez firmy zagraniczne optymalizacji podatkowej i cen transferowych. W opracowaniu wspomniano również o inwestycjach portfelowych i funkcjonowaniu specjalnych stref ekonomicznych (SSE). W opracowaniu wykorzystano głównie metodę opisową i podstawowe metody statystyczne.

Słowa kluczowe: bezpośrednie inwestycje zagraniczne, międzynarodowa pozycja inwestycyjna, transfer zysków, zadłużenie zagraniczne.

Kody JEL: F21, F36

Firmy zagraniczne odgrywają ważną rolę w polskiej gospodarce. Przy- czyniają się w znacznym stopniu do wzrostu zatrudnienia, funduszu płac, generowania wartości dodanej, inwestycji, eksportu i dochodów sektora instytucji rządowych i samorządowych. Spółki z większościowym udziałem kapitału zagranicznego w ostatnich latach często osiągają lepsze wyniki niż polskie publiczne i prywatne podmioty gospodarcze, a tym samym są waż- nym motorem wzrostu gospodarczego. W szczególności firmy zagraniczne stanowiły zdecydowaną większość wzrostu zatrudnienia w sektorze przed- siębiorstw w Polsce w latach 2010-2015. W 2016 roku, w czasie spowolnienia gospodarczego, zagraniczne firmy przyspieszyły wzrost generowanej wartości dodanej, eksportu i zatrudnienia, znacznie łagodząc negatywny wpływ innych

(22)

czynników na polską gospodarkę. Co ważne, w przeciwieństwie do polskich firm prywatnych i publicznych, zagraniczne podmioty kontynuowały w 2016 r. swoją działalność inwestycyjną, choć w mniejszym tempie niż w 2015 roku (Mature leader of the CEE region 2017).

W 2016 roku liczba projektów bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ) skierowanych do Europy wzrosła o 15% w porównaniu z rokiem poprzednim. Ogółem ogłoszono 5845 nowych międzynarodowych projektów inwestycyjnych. W 2016 roku region Europy Środkowo-Wschodniej (CEE) zachował wysokie tempo napływu inwestycji zagranicznych, przyciągając 23%

wszystkich ogłoszonych projektów BIZ . W 2016 roku tempo wzrostu liczby projektów BIZ zlokalizowanych w Polsce było wyższe niż w całej Europie.

W konsekwencji w 2016 roku Polska awansowała na piąte miejsce w krajowym rankingu, przyciągając 256 projektów (21%), co stanowiło 4,4% wszystkich pro- jektów BIZ w Europie. Napływ BIZ do Polski skutkował wzrostem zatrudnienia o 20 074 osób, co było drugim najwyższym wynikiem w Europie po Wielkiej Brytanii – 43165 zatrudnionych (Mature leader of the CEE region 2017).

Prezentowane w tabeli 1 dane wskazują, że projekty BIZ zlokalizowane w Polsce należą w przeważającej mierze do trzech sektorów: produkcji, finan- sów i usług biznesowych oraz transportu i komunikacji. Średnio te sektory stanowiły 95% wszystkich projektów BIZ w Polsce w latach 2005-2016.

Tabela 1. Liczba projektów BIZ w Polsce według sektorów Wyszczegól-

nienie 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016

Produkcja 145 106 95 105 72 96 89 89 70 87 117 159

Finanse i usługi

biznesowe 12 27 31 47 19 35 23 39 27 32 64 72

Transport

i komunikacja 15 15 11 15 5 8 7 12 4 4 22 15

Handel

i hotelarstwo 7 0 5 1 4 3 1 2 4 3 4 7

Budownictwo 0 3 0 1 1 0 0 1 1 0 0 2

Pozostałe 1 1 4 7 1 1 3 5 1 6 4 1

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych EY (2017), European Investment Monitor.

Jednak udział produkcji spadł z 81% wszystkich projektów BIZ w 2005 roku do 62% w 2016 roku, natomiast usługi finansowe i biznesowe przyciągają coraz więcej projektów – od 7% w 2005 roku do 28% w 2016 roku. Udział transportu i komunikacji wahał się w granicach 3-10% w latach 2005-2016.

Inwestorzy zagraniczni okazywali natomiast znikome zainteresowanie pozo- stałymi sektorami.

(23)

czynniki warunkujące napływ Biz do polski

Należy zauważyć ,że czynniki, które biorą pod uwagę inwestorzy zagraniczni wybierając miejsce lokalizacji kapitału, mogą różnić się od zestawu czynników zachęcających do inwestowania oferowanych przez kraj przyj- mujący. Wielu autorów w swoich publikacjach przedstawia szeroki przegląd literatury badającej czynniki wpływające na decyzje lokalizacyjne dotyczące bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ) (Stawicka 2013; Wawrzyniak 2010).

Najczęściej przedstawianym w literaturze modelem wyjaśniającym motywy podejmowania decyzji inwestycyjnych przedsiębiorstw za granicami kraju jest eklektyczna teoria produkcji międzynarodowej, opracowana przez J. Dunninga, zwana też „paradygmatem OLI”, od inicjałów: ownership – własność, location – lokalizacja, internalization – internalizacja (wszystkie trzy muszą występować, by doszło do zagranicznej inwestycji bezpośredniej) (Dunning 1998).

Teoria lokalizacji przyjmuje proste założenie, że podstawowe znaczenie dla lokowania inwestycji zagranicznych mają dwa czynniki:

1) deficyt kapitału w krajach rozwijających się i nadmiar kapitału w krajach rozwiniętych;

2) niskie koszty wytwarzania w krajach rozwijających się i relatywnie wyższe koszty w krajach rozwiniętych gospodarczo. Dunning w kolejnych publikacjach wymienił wiele innych udogodnień lokalizacyjnych dla inwestora zagranicznego (rozmieszczenie zasobów naturalnych, dostępność komu- nikacyjna i koszty transportu, zaawansowanie techniczno organizacyjne krajów goszczących oraz ich ustawodawstwo, polityka gospodarcza, chłon- ność rynku, podobieństwa kulturowe, korzyści skali produkcji) (Różański 2017).

W raporcie pt. Investor’s Guide – Poland (Weber 2016), który jego autorzy określają jako przewodnik dla firm zagranicznych przedstawiane są kluczowe obszary środowiska biznesowego i prawnego. Podkreślono, że akcesja Polski do Unii Europejskiej otworzyła rynek dla zagranicznych firm i stworzyła korzystne warunki dla inwestowania w Polsce. W raporcie podano dziesięć powodów dla których warto inwestować w Polsce, m.in. podkreślono w nim takie walory, jak: dobry stan gospodarki i obiecujące perspektywy rozwojowe, duża populacja i chłonny rynek konsumencki, wykwalifikowana siła robocza, dogodne położenie Polski, niskie koszty pracy, korzyści z tytułu środków unijnych, których Polska jest największym beneficjentem. Wymieniono też stabilność polityczną wynikającą z członkowstwo w UE i NATO oraz poprawę warunków prowadzenia biznesu

(24)

Tabela 2. Koszty pracy i wynagrodzeń na godzinę (EUR) oraz ich udział w PKB w 2016 roku

Wyszczególnienie

Koszty pracy (EUR) Udział kosztów pracy w PKB jako %

Koszty wy- nagrodzeń (w EUR za godzinę)

Wzrost kosz- tów pracy w 2016 roku

(w %) Godzino-

we Pozapła- cowe

2016 2016 2006 2016 2016 2016

EU (28 ) 29,4 26,0 46,7 47,4 19,3 1,6

Strefa Euro (19 ) 25,0 23,9 46,3 47,6 22,1 1,40

Belgia 39,2 27,5 49,1 49,4 28,40 0,2

Bułgaria 4,4 15,8 32,7 41,8 3,7 7,80

Czechy 10,2 27,0 39,7 40,4 7,4 3,80

Dania 42,0 13,9 50,5 52,3 36,2 2,1

Niemcy 33,0 22,4 48,7 50,8 25,6 2,5

Estonia 10,9 26,3 43,8 49,3 8,0 5,60

Irlandia 30,4 13,8 39,1 29,4 26,20 1,3

Grecja 14,2 24,2 33,5 33,5 10,8 0,8

Hiszpania 21,3 25,3 47,7 47,6 15,9 0,4

Francja 35,6 33,2 50,8 52 ,0 23,8 1,5

Chorwacja 10,0 14,9 47,2 46,0 8,5 4,80

Włochy 27,8 27,4 38,4 39,9 20,20 -0,8

Cypr 15,8 17,0 43,3 44,4 13,10 0,60

Łotwa 7,5 20,6 41,3 46,4 6,0 6,4

Litwa 7,3 27,8 42,7 43,8 5,30 7,5

Luksemburg 36,6 13,4 47 49,1 31,70 0,8

Węgry 8,3 23,6 45,6 42,7 6,30 4,60

Malta 13,2 6,6 43,9 42,1 12,3 0,0

Holandia 33,3 20,4 47,3 48,4 26,5 0,1

Austria 32,7 26,3 45,6 48,1 24,1 0,9

Polska 8,6 18,4 36,6 38,0 7,0 0,0

Portugal 13,7 20,6 46,8 44,2 10,9 2,5

Rumunia 5,5 19,9 38,1 33,9 4,4 11,60

Słowenia 16,2 16,3 49,6 49,3 13,60 2,7

Słowacja 10,4 26,4 35,9 39,3 7,7 3,5

Finlandia 33,2 22,2 47,4 48,3 25,8 0,70

Szwecja 38,0 32,5 44,3 46,9 25,70 1,70

W. Brytania 26,7 16,5 50,3 49,4 22,3 -10,10

Norwegia 50,2 18,1 40,2 48,7 41,1 -2,0

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat.

W analizie korzyści inwestycji zagranicznych dla Polski często pomija się główną motywację inwestora – zysk wyższy niż poniesione koszty.

Badania dowodzą, że czynnikiem pozwalającym na osiągnięcie wysokich zysków przez inwestorów zagranicznych jest przede wszystkim wykwalifikowana i tania siła robocza i niskie koszty pracy (por. tabela 2). Drugim najważniejszym powodem jest wielkość rynku zbytu (Izdebski i in. 2016). Analiza skumulowanej

(25)

wartości inwestycji wskazuje jednak na dużą popularność sektorów, które nastawione są głównie na korzyści z podboju rynku lokalnego. Finanse i ubezpieczenia oraz handel i nieruchomości – sektory usługowe nakierowane głównie na lokalny rynek – odpowiadają za ponad 43% łącznej wartości inwestycji.

Tania i wykwalifikowana siła robocza stanowi zwłaszcza wielką zachętę dla zagranicznych przedsiębiorców przemysłowych reprezentujących w szczególności branże z dużym udziałem kosztów pracowniczych w całości kosztów. To przy- czyna, dla której Polska stała się m.in. największym producentem dużego AGD w Europie. Jednak w całości inwestycji zagranicznych, przetwórstwo przemysło- we stanowi wartościowo niecałe 30% (Izdebski i in.2016). Prezentowane w tabeli 2 dane pokazują, że w Polsce zarówno płaca nominalna, jak i udział płac w PKB należą do najniższych w Europie i są głównymi czynnikami napływu BIZ, ale też z drugiej strony niekorzystnie wpływają na sytuację społeczno-ekonomiczną kraju. Potwierdzają to różne wyniki badań na temat emigracji Polaków, które wskazują, że w okresie poakcesyjnym głównym i niezmiennym czynnikiem stymulującym emigrację są motywy zarobkowe (Slany, Solga 2014). Grzegorz Poręba (2016) w obszernym artykule przedstawił główne kierunki emigracji Polaków w zestawieniu z możliwościami zarobkowymi w krajach przyjmujących.

Zgodnie z wynikami szacunku opracowanego przez GUS, w końcu 2016 roku poza granicami Polski przebywało około 2 mln 515 tys. mieszkańców naszego kraju, tj. o 118 tys. (4,7%) więcej niż w 2015 roku, przy czym zdecydowana więk- szość – około 90%. – w krajach członkowskich UE. Spośród krajów UE, najwięcej polskich emigrantów przebywało w Wielkiej Brytanii (788 tys.), Niemczech (687 tys.), Holandii (116 tys.) oraz w Irlandii (112 tys.) (GUS 2017).

Janusz Kobeszko (2012) wyliczył, że w perspektywie sześciu lat skumulo- wany rachunek strat z powodu emigracji wyniesie ok. 85 mld euro. Według jego wyliczeń, sześcioletnie niedoszacowanie PKB z tytułu emigracji wyniesie w latach 2013–2018 ok. 111,6 mld euro. Józef M. Fiszer (2014) również uważa, że strat powstałych z powodu tak licznej emigracji nie kompensuje ani spadek bezrobocia w Polsce, ani przesyłane do kraju pieniądze wspierające gospodarkę.

Opisuje tak to zjawisko; „Ale to nie sukces, to porażka, bo okazuje się, że dla tak wielkiej liczby młodych, przedsiębiorczych i dobrze wykształconych ludzi nie mamy w kraju żadnego atrakcyjnego zajęcia. Potęguje to kryzys demograficzny, który w Polsce narasta od lat, a którego skutki gospodarcze i społeczne w przy- szłości będą bardzo dotkliwe”. Według prognoz, polscy emigranci tylko w latach 2014–2020 wytworzą 172 mld euro dochodu dla krajów, do których wyjechali.

Gdyby osoby te znalazły zatrudnienie w kraju, polski PKB wzrósłby o około 6%, a tym samym nasze wynagrodzenia wzrosłyby o co najmniej 6%. Prowadzi to do nieodpartego wniosku, że polska emigracja budując potencjał gospodarczy w krajach pobytu, osłabia gospodarkę własnego kraju i jej zdolność konkurencyj- ną. Część wypracowanego przez Polaków obcego PKB wraca do Polski w formie funduszy unijnych, czyli część tych dotacji „fundujemy” sobie sami.

(26)

Stan zobowiązań z tytułu zagranicznych inwestycji bezpośrednich w polsce

Przedstawione w tabeli 3 dane informują, że stan zobowiązań z tytułu zagranicznych inwestycji bezpośrednich w Polsce na koniec 2016 roku wyniósł 211,0 mld euro i był o 3,4% wyższy wobec stanu na koniec 2015 roku. W 2016 roku najwyższy udział w kwocie dochodów wynoszących 17, 017 mld euro mieli inwestorzy bezpośredni z Niderlandów (3,19 mld euro – 23,3%), Niemiec (3,30 mld euro-19,4%) i Luksemburga (2,43 mld euro-14,3%) (Kobeszko 2013).

W analizowanym okresie to reinwestowane zyski (w literaturze na ogół błędnie interpretowane jako środki napływające, bo przecież nie stanowią one nowego kapitału wniesionego przez inwestorów, a są uzyskane w kraju przyjmującym BIZ), są głównym źródłem wzrostu kwoty bezpośrednich inwestycji zagranicznych. Natomiast niebywale wysoki – niespotykany w jakiejkolwiek innej działalności gospodarczej – jest poziom rentowności BIZ, liczony jako saldo zysków ogółem w odniesieniu do stanu kapitału (zobowiązań) – wskaźnik ten wynosi 75%! Potwierdza to wysoka roczna stopa zysku, której średnia w badanym okresie wyniosła 8,20%. Bardzo wysoka wartość dywidend prze- transferowanych z Polski za granicę w latach 2004–2016 osiągnęła 79 354 mln euro, co stanowi 37,6% wartości zainwestowanego kapitału BIZ w polską gospo- darkę. Zdaniem Dominika Sadłakowskiego (2015), relacja ta ukazuje faktyczną skalę kosztów związanych z budowaniem gospodarki na podstawie kapitału zagranicznego. Twierdzi, że są to ogromne nakłady kapitałowe, które nie dają faktycznej stabilności gospodarczej. Warunki kryzysu subprime pokazały, że inwestorzy nie będą ryzykować utraty kapitału w wyniku potencjalnej deko- niunktury. Świadczy o tym 90% udział dywidend w dochodach inwestorów w 2008 roku (faktycznie był wyższy – 94,6%; AJ). Jest to kapitał, który odpłynął z Polski z obawy przed recesją.

Zjawisko to pokazuje, ze kapitał ma jednak „ojczyznę”, do której wraca w razie kryzysu i że zawsze istnieje takie niebezpieczeństwo w przyszłości (Janowicz 2016). Natomiast szokująco wypada zestawienie otrzymanych przez Polskę środków z Unii Europejskiej, których Polska jest największym beneficjentem w porównaniu z osiągniętymi zyskami BIZ, których suma praktycznie

„wyzerowała” środki pomocowe UE. Otóż w badanym okresie wartość środków otrzymanych z UE wynosiła zaledwie 56% kwoty zysków uzyskanych przez BIZ, a sama tylko kwota wytransferowanych dywidend była prawie równa kwocie środków unijnych. Istotnie, wybór przez inwestorów zagranicznych Polski, jako miejsca alokacji kapitału, stworzył im okazję do nadzwyczajnych zysków, przy ograniczonym ryzyku. Takie nadzwyczajne, trudne do wytłumaczenia zyski w kwocie 7630,4 mln euro BIZ osiągnęły w 2004 roku, które wzrosły w stosunku do 2003 roku (1 804,2 mln euro) o 323%!