LIPIEC – WRZESIEŃ 2014 / nr 3(41)/2014
THE HISTORICAL BACKGROUND AND THE PRESENT STATE OF TURKISH-FRENCH RELATIONS
DOPŁATY DO UPRAW ROŚLIN ENERGETYCZNYCH
WADY I ZALETY WPROWADZENIA PODATKU KATASTRALNEGO
BITCOIN – EFEMERYDA CZY SOLIDNA PRZYSZŁOŚĆ?
KWARTALNIK NAUKOWY UCZELNI VISTULA
VISTULA SCIENTIFIC
QUARTERLY
Mirosław Bojańczyk (redaktor tematyczny), Dariusz Błaszczuk (redaktor statystyczny), Aneta Majchrzak-Jaszczuk (redaktor statystyczny), Jakub Nowak (sekretarz redakcji, redaktor językowy), Małgorzata Wieteska (z-ca redaktora naczelnego, redaktor językowy)
Rada Programowa
prof. dr hab. Ludwik Czaja, prof. dr Mahmut Doğru (Bitlis Eren Üniversitesi, Turcja), prof. Naim Kapucu (University of Central Florida, USA), prof. dr hab. Juliusz Kotyński, prof. Dragan Loncar (Uniwersytet w Belgradzie, Serbia), prof. Mehmet Orhan (Fatih University, Turcja), prof. dr hab. Longin Pastusiak, dr hab. Leszek Butowski, dr hab. Andrzej Dorosz, dr hab. Jan Fazlagić, dr hab. J. Paweł Gieorgica,
dr hab. Ryszard Michalski, dr hab. Krzysztof Rybiński, dr Włodzimierz Cimoszewicz, dr Roman Dorczak, dr Maria Gasińska, dr Krzysztof Kandefer, dr inż. Barbara Karlikowska, dr Marek Kulczycki, Raymond Ogums PhD (Investment Operations, Enfi led, USA), dr Andrzej Pawluczuk, dr Zdzisław Rapacki, dr Magdalena Kaczkowska-Serafi ńska, dr Konrad Prandecki
ISSN 2084-4689
© Copyright by Akademia Finansów i Biznesu Vistula 2014
Wydawca
Akademia Finansów i Biznesu Vistula w Warszawie ul. Stokłosy 3, 02-787 Warszawa
tel. 22 457 23 89,
http://www.i.vistula.edu.pl/pubs/
© Materiały opublikowane w periodyku są chronione prawem autorskim.
Przedruk tekstu może nastąpić tylko za zgodą redakcji.
Merytoryczne i techniczne wymagania dotyczące tekstów składanych przez autorów zamieszczono na stronie: www.i.vistula.edu.pl/pubs
Wersja papierowa czasopisma jest wersją pierwotną.
Projekt okładki Michał Gołaś
Skład i łamanie Jan Straszewski
Druk i oprawa
Mazowieckie Centrum Poligrafi i
ul. Duża 1, 05-270 Marki, www.c-p.com.pl
Artykuły
Zakłócenia równowagi makroekonomicznej w UE a intensywność zjawisk
kryzysowych – Dariusz Graj ...5 Bitcoin – efemeryda czy solidna przyszłość? – Artur Dobosz...20 Wiarygodność agencji ratingowych w dobie wzmożonej krytyki ich działalności – Adrian Wojtas ...31 Rola przemysłu w fazie postindustrialnej – Paweł Bożyk ...45 Dopłaty do upraw roślin energetycznych – Adam Grodecki ...54 Zróżnicowanie samorządu terytorialnego w państwach Unii Europejskiej
– Stanisław Faliński ...70 Wady i zalety wprowadzenia podatku katastralnego – Joanna Piekut ...82 Zasady amortyzacji środków trwałych w księgach rachunkowych osób
prawnych, cz. II – Michał Bąkowski, Agata Wasilewska ...91 Kontrola zarządcza w szkolnictwie artystycznym (cz. II) – Zdzisław Bujanowski ... 102 Th e Historical Background and the Present State of Turkish-French Relations – Davut Han Aslan ... 122
Recenzja
Sławomir I. Bukowski, Integracja rynków fi nansowych w Unii Europejskiej. Czechy, Polska, Słowacja, Słowenia, Węgry – obszar euro, Instytut Naukowo-Wydawniczy
„Spatium”, Radom 2013 – Paweł Bożyk ... 136
Articles
Macroeconomic Imbalances in the EU and Intensity of Crisis Phenomena
by Dariusz Graj ...5 Bitcoin – Ephemera of a Solid Future? by Artur Dobosz ...20 Reliability of Credit Rating Agencies in the Epoch of Intense Criticism
of Th eir Activities by Adrian Wojtas ...31 Th e Role of Industry in the Post-Industrial Phase by Paweł Bożyk ...45 Subsidies for Energy Plant Cultivating by Adam Grodecki ...54 Local Government Diversity in the European Union Member States
by Stanisław Faliński ...70 Advantages and Disadvantages of Introduction of Cadastral Tax
by Joanna Piekut...82 Principles of Depreciation of Fixed Assets in Accounting Books of Legal
Entities, Part II by Michał Bąkowski & Agata Wasilewska ...91 Managerial Control in Artistic Education (Part II) by Zdzisław Bujanowski ... 102 Th e Historical Background and the Present State of Turkish-French Relations by Davut Han Aslan ... 122
Review
Sławomir I. Bukowski, Integracja rynków fi nansowych w Unii Europejskiej. Czechy, Polska, Słowacja, Słowenia, Węgry – obszar euro, Instytut Naukowo-Wydawniczy
„Spatium”, Radom 2013 by Paweł Bożyk ... 136
Dariusz Graj
Politechnika Koszalińska
ZAKŁÓCENIA RÓWNOWAGI MAKROEKONOMICZNEJ W UE
A INTENSYWNOŚĆ ZJAWISK KRYZYSOWYCH
Streszczenie
Kryzys fi nansowy i gospodarczy w UE zmusił Komisję Europejską do podjęcia działań zmierzających do wzmocnienia nadzoru i lepszej koordynacji narodowych polityk gospodarczych. Nowy mechanizm nadzorczy, zwany Pro- cedurą Nierównowagi Makroekonomicznej, zmierza do wczesnego wykrywania i ewentualnej korekty pojawiających się zakłóceń w różnych obszarach nierów- nowagi. W procesie tym istotną rolę odgrywa tabela wskaźników, składająca się z 11 parametrów makroekonomicznych i makrofi nansowych. Celem rozważań jest poszukiwanie zależności między epizodami naruszeń dopuszczalnych progów wskaźników tabeli a ewentualnym wystąpieniem zjawisk kryzysowych.
Do badania tej zależności wykorzystano analizę współczynnika korelacji rang Spearmana. Wyniki badań wskazują, że nie wszystkie przyjęte w tabeli wskaź- niki wykazują istotne związki korelacyjne ze zjawiskami kryzysowymi. Jedynie zakłócenia równowagi przepływów kredytowych sektora prywatnego, ujemnego salda rachunku obrotów bieżących, nominalnych jednostkowych kosztów pracy, międzynarodowej pozycji inwestycyjnej netto i zobowiązań sektora fi nansowego wykazują takie zależności, tworząc niebezpieczne środowisko makroekonomicz- ne, sprzyjające występowaniu intensywnych zjawisk kryzysowych.
Słowa kluczowe: koordynacja polityki gospodarczej, nierównowagi ma- kroekonomiczne, tabela wskaźników, zarządzanie kryzysowe.
Kody JEL: E61, F42, F53, H12
Wstęp
Kryzys gospodarczy i ostry kryzys zadłużenia niektórych państw europej- skich zmusił Unię Europejską do podjęcia inicjatyw politycznych, zmierzają- cych do wzmocnienia zarządzania gospodarczego w UE. Na wniosek Komisji Europejskiej opracowano nowe przepisy wykonawcze, dotyczące wzmocnionej koordynacji narodowych polityk gospodarczych, które zostały opublikowane w tzw. „Sześciopaku”1. Na mocy rozporządzeń ustanowiony został mechanizm
1 „Sześciopak” to zestaw 5 rozporządzeń Parlamentu Europejskiego i Rady UE (1173/2011, 1174/2011, 1175/2011 1176/2011, 1177/2011) i jednej dyrektywy Rady UE (2011/85/UE) z dnia 23 listopada 2011 roku.
ostrzegania w celu wykrywania zakłóceń równowagi makroekonomicznej oraz specjalna procedura służąca ich korygowaniu. Komisja przygotowuje roczne sprawozdania, które zawierają ocenę gospodarczo-fi nansową opartą na tabeli wskaźników istotnych dla wykrywania zakłóceń.
Podstawowym elementem sporządzanej oceny jest tabela wskaźników (Scoreboard Headline Indicators), zawierająca 11 dostępnych mierników makroekonomicznych i makrofi nansowych. Utworzony nowy mechanizm nadzorczy, zwany Procedurą Nierównowagi Makroekonomicznej (Macroeco- nomic Imbalance Procedure) zmierza do wczesnego wykrywania i ewentual- nej korekty pojawiających się zakłóceń w różnych obszarach nierównowagi makroekonomicznej.
Tabela wskaźników
Komisja Europejska opracowała tabelę, dobierając mierniki według nastę- pujących zasad:
Po pierwsze, wybór powinien koncentrować się na najbardziej istotnych wskaźnikach, które mogą stanowić o zaburzeniach równowagi w wymiarze makroekonomicznym i stanowić o utracie konkurencyjności międzynarodowej.
Dobór ten musi uwzględniać dorobek literatury ekonomicznej, dotyczącej powiązania badanych wskaźników z historią kryzysów gospodarczych.
Po drugie, przyjęte wskaźniki oraz wartości dopuszczalnych progów muszą zapewniać niezawodną sygnalizację zakłóceń równowagi oraz zapewniać ich wykrycie na wczesnym etapie występowania. Dopuszczalne progi powinny być ustalone na rozsądnym poziomie tak, by uniknąć „fałszywych alarmów”, ale jednocześnie szybko zidentyfi kować pojawiający się problem. Progi powinny być ustalane metodą statystyczną, na podstawie dolnego lub górnego kwartylu historycznego rozkładu danych.
Po trzecie, wynik ma ważną rolę komunikacyjną. Dlatego tablica powin- na składać się z jak najmniejszej liczby wskaźników, które w sposób prosty, jednoznaczny i przejrzysty pozwolą na prezentację wyników do publicznej wiadomości.
Po czwarte, dobór wskaźników musi opierać się na niezawodnych danych o wysokiej jakości, zgodnych z zasadami Europejskiego Kodeksu Praktyk Staty- stycznych. Podstawowym źródłem danych powinien być Eurostat, a w przypad- ku, gdy dane Eurostat nie są dostępne, to inne renomowane źródło o najwyższej jakości (na przykład EBC).
Na bazie powyższych zasad sporządzono tabelę wskaźników obejmującą:
– saldo rachunku obrotów bieżących (Current Acount Balance – CA), wyrażo- ne w postaci 3-letniej średniej kroczącej, z dopuszczalnym pasmem wahań w przedziale +6% PKB i (-4)% PKB;
– międzynarodową pozycję inwestycyjną netto (Net International Investment Position – NIIP), wyrażoną w % PKB, z dopuszczalnym progiem (-35)%
PKB;
– udział rynków eksportowych (Export Market Shares – EMS), wyrażony zmianą procentową w ciągu 5 lat, z dopuszczalnym progiem (-6)%;
– nominalne jednostkowe koszty pracy (Unit Labour Costs – ULC), wyrażone zmianą procentową w ciągu 3 lat, z dopuszczalnym progiem +9% dla człon- ków strefy euro oraz +12% dla krajów pozostałych;
– realny efektywny kurs walutowy (Real Eff ective Exchange Rate – REER), wyliczony względem 41 wysoko uprzemysłowionych krajów, wyrażony zmianą procentową w ciągu 3 lat, z dopuszczalnym progiem +/-5% dla członków strefy euro oraz +/-11% dla krajów pozostałych;
– zadłużenie sektora prywatnego (Private Sector Debt – PSD), wyrażone w % PKB, z dopuszczalnym progiem 133% PKB;
– przepływy kredytowe sektora prywatnego (Private Sector Credit Flow – PSCF) w % PKB, mierzone rok do roku, z dopuszczalnym progiem 14%
PKB;
– ceny nieruchomości mieszkaniowych (House Prices Index – HPI), mierzone rok do roku, defl owane wskaźnikiem konsumpcji przez Eurostat, z dopusz- czalnym progiem 6%;
– zadłużenie sektora fi nansów publicznych (Gross Government Sector Debt – GGSD), wyrażone w % PKB, z dopuszczalnym progiem 60% PKB;
– stopę bezrobocia (Unemployment Rate – U), wyrażoną 3-letnią średnią kroczącą, z dopuszczalnym progiem 10%;
– zobowiązania sektora fi nansowego (Total Financial Sector Liabilities – TFSL), mierzone zmianą procentową rok do roku, z dopuszczalnym progiem 16,5%.
Cel, metoda i schemat badania
Autorzy tabeli wskaźników, wykonując zalecenia Komisji Europejskiej, stworzyli zestaw parametrów (wskaźników i dopuszczalnych progów), które w sposób niezawodny powinny służyć wykrywaniu zakłóceń równowagi ma- kroekonomicznej, mogących prowadzić do występowania zjawisk o charakterze kryzysowym. Autorzy tabeli zakładają więc, że między epizodami naruszeń dopuszczalnych progów przyjętych wskaźników, wywołujących zakłócenia równowagi a zjawiskami kryzysowymi istnieje silna zależność. Wydaje się zasadne postawienie pytania, czy między epizodami naruszeń dopuszczalnych progów wskaźników tabeli a występowaniem zjawisk kryzysowych rzeczywiście istnieje tak silna zależność?
Celem niniejszej pracy jest poszukiwanie wskazanych powyżej zależ- ności, a za podstawową metodę badawczą przyjęto analizę współczynnika korelacji rang Spearmana (rho). Wybór tego wskaźnika nie jest przypadkowy.
Współczynnik Spearmana jest miernikiem nieparametrycznym, dobrze opisu- jącym siłę korelacji dwóch cech, gdy przynajmniej jedna z nich ma charakter jakościowy oraz sprawdza się przy mało licznych próbach (n <30).
Schemat badania opiera się na następującej konstrukcji:
Krok 1. Identyfi kacja epizodów naruszeń dopuszczalnych progów wskaźników tabeli w latach bezpośrednio poprzedzających wybuch kryzysu (2006-2008).
Krok 2. Pomiar intensywności zjawisk kryzysowych w roku 2012.
Krok 3. Analiza korelacji epizodów naruszeń dopuszczalnych progów wskaź- ników tabeli i występowania intensywnych zjawisk kryzysowych.
Krok 4. Wnioski.
Epizody naruszeń dopuszczalnych progów wskaźników tabeli
Opracowanie tabeli wskaźników było poprzedzone wieloma konsultacjami i badaniami z udziałem Komisji Europejskiej (European Commission 2010a;
2010b; 2010c; 2010d), Europejskiego Banku Centralnego (European Central Bank 2010), Rady Europejskiej (2010) oraz Niemieckiego Ministerstwa Go- spodarki i Technologii (Bundesministerium für Wirtschaft und Technologie 2010). Dyskusja dotyczyła m.in. proponowanych wskaźników i ich zdolności do wczesnego wysyłania wiarygodnych sygnałów ostrzegawczych. W literaturze przyjmuje się, że wczesne sygnały powinny być identyfi kowalne w ciągu 12-24 miesięcy przed wystąpieniem zjawisk kryzysowych (Knedlik, Schweinitz 2011).
W niniejszej pracy dokonano identyfi kacji naruszeń dopuszczalnych progów przyjętych wskaźników w latach 2006-2008 (por. tabela 1).
W latach 2006-2008 w krajach UE doszło do 333 epizodów naruszeń do- puszczalnych progów wskaźników tabeli. Najwięcej epizodów wystąpiło w: ES (19), MT (18), IE (18), HR (17) i CY (17). Najmniej epizodów wystąpiło w: FI (4), CZ (4), AT (5), DE (6) i IT (6). Naruszenia dopuszczalnych progów przyjętych wskaźników dotyczyły przepływów kredytowych sektora prywatnego PSCF (45 epizodów), ujemnego salda rachunku obrotów bieżących CA (43 epizody), międzynarodowej pozycji inwestycyjnej netto NIIP (40 epizodów), zadłużenia sektora prywatnego PSD (37 epizodów), udziału w rynkach eksportowych EMS (28 epizodów) i poziomu długu publicznego GGSD (28 epizodów). Naruszenia dotyczyły także zobowiązań sektora fi nansowego TFSL (25 epizodów), cen nie- ruchomości mieszkaniowych HPI (24 epizody), jednostkowych kosztów pracy ULC (23 epizody), realnego efektywnego kursu walutowego REER (19-krotnie).
Najmniej epizodów dotyczyło naruszeń górnego progu rachunku obrotów bieżących CA+ (11-krotnie) oraz stopy bezrobocia U (10 epizodów).
Tabela 1. Epizody naruszeń dopuszczalnych progów tabeli wskaźników2 w latach 2006-2008
CA
Wyszczególnienie CA+ NIIP REER EMS ULC HPI PSCF PSD GGD U TSFL Σep
BE 0 0 0 0 3 0 1 1 1 3 0 0 9
BG 3 0 3 1 0 2 0 3 1 0 1 2 16
CZ 0 0 2 2 0 0 0 0 0 0 0 0 4
DK 0 0 0 0 2 1 1 3 3 0 0 0 10
DE 0 2 0 0 0 0 0 0 0 3 1 0 6
EE 3 0 3 1 0 3 2 2 1 0 0 1 16
IE 2 0 1 1 3 3 1 3 3 0 0 1 18
EL 3 0 3 0 0 0 0 3 0 3 0 1 13
ES 3 0 3 1 1 3 1 2 3 0 0 2 19
FR 0 0 0 0 3 0 1 0 0 3 0 0 7
HR 3 0 3 0 1 1 2 3 0 0 2 2 17
IT 0 0 0 0 3 0 0 0 0 3 0 0 6
CY 3 0 0 0 3 0 2 3 3 1 0 2 17
LV 3 0 3 1 0 3 1 2 0 0 0 2 15
LT 3 0 3 0 0 3 1 2 0 0 0 2 14
LU 0 3 0 0 0 1 1 1 3 0 0 0 9
HU 3 0 3 0 0 1 0 3 1 3 0 1 15
MT 3 0 0 1 2 0 3 1 3 3 0 1 17
NL 0 3 0 1 1 0 0 0 3 0 0 0 8
AT 0 0 0 0 0 0 0 0 2 3 0 0 5
PL 2 0 3 3 0 0 0 0 0 0 3 2 13
PT 3 0 3 0 1 0 0 3 3 3 0 0 16
RO 3 0 3 2 0 1 0 3 0 0 0 2 14
SL 0 0 1 0 0 1 2 2 0 0 0 1 7
SK 3 0 3 3 0 0 2 0 0 0 3 1 15
FI 0 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 0 4
SE 0 3 0 0 1 0 2 2 3 0 0 0 11
UK 0 0 0 1 3 0 1 2 3 0 0 2 12
Σep 43 11 40 19 28 23 24 45 37 28 10 25 333
Źródło: opracowanie własne na podstawie: Statistical Annex of Alert Mechanism Report (2014).
Pomiar intensywności zjawisk kryzysowych
Recesja PKB w UE osiągnęła swoje apogeum w roku 2009. Jednak inne zja- wiska kryzysowe, które zazwyczaj towarzyszą obniżeniu poziomu aktywności gospodarczej, nasilały się i wystąpiły w niektórych gospodarkach narodowych ze znacznym opóźnieniem. Szczególne różnice dotyczyły reakcji rynków pracy;
w niektórych krajach dostosowania miały charakter wybuchowy i doprowadziły do eksplozji stóp bezrobocia, w innych krajach dostosowania były łagodniejsze, a stopy bezrobocia rosły mniej gwałtownie.
Pomiar intensywności zjawisk kryzysowych jest bardzo trudny. Z makro- ekonomicznego punktu widzenia obniżenie poziomu aktywności gospodarczej zazwyczaj wiąże się ze spadkiem dynamiki PKB, wzrostem stopy bezrobocia, spadkiem dochodów fi skalnych, występowaniem defi cytów i wzrostem długu publicznego. Przebieg kryzysu w UE wskazał na występowanie dwóch szczegól- nie niekorzystnych zjawisk. Pierwszym z nich jest długotrwałe utrzymywanie
2 W tabeli 1 dokonano rozróżnienia epizodów zakłócenia nierównowagi wskaźnika rachunku obrotów bieżących dzieląc te epizody na dwie odrębne grupy. W pierwszej grupie znalazły się epizody związane z naruszeniem dolnego dopuszczalnego progu defi cytu CA (-4%), a w drugiej grupie CA+ epizody związane z przekroczeniem górnego dopuszczalnego progu (+6%). Spośród wszystkich 11 parametrów jedynie w przypadku CA określono górny i dolny dopuszczalny poziom wskaźnika.
się wysokiej stopy bezrobocia, a drugim – wystąpienie w wielu krajach strefy euro kryzysu fi skalnego, który wykreował ryzyko niewypłacalności państw, co w znaczący sposób podważyło zaufanie do wspólnotowej waluty.
Według systematycznych badań opinii publicznej w UE, realizowanych przez Komisję Europejską (European Commission 2013b), podstawowym prio- rytetem dla mieszkańców Unii jest zwalczanie zbyt wysokiej stopy bezrobocia.
Problemy z ogólną sytuacją ekonomiczną, wzrostem cen czy też zbyt wysokim poziomem długu publicznego, które także są przedmiotem troski mieszkańców UE, postrzegane są jednak jako problemy mniej istotne niż zbyt wysokie bez- robocie. Według raportu Światowego Forum Ekonomicznego (2014), problem strukturalnej postaci bezrobocia stanowi jedno z podstawowych zagrożeń dla stabilizacji i wzrostu gospodarki światowej w roku 2014.
Z tych powodów w niniejszej pracy pomiar intensywności zjawisk kryzyso- wych został ograniczony do badania reakcji rynków pracy jako podstawowego parametru określającego ekonomiczny i społeczny odbiór uciążliwości tych zja- wisk. Dla potrzeb niniejszego badania skonstruowano wskaźnik intensywności zjawisk kryzysowych (ΔUi), który mierzy różnicę procentową między poziomem stopy bezrobocia w roku 2012 i poziomem 3-letniej średniej kroczącej tej stopy z roku 2008, wg następującego wzoru:
ΔUi = (Uiav – Ui )*100/Uiav (1)
gdzie:
ΔUi – miernik intensywności zjawisk kryzysowych w i-tym kraju
Uiav – 3-letnia średnia krocząca stopa bezrobocia w roku 2008 w i-tym kraju Ui – stopa bezrobocia w roku 2012 w i-tym kraju.
Ekonomiczna interpretacja miernika jest następująca: parametr ΔUi obra- zuje intensywność zjawisk kryzysowych objawiających się w zmianach stopy bezrobocia między okresem przedkryzysowym (2006-2008) a stopą bezrobo- cia w roku 2012. Przyjęcie do konstrukcji miernika danych z takich okresów nie jest przypadkowe. Zgodnie z przyjętymi założeniami konstrukcji tabeli wskaźników, parametry podlegające ocenie powinny w niezawodny sposób sygnalizować powstawanie zakłóceń nierównowagi na wczesnym etapie ich występowania. Jeżeli zgodzimy się, że zjawiska kryzysowe w UE uległy nasi- leniu w roku 2009, to analiza zakłóceń musi obejmować okresy poprzedzające (w tej pracy ograniczone do lat 2006-2008). Z kolei zakładając, że intensywność zjawisk kryzysowych jest dobrze odzwierciedlona w uporczywie wysokiej stopie bezrobocia, to analizując poziom tej stopy dla całej UE należy zauważyć, że jej wysokość w roku 2012 była najwyższa.
Pomiar intensywności zjawisk kryzysowych zebrano w tabeli 2.
Tabela 2. Pomiar intensywności zjawisk kryzysowych parametrem ΔUi w krajach UE (w %)
Wyszczególnienie Ui Uiav ΔUi
DE 5,5 8,8 -37,5
MT 6,4 6,5 -1,5
PL 10,1 10,2 -1,0
BE 7,6 7,6 0,0
AT 4,3 4,3 0,0
RO 7,0 6,5 7,7
FI 7,7 7,0 10,0
LU 5,1 4,6 10,9
FR 10,2 8,5 20,0
SK 14,0 11,4 22,8
SE 8,0 6,5 23,1
CZ 7,0 5,6 25,0
NL 5,3 3,7 43,2
HU 10,9 7,5 45,3
UK 7,9 5,4 46,3
CR 15,9 9,8 62,2
IT 10,7 6,5 64,6
BG 12,3 7,1 73,2
SL 8,9 5,1 74,5
PT 15,9 8,7 82,8
EE 10,2 5,3 92,5
DK 7,5 3,7 102,7
LV 15,0 6,9 117,4
ES 25,0 9,4 166,0
LT 13,4 4,8 179,2
IE 14,7 5,2 182,7
CY 11,9 4,1 190,2
EL 24,3 8,3 192,8
Źródło: jak w tabeli 1.
Rozpatrując intensywność zjawisk kryzysowych przez pryzmat reakcji rynków pracy warto zauważyć względną odporność niektórych gospodarek na szok kryzysowy (na przykład w: DE, MT, PL, BE, AT) oraz grupę krajów, w których zjawiska kryzysowe doprowadziły do eksplozji stopy bezrobocia i wykreowania problemów społecznych o dużej skali (w: LV, ES, LT, IE, CY, EL).
Korelacje epizodów naruszeń dopuszczalnych progów i intensywności zjawisk kryzysowych
W latach 2006-2008 odnotowano 333 epizody naruszeń dopuszczalnych progów przyjętych parametrów. Z uwagi na niewielką liczbę obserwacji (28 krajów) do analizy związków korelacyjnych zastosowano współczynnik Spear- mana (rho). Należy podkreślić, że w niniejszym badaniu nie chodzi o określenie wpływu badanych wskaźników na występowanie zjawisk kryzysowych, tylko
na określeniu stopnia zharmonizowania występowania poszczególnych epi- zodów zakłóceń nierównowagi makroekonomicznej i intensywności zjawisk kryzysowych. Dodatni współczynnik korelacji oznacza, że wzrostowi liczby epizodów zakłóceń towarzyszy – średnio biorąc – wzrost intensywności zjawisk kryzysowych, a siła związków korelacyjnych jest określona, zgodnie ze skalą Guilforda, jako:
– słaba, gdy r < 0,2 (praktycznie brak związku), – niska, gdy 0,2 < r < 0,4 (zależność wyraźna),
– umiarkowana, gdy 0,4 < r < 0,7 (zależność rzeczywista), – wysoka, gdy 0,7 < r < 0,9 (zależność znaczna),
– bardzo wysoka gdy r > 0,9 (zależność pewna).
Korelogram zależności występowania sumy naruszeń dopuszczalnych progów i intensywności zjawisk kryzysowych przedstawiono na wykresie 1.
Wykres 1. Korelogram sumy epizodów naruszeń dopuszczalnych progów (Σep) i intesywności zjawisk kryzysowych (ΔUi)
0,0 5,0 10,0 15,0 20,0 25,0 30,0
0 5 10 15 20 25 30
Intensywność zjawisk kryzysowych(∆Ui)
Suma epizodów naruszeń dopuszczalnych progów (Σep)
DE PL MT
AT BE
FI RO CZ
EL
HR
CY IE
ES
BG PT EE LT
LV
LU
SK HU
FR
SE UK NL
IT SL
DK
Źródło: opracowanie własne.
Korelogram wskazuje na występowanie dodatniej zależności liniowej między sumą epizodów naruszeń dopuszczalnych progów wskaźników tabeli i intensywności zjawisk kryzysowych. Jednocześnie duży rozrzut informuje o występowaniu przypadków odstających (na przykład MT, DK, SL, IT).
Wyniki szacowania współczynników korelacji zawarto w tabeli 3.
Tabela 3. Macierz korelacji rho intensywności zjawisk kryzysowych (ΔUi) i epizodów naruszeń nierównowagi poszczegónych wskaźników tabeli oraz w postaci łącznej (Σep)
CA
Wyszczególnienie CA+ NIIP REER EMS ULC HPI PSCF PSD GGSD U TSFL Σep ΔUi
CA 1,000
CA+ -0,423 1,000
NIIP 0,779 -0,417 1,000
REER 0,221 -0,190 0,336 1,000
EMS -0,268 -0,099 -0,568 -0,206 1,000 ULC 0,434 -0,178 0,524 0,078 -0,279 1,000 HPI 0,179 -0,033 -0,091 -0,082 0,268 0,217 1,000 PSCF 0,555 -0,287 0,413 -0,198 0,058 0,509 0,140 1,000 PSD -0,098 0,281 -0,408 -0,085 0,472 -0,006 0,200 0,248 1,000 GGSD -0,027 -0,106 -0,271 -0,533 0,227 -0,497 -0,232 -0,131 -0,037 1,000 U 0,203 0,022 0,331 0,272 -0,310 -0,078 -0,025 -0,156 -0,399 -0,165 1,000 TSFL 0,702 -0,432 0,614 0,363 -0,180 0,495 0,244 0,463 -0,167 -0,378 0,283 1,000 Σep 0,839 -0,296 0,550 0,192 0,098 0,500 0,427 0,631 0,285 -0,144 0,152 0,679 1,000 ΔUi 0,418 -0,302 0,377 -0,171 0,105 0,516 0,181 0,630 0,122 -0,211 -0,289 0,375 0,472 1,000
α = 0,05, p= 0,375.
Źródło: obliczenia własne.
Wyniki badań
Przy założonym poziomie ufności α = 0,05, wartość krytyczna współczyn- nika korelacji rang Spearmana3 wynosi 0,375. Występowanie epizodów naru- szeń nierównowagi w postaci łącznej (Σep) było w sposób istotny skorelowane z intensywnością zjawisk kryzysowych (rho = 0,472). Najwyższy poziom do- datniej korelacji odnotowano w przypadku naruszeń dopuszczalnego poziomu przepływów kredytowych sektora prywatnego PSCF (rho = 0,630), nominal- nych jednostkowych kosztów pracy ULC (rho = 0,516), naruszeń dolnego progu równowagi rachunku obrotów bieżących CA (rho = 0,418), międzynarodowej pozycji inwestycyjnej netto NIIP (rho = 0,377) oraz zobowiązań sektora fi nan- sowego TSFL (rho = 0,375).
Występowanie pozostałych epizodów naruszeń równowagi było sła- bo skorelowane z intensywnością zjawisk kryzysowych i nie mieściło się w przyjętym poziomie ufności.
W badaniu odnotowano także występowanie wyraźnie ujemnej kore- lacji epizodów dodatniej nierównowagi rachunku obrotów bieżących CA+
(rho = -0,302), stopy bezrobocia U (rho = -0,289) oraz zadłużenia sektora fi nansów publicznych GGSD (rho = -0,211), jednak z uwagi na brak istotności statystycznej analiza tych ujemnych korelacji została pominięta.
Po wyłączeniu z analizy wskaźników o nieistotnej statystycznie zależności w tabeli 4 przedstawiono zredukowaną macierz korelacji.
3 Wartość krytyczna dla współczynnika Spearmana dla n<30 pochodzi z tablic: Ramsey (1989 s. 245-253).
Tabela 4. Zredukowana macierz korelacji rho intensywności zjawisk kryzysowych (ΔUi) i istotnych epizodów naruszeń dopuszczalnych progów poszczegónych wskaźników tabeli oraz w postaci łącznej (Σep+)
CA
Wyszczególnienie NIIP ULC PSCF TSFL Σep+ ΔUi
CA 1,000
NIIP 0,779 1,000
ULC 0,434 0,524 1,000
PSCF 0,555 0,413 0,509 1,000
TSFL 0,702 0,614 0,495 0,463 1,000
Σep+ 0,868 0,840 0,736 0,694 0,810 1,000
ΔUi 0,418 0,377 0,516 0,630 0,375 0,579 1,000
Źródło: jak w tabeli 3.
Występowanie epizodów naruszeń powyższych pięciu wskaźników w po- staci łącznej (Σep+) było rzeczywiście skorelowane z intensywnością zjawisk kryzysowych (rho = 0,579). Można powiedzieć, że naruszanie dopuszczalnych progów tych pięciu wskaźników w postaci łącznej tworzy niekorzystne środowi- sko makroekonomiczne sprzyjające występowaniu intensywnych zjawisk kry- zysowych. Trzeba też zwrócić uwagę na występowanie zjawiska współliniowości poszczególnych wskaźników, co praktycznie uniemożliwia przeprowadzenie rzetelnej i wiarygodnej analizy regresji.
Podsumowanie
Tabela wskaźników jest istotnym elementem Procedury Nierównowagi Makroekonomicznej. Podstawowym zadaniem tabeli jest wczesne wykrywanie wszelkich zakłóceń równowagi, które mogą prowadzić do wystąpienia zjawisk kryzysowych. Z tego punktu widzenia dobór parametrów tabeli powinien trafnie i niezawodnie identyfi kować zagrożenia na wczesnym etapie ich występowania.
Komisja Europejska wskazuje, że tablica powinna składać się z jak najmniejszej liczby wskaźników, które zapewnią w sposób jednoznaczny i przejrzysty komu- nikację wyników. Dobór odpowiednich wskaźników budzi jednak kontrowersje (Knedlik 2013; De Grauwe 2012). Z przeprowadzonego badania wynika, że nie wszystkie przyjęte obecnie w tabeli parametry spełniają w sposób wystarczają- cy powyższe warunki. Istotna zależność korelacyjna między występowaniem epizodów zakłóceń równowagi parametrów tabeli, a intensywnością zjawisk kryzysowych wystąpiła w przypadku naruszeń dopuszczalnych progów prze- pływów kredytowych sektora prywatnego PSCF, nominalnych jednostkowych kosztów pracy ULC, ujemnego salda rachunku obrotów bieżących CA, między- narodowej pozycji inwestycyjnej netto NIIP i zobowiązań sektora fi nansowego TSFL. Pozostałe wskaźniki charakteryzowały się albo niską zależnością (EMS, HPI, PSD) lub wyraźnie ujemną korelacją (U, GGSD, REER).
Zgodnie z zasadami doboru wskaźników tabeli, przyjęte parametry powin- ny być powiązane z historią kryzysów gospodarczych. Literatura światowa nie dostarcza nam jednak jednoznacznych i absolutnie pewnych powiązań między poszczególnymi wskaźnikami a występowaniem zjawisk kryzysowych. Duże wątpliwości może budzić przyjęcie niektórych wskaźników i ich dopuszczalnych progów, na przykład stopy bezrobocia czy też poziomu długu publicznego, które mogą być zarówno przyczyną, jak też skutkiem zjawisk kryzysowych (Krugman 2013). Niektóre badania wskazują, że dopiero przekroczenie progu 90% PKB dla długu publicznego może powodować negatywne skutki dla dynamiki wzrostu (Reinhart; Rogof 2011). Ścisłe określenie zależności przyczynowo-skutkowych między epizodami naruszeń dopuszczalnych progów przyjętych parametrów a występowaniem zjawisk kryzysowych wydaje się być zadaniem niezwykle trudnym, a przyjęta metodologia w Procedurze może budzić kontrowersje.
Procedura Nierównowagi Makroekonomicznej to wieloetapowy proces oceny sytuacji gospodarczej, którego pierwszym elementem jest prezentacja tabeli wskaźników, drugim pogłębiona analiza, trzecim konstrukcja zaleceń dla krajów o stwierdzonych zakłóceniach równowagi, a dopiero czwartym elemen- tem uruchomienie Procedury Nadmiernej Nierównowagi. Taka wieloetapowość procesu decyzyjnego zapewnia odpowiednią przestrzeń do rzetelnej analizy zakłóceń równowagi i chroni przed zbyt pochopnym narażeniem krajów o stwierdzonych zakłóceniach na nałożenie kar.
Już sama jednak prezentacja epizodów naruszeń dopuszczalnych progów wskaźników tabeli generuje nowe ryzyko – wzrost niepewności polityki gospo- darczej (Economic Policy Uncertainty). Według dostępnych badań, ten wzrost niepewności może prowadzić do spadku poziomu aktywności gospodarczej, utraty miejsc pracy i spadku dynamiki PKB (Baker i in. 2013). Sygnalizacja
„fałszywych alarmów” może także prowadzić do spadku zaufania na rynkach fi nansowych, co z kolei może prowadzić do zwiększenia kosztów fi nansowania długu publicznego. Aspekt komunikacyjny tablicy wskaźników rodzi całkowicie nowe ryzyka, które trudne są dziś do oszacowania. Dlatego dobór wskaźników tabeli i określenie ich dopuszczalnych progów musi opierać się na niepodwa- żalnych przesłankach występowania zależności przyczynowo-skutkowej.
Niniejsze badanie wskazuje, że epizody istotnych zakłóceń równowagi tylko 5 z 11 wskaźników tabeli są wyraźnie i rzeczywiście skorelowane z występo- waniem intensywnych zjawisk kryzysowych. Nie należy jednak tego wniosku utożsamiać z występowaniem związku przyczynowo-skutkowego. Wniosek ogólny z badania można zawrzeć w twierdzeniu, że zakłócenia równowagi tych pięciu wskaźników mogą tworzyć niekorzystne środowisko makroekonomiczne sprzyjające występowaniu intensywnych zjawisk kryzysowych. Obecny dobór wskaźników tabeli może prowadzić do występowania „fałszywych” alarmów, których konsekwencją może być ryzyko wzrostu niepewności i obniżenia zaufania do realizowanej polityki gospodarczej.
Niniejsze badanie prowadzone jest na wysokim poziomie ogólności i ma charakter weryfi kacji wstępnej. Pogłębiona analiza statystyczna wymaga badań dodatkowych, a pewną słabością niniejszej pracy jest przyjęty sposób pomiaru intensywności zjawisk kryzysowych, który nie znajduje potwierdzenia w innych badaniach. Natomiast wartością tej pracy jest wskazanie ewentualnego kierun- ku badań nad doborem wskaźników, które w lepszym stopniu będą realizować zadania wczesnego wykrywania zakłóceń równowagi makroekonomicznej w UE oraz pozwolą uniknąć negatywnych konsekwencji wykreowania „fałszy- wych” alarmów w przyszłości.
Wykaz skrótów
AT – Austria BE – Belgia BG – Bułgaria CY – Cypr
CA – saldo rachunku obrotów bieżących CA+ – dodatnie naruszenie progów CA CZ – Czechy
DK – Dania EE – Estonia
EMS – udział w rynkach eksportowych IE – Irlandia
EL – Grecja ES – Hiszpania FI – Finlandia FR – Francja
HPI – indeks cen nieruchomości mieszkaniowych HU – Węgry
HR – Chorwacja IT – Włochy
KE – Komisja Europejska LV – Łotwa
LT – Litwa LU – Luksemburg MT – Malta
NIIP – międzynarodowa pozycja inwestycyjna netto NL – Holandia
PL – Polska
PSD – zadłużenie sektora prywatnego PSCF – przepływy kredytowe sektora prywat.
PT – Portugalia
REER – realny efektywny kurs walutowy RO – Rumunia
SL – Słowenia SK – Słowacja SE – Szwecja
TFSL – zobowiązania sektora fi nansowego U - stopa bezrobocia
UE – Unia Europejska UK – Wielka Brytania
ULC – nominalne jednostkowe koszty pracy
Bibliografi a
Baker S.R., Bloom N., Davis S.J. (2013), Measuring Economic Policy Uncertainty, „Work- ing Paper”, No. 83, „Chicago Booth Paper”, No. 13-02, January 1, Th e University of Chicago.
Bundesministerium für Wirtschaft und Technologie (2010), Ein neues Verfahren für die wirtschaft spolitische Koordinierung in Europa, August, http://www.bmwi.de/
DE/Service/suche,did=352240.html?view=renderPrint [dostęp: 30.12.2013].
Costello D.(2012), Strengthening economic governance in EMU: the Macroeconomic Imbalances Procedure, Presentation, Conference on ‘Economic Governance in the EU/euro area – what lessons for Poland?’ Warsaw, July 5.
De Grauwe P. (2012), Th e Governance of a fragile Eurozone, A Conference Report, Institutions of Economic Governance for an Incomplete Union. CER/London School of Economics, April 12.
Ederer S., Reschenhofer P. (2013), Macroeconomic Imbalances in the EU, WIFO, „Work- ing Paper”, No. 42, October.
European Central Bank (2010), Reinforcing Economic Governance in the Euro Area, June 10. http://www.ecb.europa.eu/pub/pdf/other/reinforcingeconomicgovernan- ceintheeuroareaen.pdf [dostęp: 12.01.2014].
European Commission (2010a), Enhancing economic policy coordination for stability, growth and jobs – Tools for stronger EU economic governance, COM 2010, June 30.
European Commission (2010b), EU economic governance: the Commission delivers a comprehensive package of legislative measures, IP/10/1199. September 29.
European Commission (2010c), Economic governance package (2): Preventing and correcting macroeconomic imbalances, MEMO/10/454. September 29.
European Commission (2010d), Economic governance package (3): Chronology and overview of the new framework of surveillance and enforcement, MEMO/10/456.
September 29.
European Commission (2012a), Scoreboard for the surveillance of macroeconomic imbalances, European Economy, „Occasional Papers”, No. 92, February.
European Commission (2012b), Alert Mechanism Report 2013, Brussels, 28.11.
European Commission (2013a), Alert Mechanism Report 2014, Brussels, 13.11.
European Commission (2013b), Public Opinion in Th e European Union, „Standard Eurobarometer”, No. 79, July.
Essl S., Stiglbauer A. (2011), Prevention and Correction of Macroeconomic Imbalances:
the Excessive Imbalances Procedure, „Monetary Policy& the Economy”, No. Q4/11, Austrian National Bank.
Gros D. Alcidi C. (2010), Th e Impact of the Crisis on the Real Economy, CEPS, „Policy Brief”, No. 201, January.
Gros D. (2012a), Macroeconomic Imbalances in the Euro Area: Symptom or cause of the crisis?, CEPS, „Policy Brief”, No. 266, April.
Gros D. (2012b), How to deal with Macroeconomic Imbalances?, CEPS, „Special Report”, No. 69, November.
Harding D. (2010), Detecting and Predicting Recessions, „Euroindicators Working Papers”, Eurostat, Luxembourg, September 26.
Heise M., Lindeck, S., Petersen, A.-K., Schneider, R. and Voegeli K. (2010), Th e Euro Monitor 2010 – Indicators for Balanced Growth, October 25.
Holinski N., Kool C., Muysken J. (2012), Persistent Macroeconomic Imbalances in the Euro Area: Causes and Consequences, „Federal Reserve Bank of St. Louis Review”, No. 94 (1), January/February.
Knedlik T. (2013), Th e European Commission’s Scoreboard of Macroeconomic Imbal- ances: Th e impact of preferences on an early warning system, „Measuring Debt Crisis Phenomena in Europe”, No. F19-V3.
Knedlik T., Schweinitz G. (2011), Macroeconomic Imbalances as Indicators for Debt Crises in Europe, „IWH Diskussionspapiere”, No. 12, Halle Institute for Economic Research, August.
Krugman P. (2013), Reinhart And Rogoff Are Not Happy, NYT, May 26.
Ramsey P.H. (1989), Critical Values for Spearman’s Rank Order Correlation, „Journal of Educational Statistics”, Vol. 14, No. 3.
Reinhart C., Rogoff K. (2011), A Decade of Debt, CEPR, „Discussion Paper”, No. 8310, April.
Rose A.K., Spiegel. M.M. (2011). Cross-country causes and consequences of the crisis:
An update, „European Economic Review”, No. 55(3).
Światowe Forum Ekonomiczne (2014), World Economic Forum, Global Risks 2014, Genewa, January.
Statistical Annex of Alert Mechanism Report (201), European Commision’s Directorate and Eurostat.
Whelan K. (2012), Macroeconomic Imbalances in the Euro Area, European Parliament’s Commitee on Economic and Monetary Aff airs, April.
Macroeconomic Imbalances in the EU and Intensity of Crisis Phenomena
Abstract
Th e fi nancial and economic crisis in the EU has forced the European Com- mission to undertake the measures aimed at reinforcing the supervision and better coordination of national economic policies. Th e new supervisory mecha- nism, called the excessive Macroeconomic Imbalance Procedure, is aimed at an early detection and possible correction of the appearing disturbances in various areas of imbalance. In this process, a substantial role is played by the scoreboard consisting of 11 macroeconomic and macrofi nancial parameters. An aim of considerations is to search the dependencies between the episodes of breaches of the allowable thresholds of the scoreboard and a possible occurrence of crisis phenomena. In order to examine that dependency there was used the analysis of the Spearman’s rank correlation coeffi cient. Th e research fi ndings indicate that not all the adopted in the scoreboard indices show signifi cant correlations with the crisis phenomena. Only credit fl ow imbalances of the private sector, current account defi cit, nominal unit labour costs, international net investment position and fi nancial sector’s liabilities exhibit such dependencies, creating a dangerous macroeconomic environment facilitating the occurrence of intense crisis phenomena.
Key words: coordination of the economic policy, macroeconomic imba- lances, scoreboard, crisis management.
JEL codes: E61, F42, F53, H12
Artykuł nadesłany do redakcji w maju 2014 r.
© All right reserved Afi liacja:
dr Dariusz Graj
Politechnika Koszalińska Wydział Nauk Ekonomicznych Katedra Ekonomii
ul. Kwiatkowskiego 6E 75-343 Koszalin tel.: 94 343 91 14
e-mail: [email protected]
Artur Dobosz
Akademia Finansów i Biznesu Vistula – Warszawa
BITCOIN – EFEMERYDA CZY SOLIDNA PRZYSZŁOŚĆ?
Streszczenie
Artykuł jest próbą przybliżenia istoty i funkcjonowania pseudowaluty bitcoin (BTC). Zawiera on również próbę odpowiedzi na pytanie, czy ta nowa jednostka rozrachunkowa może stać się walutą ponadnarodową. Artykuł prezentuje powstanie bitcoina oraz koncepcję leżącą u podstaw jego tworzenia. W trakcie prezentacji procesu jego powstawania i późniejszego bytu przeprowadzono analizę wad i zalet tej jednostki. Bitcoin jako „waluta” całkowicie wirtualna, nie podlegająca żadnej instytucji państwowej ani bankowi centralnemu, wymaga od swoich użytkowni- ków znacznie większego zaufania aniżeli tradycyjne waluty państwowe. Również sposób przechowywania bitcoinów jest daleki od tradycyjnego. W artykule zawarto ponadto analizę innych pseudowalut, przeprowadzoną w odniesieniu do głównych cech bitcoina. W analizie tej znalazły się takie pseudowaluty, jak: litecoin, anoncoin i primecoin. Pokazano różnice i podobieństwa do bitcoina jako jednostki najbar- dziej popularnej. Te pseudowaluty, powstałe na początku XXI wieku mogą już niebawem stać się poważnym konkurentem dla prawdziwego pieniądza, zwłaszcza dla ludzi poszukujących poufności i szybkości przy dokonywaniu transakcji, dla której jedynym wymaganiem jest dostęp do sieci Internet.
Słowa kluczowe: bitcoin, pseudowaluta, waluta wirtualna, sieć P2P, klucz zabezpieczający.
Kody JEL: F01, F02, F39
Ludzie zawsze kupowali oraz sprzedawali towary. Początkowo stosowano handel wymienny, by później odkryć środek pomocniczy czyli jednostkę po- średniczącą – pieniądz. Od tej pory handel począł rozkwitać, zniknęły granice w przeprowadzaniu transakcji kupna-sprzedaży oraz inne ograniczenia wy- nikające z gospodarki wymiennej. Sprzedaż towarów lub wykonywanie usług na szerszą skalę pozwoliły na gromadzenie pieniędzy, które kolejno można wymienić na inne towary lub usługi w odległej części świata..
Dotychczas słowo „pieniądz” kojarzyło się z realną walutą powszechnie akceptowaną jako środek zapłaty za towary po ustalonej cenie. Główną funkcją pieniądza wyróżniającego go jako środek płatniczy jest wymiana. Funkcja ta to pośrednictwo w transakcjach, w których zachodzi równoczesne przekazanie towaru oraz środka płatniczego pomiędzy uczestnikami tejże wymiany. Każdy
rodzaj obiektu lub bezpiecznego zapisu możliwy do zweryfi kowania, oznacza spełnienie podstawowej funkcji. Tym samym obiekt ten lub zapis może być zastosowany jako pieniądz.
Pojęcie waluty odnosi się zazwyczaj do przyjętego środka wymiany. Są to monety i banknoty będące w obiegu na terytorium danego kraju lub grupy państw, które stanowią podaż pieniądza na tym obszarze. Również na podaż pieniądza mają wpływ lokaty bankowe. Środki z nich mogą być przekazywane za pomocą czeków, kart debetowych lub innych form transferu i są dopuszczal- ne jako środek płatniczy.
W przeszłości, zarówno pieniądze, jak i waluty były takie same. Miały for- mę fi zycznego pieniądza o określonym kształcie, wadze i grafi cznym układzie (monety i banknoty). Obecnie pieniądz jest tylko niewielką częścią tego, co składa się na walutę. Innym, równie ważnym aspektem nowoczesnych pienię- dzy jest to, jak jest on tworzony. Początkowo pieniądze reprezentowały ma- terialne zasoby, które można było wymienić, na metale szlachetne, towar czy żywność. W późniejszym okresie pieniądze oparto wyłącznie na kruszcu. Ich podaż była związana z zasobami złota lub srebra w skarbcu państwa i w każdej chwili pieniądze mogły zostać zamienione na metal. Jeszcze w XX wieku USA pragnęły zachować taki charakter swojego dolara, który przecież był używany niemal w każdym zakątku świata. Żądania państw europejskich zmusiły USA do zawieszenia pełnej wymienialności dolara na złoto. Tym samym pieniądz w przeważającej części świata stał się pieniądzem fi ducjarnym, czyli nie opar- tym na żadnych innych dobrach naturalnych.
Na początku XXI wieku zaczęły powstawać pieniądze w zupełnie nowej formie. Nie miały charakteru pieniądza fi ducjarnego, gdyż żadna z instytucji państwowych nie legalizowała jego użycia. Także obszar ich używania nie został określony. Pieniądze te były ponadnarodowe i niekontrolowane przez żadną instytucję. Jednym z nich, najbardziej znany i budzący najwięcej kon- trowersji, był bitcoin (BTC). Stał się fenomen, który zrewolucjonizował fi nanse, w taki sam sposób, w jaki e-mail zmienił sposób komunikowania. Można go nazwać „facebookiem” współczesnego świata w epoce kryzysu. Jest on pierwszą, najpowszechniej używaną kryptowalutą, która jest oparta na prawach matema- tycznych i nie posiada banku centralnego, a jej kurs ustalany jest przez rynek.
Jego przyrost polega na obróbce bloków zadań matematycznych, co upodabnia ten proces do wydobycia złota. Nie polega, jak w przypadku pieniędzy, na dru- kowaniu „pustego” pieniądza przez bank centralny. Bitcoin nie może zostać w żaden sposób sfałszowany. Jest również zupełnie niezależny od woli rządów i elit fi nansowych. Początkowo był postrzegany jako szansa dla ludzi, którzy myślą innowacyjnie i nie boją się ryzyka związanego z nowościami.
Projekt o nazwie BITCOIN, powstał w 2009 roku. Jest to elektroniczna, nie- zależna od banków centralnych i rządów „waluta”. Można przesyłać ją między dwoma dowolnymi miejscami na całym świecie. Jedynym ograniczeniem jest
konieczność dostępu do sieci Internet. XXI wiek to czas, gdy zakup dowolnego przedmiotu z każdego miejsca na ziemi nie stanowi już najmniejszego kłopotu.
Jednym problemem stała się możliwość dokonania szybkiej i nieodwracalnej płatności z możliwością opłacenia jak najmniejszej prowizji. I właśnie bitcoin miał się stać odpowiedzią na te potrzeby.
Bitcoin udostępniono w formie otwarto-źródłowej (open-source), co ozna- cza, iż każdy może sprawdzić treść kodu programowego. Potwierdzeniem płat- ności w sieci bitcoin zajmują się komputery o bardzo dużych mocach oblicze- niowych. Proces ten polega na swoistej rywalizacji, który z komputerów jako pierwszy zautoryzuje konkretną partię transakcji. Komputer który najszybciej dokona wymaganych obliczeń otrzymuje nagrodę w postaci 50 bitcoinów. Od dnia 28.11.2012 r. zmniejszyła się wartość „nagrody” z 50 do 25 bitcoinów.
Zmiany te zostały wprowadzone zgodnie z założeniami twórcy systemu – Ja- pończyka Satoshi Nakamoto (niektórzy twierdzą, że pod tym pseudonimem kryje się grupa informatyków amerykańskich). Wyznaczył on z góry liczbę bitcoinów, które kiedykolwiek zostaną utworzone, na 21 milionów sztuk. Opro- gramowanie utworzono w taki sposób, aby nikt nie miał możliwości zmiany tych wartości, a dzięki stałym prawom matematyki, nie istnieje możliwość, aby tego dokonać.
Płatności w bitcoin są realizowane między dowolnymi miejscami na świecie z dostępem do sieci Internet. Czas pełnej autoryzacji to jedna godzina, a in- formacja o dokonaniu płatność jest dostępna w sieci już po kilku sekundach.
Jeden z najczęściej odwiedzanych portali na świecie, wiodący prym w dzie- dzinie systemów zarządzania treścią, potwierdził swoją akceptowalność płat- ności w bitcoinach. Swoją decyzję uzasadnił faktem, iż amerykańska fi rma oferująca płatności internetowych PayPal blokując dostęp społeczeństwom z ponad 60 krajów do swoich usług, zachęca innych operatorów kart kredyto- wych do stosowania podobnych praktyk. Obostrzenia te są stosowane z różnych powodów. Niektórzy blokowani są z politycznych przesłanek, inni, ponieważ w oczach tych instytucji istnieje większe ryzyko oszustwa, zaś jeszcze inni z powodów fi nansowych. Punktem wyjścia dla nowej pseudowaluty było uwol- nienie niektórych części świata i danie im możliwości czynnego uczestnictwa w fi nansowym życiu globalnej wioski. Nie ma powodu, by sądzić, iż blogerzy np. z Haiti czy Kenii, mogli by mieć dużo gorszy dostęp do „blogosfery”, po- nieważ mają problemy z płatnościami lub stanowią potencjalnie większe nie- bezpieczeństwo niż blogerzy z innych części świata. Sytuację tę miała zmienić akceptacja bitcoin.
Z upływem czasu pojawiły się artykuły i opracowania na temat bitco- in, pisane przez ekspertów z: Microsoft, Cambridge, MIT, Oxford czy Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Informacje i raporty o tej cyfrowej walu- cie, publikowały takie instytucje i media jak: Europejski Bank Centralny, „Th e Economist”, Reuters, „Forbes” oraz „Th e Guardian” i BBC World Service. Jedną
z największych na świecie giełd wymiany bitcoin – obok Mtgox.com, jest polska strona Bitcurex.com1.
Wraz z powiększaniem grona zainteresowanych używalnością pseudowalu- ty objawiła się jej druga strona. Bitcoiny powinny były gwarantować bezpieczne oraz anonimowe przekazywanie pieniędzy. W praktyce jednak ta kryptogra- fi czna waluta posiada sporo wad, zaś pojawiające się kolejne problemy utrud- niają zdobycie popularności wśród jej użytkowników. Właściciel giełdy Bitfl oor, umożliwiającej wymianę bitcoina na znane waluty (euro lub dolary), przyznał na forum usługi o poważnym włamaniu do systemu. Poprosił o pomoc i przy- znał się do dużego zaniedbania, które polegało na przechowywaniu kopii kluczy do cyfrowych portfeli w niezaszyfrowanej formie. Takie właśnie pliki wykradli włamywacze. Wykorzystując te klucze, sprawcy mogli przesyłać bitcoiny do do- wolnego adresata. Zdołali przetransferować z kont użytkowników na inne konta posiadane przez nich środki w pseudowalucie. Giełda padła ofi arą włamywaczy, którzy wykradli użytkownikom prawie 24 tysiące bitcoinów (niemal 800 tysięcy złotych). Szanse, że pieniądze wrócą do poszkodowanych określono jako zni- kome. Zarządzanie kluczami, jest dużym wyzwaniem. Bitociny są szyfrowane z kilku lokalizacji, co związane jest w posiadaniem wielu kluczy szyfrujących.
Należałoby opracować bezpieczny sposób, by móc je przechowywać oraz nimi zarządzać.
Ponieważ waluta występuje wyłącznie w formie cyfrowej i dosłownie każ- dy internauta posiadający komputer może ją również dla siebie „wykopywać”, proces powstawania nowych bitcoinów jest bardzo powolny. Nie daje to szans dla użytkowników na szybkie wzbogacenie się.
Bitocin jako cyfrową „walutę”, można przechowywać jedynie w cyfrowych portfelach. Budowa bitcoina jest oparta na sieci P2P (Peer-to-Peer) nadającej wszystkim użytkownikom te same uprawnienia (w przeciwieństwie do sieci klient-serwer). Pozwala to na zupełnie anonimowe posiadanie waluty oraz jej dowolny transfer z ominięciem banków. Sprawia to, że jest praktycznie nie- wykrywalna dla organizacji rządowych. Anonimowość, bezpieczeństwo oraz wygoda (ponieważ bitcoiny mogą być przenoszone na zewnętrznych nośnikach pamięci) nie dają gwarancji, że pieniędzy tych nie można ukraść. Przekonało się o tym w ostatnim czasie wielu użytkowników2.
Kurs bitcoina wahał się w dużej mierze w ciągu ostatnich lat. Obecnie, dzięki cyfrowym kantorom, istnieje możliwość wymiany ich na wszystkie znane waluty. Są to jednak giełdy, które z powodzeniem można nazwać zu- pełnie „amatorskimi”, ponieważ nie przestrzegają podstawowych zasad bez- pieczeństwa. Sama anonimowość tych transakcji, może również zadziałać na niekorzyść tychże użytkowników, ponieważ złodzieje, którzy przetransferowali
1 http://satoshi.pl/2014/03 [dostęp: 18.04.2014].
2 https://bitcoin.org/pl [dostęp: 06.04.2014].
pieniądze z portfeli użytkowników giełdy także pozostają niezidentyfi kowani3. W ubiegłym roku cena wirtualnej waluty bitcoin podniosła się o 15 dolarów.
Ten gwałtowny wzrost ceny pseudowaluty wzbudził zainteresowanie całe- go świata. Na samym początku bitocinem płacili jedynie stali użytkownicy komputerów (tzw. maniacy komputerowi). Ich upodobanie do pseudowaluty związane był z brakiem jakiekolwiek kontroli rządów nad ich emisją.
Dalsza popularyzacja waluty, spowodowała iż znacznie poszerzyło się gro- no jej użytkowników. Z powodzeniem można stwierdzić, że jest to globalny fenomen. Nie da się przewidzieć przyszłości bitcoina, ale z pewnością można powiedzieć, że jej stabilność jest niepewna, Absolutnie jednak pojawienie się pseu- dowaluty wywołało trwałe zmiany w sposobie myślenia ludzi na całym świecie.
W 2009 r., gdy bitcoin rozpoczynał swoją bytność na giełdzie – za jednego dolara można było nabyć 130 tysięcy bitcoinów, zaś pod koniec roku 2013 – cena jednego bitcoina wyniosła ponad 810 dolarów. Daje to wzrost od początku istnienia o ponad 10,5 miliardów procent. Łączna wartość sprzedaży bitcoinów wynosi około 12 194 tys., równające się prawie 10 miliardów dolarów. Dzienny obrót walutą bitcoin osiągnął z końcem roku 2013 wartość 900 tysięcy bitco- inów, co dało równowartość 650 milionom dolarów. Z powyższych danych widać zatem, że rynek bitcoina notuje znaczne obroty, a jego użycie stale rośnie.
Ponieważ bardzo gwałtowne zmiany cen bitcoina zaczęły przypominać typową bańkę spekulacyjną oraz ze względu na kilkusetkrotny wzrost w bardzo krót- kim czasie, wielu inwestorów zostało przyciągniętych do rynku bitcoina, licząc na znaczny zarobek dzięki wirtualnym pieniądzom.
Każda waluta – czy będzie to złoto, czy banknoty emitowane przez bank centralny (np. Narodowy Bank Polski) wymaga od swoich użytkownika dużej dozy wzajemnego zaufania. Można stwierdzić, iż bitcoin, który jest walutą wir- tualną, wymaga go dużo więcej niż waluty papierowe, które są drukowane przez banki centralne. Bitcoin to pseudowaluta, całkowicie zdecentralizowana, oparta na komunikacji sieciowej. Waluta nie ma banku emisyjnego i funkcjonuje bez nadzoru rządu. Dzięki potocznie nazywanym kopaczom (miners), możliwe jest zwiększanie podaży bitcoinów. Na komputerach użytkowników uruchomione są programy, które poszukują rozwiązań funkcji matematycznych, opartych na algorytmie funkcjonowania protokołu bitcoin. Gdy zostanie znalezione roz- wiązanie, zostaje wygenerowany blok zawierający transakcje na bitcoinach od czasu „wykopania” poprzedniego bloku. Powstaje on zasadniczo co 10 minut.
By uniknąć szybkiego wzrostu podaży BTC związanego z nieustannie rosnący- mi mocami obliczeniowymi komputerów użytkowników, sieć co dwa tygodnie powiększa złożoność algorytmu, by czas poszukiwania nowych bloków nadal trwał 10 minut. Dzięki temu zachowany jest stały wzrost podaży pseudowaluty, bez względu na to, jak dużymi mocami obliczeniowymi dysponują użytkownicy.
3 http://wolnemedia.net/gospodarka/kryptografi czna-waluta-znow-zawiodla [dostęp: 18.04.2014].
Za każdy wygenerowany blok użytkownik otrzymuje 25 bitcoinów. Na po- czątku przyznawano ich 50, ale co 4 lata zmniejszano ich liczbę. Maksymalna granica podaży waluty została z góry określona przez algorytm pierwotny i nie może przekroczyć 21 milionów sztuk. Jeśli weźmie się pod uwagę szybkość obecnego wzrostu mocy obliczeniowej sieci oraz postęp techniczny można stwierdzić, że ostanie osiągnięte bloki zostaną wygenerowane w dużym przy- bliżeniu do roku 2110.
Ponieważ waluta nie ma oparcia w aktywach towarowych, nadzoru banku centralnego, który zarządza jej kursem oraz bardzo małą liczbę użytkowni- ków, rynku bitcoina nie można nazwać rynkiem płynnym. Ponadto, cechą charakterystyczną waluty jest jej wysoka niestabilność oraz gwałtowne zmiany cen, rzędu kilku dziesięciu procent w krótkim czasie. Dyskwalifi kuje ją to jako pewną i bezpieczną walutę, a rynek jest wysoce niestabilny, o dużym ryzyku inwestowania.
Bitcoin nie jest pozbawiony istotnych wad. Zasadniczo wynika to z samej jego koncepcji powstania oraz zasad działania każdej wirtualnej waluty, co z ko- lei jest specyfi czne dla protokołu bitcoin. Taką wirtualną, nienamacalną walutę bardzo łatwo można stracić, a jeszcze trudniej jest ją odzyskać. W przypadku, gdy utracono bitcoiny w wyniku włamania na konto internetowe użytkowni- ka albo w przypadku nielegalnego użycia karty kredytowej, istnieje wysokie prawdopodobieństwo, iż dzięki opłaconemu ubezpieczeniu bank pokryje na- sze straty. Nie każda instytucja oferuje jednak takie usługi ubezpieczeniowe.
Z drugiej strony gdy ma miejsce kradzież fi zycznej gotówki z portfela, są pewne szanse, aby ją odzyskać, zakładając, iż organy ścigania odpowiednio szybko i skutecznie zadziałają. W przypadku bitcoina, nie ma żadnego mechanizmu, który pomógłby w odzyskaniu zgubionych lub skradzionych bitcoinów.
Znany i opisywany szeroko był przypadek mieszkańca Londynu – Jamesa Howellsa. Zupełnie przez pomyłkę wyrzucił on swój twardy dysk, na którym zapisanych było ponad siedem i pół tysiąca bitcoinów. W momencie zakupu bitcoinów przez Brytyjczyka nie miały one praktycznie żadnej wartości (poniżej 1 dolara). Jednak w momencie utraty dysku pseudowaluta osiągała wartość 1000 dolarów za sztukę. W beztroski sposób stracił więc ponad 7,5 miliona dolarów.
Kolejnym problemem w rozwoju bitcoina jest utrudniony handel nim, jak również innymi walutami wirtualnymi. Jedyną możliwością jest skorzysta- nie z wyspecjalizowanych platform wymiany on-line. Jednak zawarcie takiej transakcji jest o wiele trudniejsze niż handel na rynku Forex, kupno akcji na rachunku maklerskim albo zakup prawdziwych walut poprzez e-kantory4.
Trudności w handlu bitcoinami wynikają również ze sposobu wykorzy- stania ich przez różne organizacje o nieznanym pochodzeniu i charakterze.
4 http://m.biznes.pl/bitcoin-czy-mozna-zarabiac-na-wirtualnych-walutach,5602364,1,1,news.html [dostęp: 15.04.2014].
