• Sonuç bulunamadı

SMYRNA ZEUS AKRAİOS HADRİANUS TAPINAĞ

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM NEOKOROS TAPINAKLAR

4.2. SMYRNA ZEUS AKRAİOS HADRİANUS TAPINAĞ

Mimari Özellikler

Tapınakla ilgili çalışmalar çok sınırlıdır. Tapınaktan hiçbir orijinal malzemenin ele geçmemesi, antik çağdaki görünümü ve yapısı hakkında kesin verilere ulaşmamızı engellemektedir. Bölgeyi ilk ziyaret eden araştırmacılardan Graf Anton Prokesch(1824–25), tapınağın doğu kısa yüzüne ait olduğunu düşündüğü 10 korinth sütunundan bahsetmekte ve bunun sonucunda da uzun kenarının 23 sütundan olabileceğini dile getirmektedir474. Ayrıca Prokesch ele geçirdiği bir sütun tamburunun ölçüsünü de almayı başarmıştır. 1.8 m çapındaki bu tambur Atina’daki Olympieion Tapınağı’nın sütun tamburlarıyla aynıdır475. Bu nedenle Prokesch, tapınağın Hadrianus ya da Antoninler dönemine ait olabileceğini vurgulamıştır476. Tapınaktan bahseden diğer bir araştırmacı Charles Texier’dir477. Texier, Yahudi mezarlığının üzerinde 1836 yılında kazı yapılarak büyük taşlarla inşa edilmiş uzun bir temel ile bazı mermer kütlelerin bulunduğundan bahsetmekte ve bu mimari unsurların tapınaktan geri kalan kısımlar olduğunu dile getirmektedir478(Şek. 20-21). Bununla beraber 100 yıllık bir süreç sonrasında tapınak hızlı bir şekilde çevredeki binaların yapımında kullanılmak üzere yağmalanmıştır479.

473Baratollo, s. 86, pl.29-30. 474Burrell, (Neokoroi), s. 46. 475Boatwright, s. 159. 476

Burrell, (Neokoroi) s. 46.

477CharlesTexier, Küçük Asya, Coğrafyası, Tarihi ve Arkeolojisi, I. çilt, Çeviri: Ali Suat, Ankara, 2002, s. 142.

478Texier, s. 142. 479

Prokesch’den yaklaşık 100 yıl sonra bölgede araştırma yapan Walter de yivli bir sütun tamburundan başka hiçbir arkeolojik veriye ulaşamamıştır480.

Bölge genelinde en kapsamlı ilk tarihsel-arkeolojik çalışmayı yapan Cecil John Cadoux’ün, “Ancient Smyrna” adılı çalışması Roma dönemi Smyrnası için temel kaynak niteliğindedir. Fakat Cadoux, yapıyı Zeus Akraios-Hadrianus Tapınağı olarak adlandırırken Philostratos, “Sofistlerin Hayatı” adlı eserinde Akraios sıfatına değinmez481. Bilindiği gibi Zeus-Akraios’a adanmış ilk tapınak Vespasianus dönemindendir482 (M.S. 79–80). Philostratos’un da yeni kurulan bu tapınağa değinirken yeniden inşaadan ya da bir restorasyondan bahsetmemiş olması, bu tapınağın başka bir yüksek noktada yeni bir tapınak olabileceği konusunda soru işaretleri yaratmaktadır483. Fakat tapınağa ait herhangi bir arkeolojik verinin olmayışı bu soruları cevapsız bırakmaktadır. Hadrianus burada da, diğer neokoros tapınaklarında olduğu gibi Zeusu asimile ederek, beraber tapınılan yerel bir kült yaratmıştır484.

Değirmentepe’de insan boyutlarında ele geçmiş Zeus heykeli bölgede ele geçmiş en önemli plastik eserdir (Şek. 22). Pergamon’da bulunmuş Zeus heykeliyle çok benzeyen bu heykel, bugün Louvre Müzesi’nde sergilenmektedir. Heykel Değirmentepe’deki Zeus kültünü doğrulayan yegâne kanıt olması bakımından çok önemlidir.

Daha öncede değinildiği gibi Philostratos‘un “Sofistlerin Hayatı” adlı eserinde ilk kez bu tapınaktan ve onun Mimas’la (Karaburun) yarışabilecek büyüklükte olduğundan bahsedilmektedir485. Bununla beraber Smyrna’da bulunmuş, Hadrianus’a şükranların sunulduğu bir yazıtta, İmparator’un yardımlarıyla inşa edilmiş binaların içinde, Zeus Akraios (Yükseklerde Oturan Zeus) Tapınağı’ndan da

480Burrell, (Neokoroi) s. 46. 481 Cadoux, ss. 332–339. 482Burrell, (Neokoroi) s. 45. 483Burrell, (Neokoroi) s. 45. 484Boatwright, s. 160. 485 Philostratos, s. 531.

bahsedilmektedir486. Bu tapınakla beraber Smyrnalılar, Hadrianus’dan ikinci neokorosluk unvanını da almayı başarmışlardır487. Smyrna halkı bu unvanı övünçle uzun yıllar kullanmıştır.

Smyrna Agorası’nda kazı yapmış olan Rudolf Naumann ve Selahattin Kantar bölge topografyasından bahsederken Zeus Akraios Tapınağı’nın yeri konusunda topografik saptamalarda bulunmuşlardır488.

Ayrıca Aristides, Smyrna’nın güzelliklerinden bahsederken doğuya doğru giden bir tepeden başka bir tepeye ya da bir tapınaktan diğer tapınağa bağlanan taş döşeli bir yoldan bahsetmektedir489. Aristides’in değindiği, antikçağda altın yol ( olarak adlandırılan bu taş döşeme, olasılıkla batıda bulunan ve Zeus Akraios-Hadrianus Tapınağı’nın üzerinde bulunduğu Değirmentepe’den Devlet Agorası’na giden yol olmalıdır490. Bugün bu yola ait kalıntılar, Öğretmen Evi’nin hemen önünden geçen ana caddenin sağında izlenebilmektedir.

Bu yol aksı takip edilip biraz batıya kayıldığında bugün apartmanların ve bir caminin olduğu alana çıkılmaktadır. Olasılıkla Zeus Akraios-Hadrianus Tapınağı da bugün varyant üzerindeki Kredi ve Yurtlar Kurumu’nun hemen arkasındaki ada üzerinde yer almış olmalydı (Şek. 23).

Naumann ve Kantar, (1932–41) Değirmentepe üzerinde bir tapınağın kendi dönemleri içerisinde belirlenemediğinden bahsederken,491 tapınağı Storari ve Saad’ın planlarına da dayanarak Smyrna planı içerisinde göstermektedirler. Bu planlarda tapınağın, peripteral bir yapıda doğu-batı doğrultusunda ve bir temenos içerisinde olduğu izlenmektedir. Fakat 17. yüzyıla ait İzmir gravürlerine bakıldığında, Değirmentepe üzerinde yel değirmenleri dışında bir kalıntı gözlenmemektedir(Şek. 24). Anlaşıldığı gibi epigrafik veriler aracılığıyla yaklaşık olarak yeri bilinen

486IGR IV 1431. 487IK 24, IvS 594. 488

Rudolf Naumann & Selahattin Kantar, Die Agora von Smyrna, Istanbuler Forschungen XVII, 1950, ss. 70-75.

489Kantar, (Smyrna) ss. 70–75. 490Kantar, (Smyrna) ss. 70–75. 491

tapınakla ilişkili bugün hiçbir arkeolojik veriye ulaşılamamaktadır. 2. yüzyılla başlayıp 3. yüzyıl içinde yoğun olarak Smyrna’da karşımıza çıkan Zeus Akraios sikkeleri, bu tapınağın ve kültün varlığını doğrulayan diğer bir arkeolojik kanıt niteliğindedir492. Fakat bu sikkelerde de tapınağın görüntüsü bulunmamaktadır. Smyrna’daki Zeus Akraios- Hadrianus kültünü kanıtlayan diğer bir sikke grubu, bir yüzünde Olympia Zeus heykeli tarzında oturur Zeus Akraios, diğer yüzünde ise Hadrianus portresinin yer aldığı Smyrna sikkeleridir493 (Şek. 25).

Smyrna’da ikinci neokorosluğun Hadrianus’un doğum günü olan 24 Ocak 124 yılında, ya da Asia’da Augustus’un doğum günü olan ve yeni yılın da başı sayılan 23 Eylül 124’de verildiği düşünülmektedir494. İkinci Neokorosluğu vurgulayan sikkelerde, ön yüzde podyumlu 6 sütunlu heksastylos tarzında ionik bir tapınak betimlenmektedir495 (Şek. 26). Bu tapınak olasılıkla Hadrianus döneminde yaptırılan Değirmentepe’deki Zeus-Akraios neokoros tapınağı olabilir.

19. yüzyıl seyyahlarının bahsettikleri korinth tarzındaki tapınağın ise Smyrna’da 178 yılındaki depremle büyük hasar gören ve Marcus Aurelius tarafından yenilenen, Hadrianus sonrasına ait bir tapınak olduğu akla gelmektedir. Fakat bu tapınağında Değirmentepe’de yer alan tapınak olup olmadığı belli değildir.

Ünlü hatip Aelius Aristides imparatora bir mektup yazarak depremin Smyrna’da yarattığı yıkımdan ve gerekli yardımların acilen yapılması zorunluluğundan bahsetmiştir496. İmparator tarafından yardımlar gönderilerek kent tekrar inşa edilmiş ve birçok yapı ayağa kaldırılmıştır. Bugünkü İzmir Devlet Agorası’nın büyük bölümü bu dönemde onarılmıştır. Olasılıkla Zeus Akraios Tapınağı’da bu dönem içinde yeniden inşa edilmiş olmalıdır.

492Dietrich O. A. Klose, Die Münzprägung Von Smyrna In Der Römischen Kaiserzeit, Berlin, 1987. s. 21.  493Klose, s. 16, tafel.34. 494Klose, s. 21. 495Klose, s. 21, tafel.33. 496 Philostratos 582-583.

Sonuç olarak Smyrna Zeus Akraios-Hadrianus tapınağı da diğer 3 büyük neokoros tapınağının (Ephesos, Kyzikos, Tarsos) akıbeti gibi tamamen yağmalanmıştır. Özellikle modern kentin üzerine kurulması nedeniyle de bugün hiç bir kalıntısına ulaşılamamıştır. Bu nedenle epigrafik veriler ve eski seyyahların planları aracılığıyla sadece yeri tahmin edilen tapınağın mimari ve plastik yapısıyla ilgili ayrıntılı bir yorum yapmak mümkün görünmemektedir. Yazıtlar aracılığıyla bildiğimiz Hadrianus dönemi tapınağı, özellikle Prokesch tarafında bahsedilen verileri doğru sayarsak, ön cephesi 10 sütunlu (dekastylos) korinth düzeninde ve ayrıca bir sütun tamburu 1,8 m çapındadır. Bundan da tapınağın gerçekten büyük ölçülerde olduğu sonucunu çıkarmak mümkündür. Bu verilerle beraber Anadolu’da Hadrianus dönemine tarihlendirilen diğer neokoros tapınaklarına baktığımızda, Zeus Akraios Hadrianus Tapınağı da pseudodipteros planlı, ön cephesi sekiz sütunlu bir korinth tapınağı olarak düşünülmelidir.