HUKUK BAŞLANGICI
HAKLARIN TÜRLERİ - III
Konularına göre özel haklar
Hakkın korumak istedikleri menfaatler ve yöneldikleri varlıklar göz önüne alınarak yapılan ayrımdır.
Bu menfaat ve varlıklar maddi veya manevi olabilir.
Maddi menfaat ve varlıkların korunmasına yönelik haklar «malvarlığı (mamelek) hakları», manevi olanların korunmasına yönelik haklar ise
«kişilik hakları»dır.
Konularına göre özel haklar
Malvarlığı (mamelek) hakları
Kişinin sahip olduğu ve para ile ölçülebilen hak ve yükümlülüklerinin toplamına malvarlığı denilmektedir.
Dolayısıyla malvarlığı, aktif ve pasif unsurdan meydana gelir.
Aktif unsur, kişinin sahip olduğu mal, alacak ve diğer tüm haklardan oluşur.
Pasif unsur ise kişinin borç ve diğer yükümlülüklerinden oluşur.
Konularına göre özel haklar
Malvarlığı (mamelek) hakları (devam)
Net malvarlığı, aktif unsurdan pasif unsurun çıkarılmasıyla elde edilir.
Aynî haklar, nispi haklar, fikrî ve sınaî haklar malvarlığı haklarına örnektir.
Bu haklar genel olarak başkalarına devredilip miras yoluyla da geçse de intifa hakkı
ve oturma hakkı gibi bazı malvarlığı haklarının devri veya intikali mümkün değildir.
Konularına göre özel haklar
Kişilik hakları
Kişinin manevi varlığı ve menfaatlerini koruyan haklardır.
Hak ehliyeti, vücut bütünlüğü, kişinin şerefi gibi varlık ve menfaatler kişilik kavramı içine girer.
Bu haklar devredilemez ve miras yoluyla geçemezler.
Devredilip devredilememelerine göre özel haklar
Devredilebilen haklar
Sağlararası bir işlemle başkalarına devredilebilen veya miras yoluyla başkalarına geçebilen özel haklara devredilebilen haklar denir.
Mülkiyet hakkı, üst hakkı gibi haklar devredilebilen haklardandır.
Devredilemeyen haklar
Nitelikleri itibarıyla sağlararası bir tasarrufla veya miras yoluyla başkalarına geçmeyen haklara devredilemeyen haklar denir.
Kişilik hakları, intifa hakkı gibi haklar devredilemeyen haklardandır.
Bu haklara «kişiye bağlı haklar» da denir.
Devredilemezlik, kanundan kaynaklanabileceği gibi kişilerin iradelerinden de
kaynaklanabilir.
AMAÇLARINA GÖRE ÖZEL HAKLAR
Yenilik Doğuran Haklar
Kurucu yenilik doğuran haklar
Değiştirici yenilik doğuran haklar
Bozucu yenilik doğuran haklar
Alelâde Haklar
AMAÇLARINA GÖRE ÖZEL HAKLAR
Yenilik Doğuran Haklar
Yenilik doğuran haklar, kullanılmasıyla bir hukuki sonuç doğuran, hukuki sonucu değiştiren veya ortadan kaldıran haklardır.
Bu hakların kullanılması şarta bağlanamaz.
Yenilik doğuran hakların kullanımı zamanaşımı süresine değil, hak düşürücü süreye tabidir. Bir kere kullanılmakla sona ererler.
Yenilik doğuran haklar da kendi içinde kurucu yenilik doğuran haklar, değiştirici
yenilik doğuran haklar ve bozucu yenilik doğuran haklar olmak üzere üçe ayrılır.
AMAÇLARINA GÖRE ÖZEL HAKLAR
Yenilik doğuran haklar
Kurucu yenilik doğuran haklar
Hak sahibine, tek taraflı irade açıklamasıyla bir hukuki ilişki kurma ya da hak kazanma yetkisi veren haklardır.
Alım, önalım ve gerialım hakları bu hak türüne örnektir.
Değiştirici yenilik doğuran haklar
Mevcut bir hak veya hukuki durumu değiştiren haklardır.
Malın ayıplı çıkması durumunda alıcıya tanınan bedelde indirim hakkı ve seçimlik borçlarda alacaklının seçim hakkı bu haklardandır.
AMAÇLARINA GÖRE ÖZEL HAKLAR
Yenilik doğuran haklar (devam)
Bozucu yenilik doğuran haklar
Kullanılmasıyla mevcut bir hak veya hukuki ilişkiyi ortadan kaldırır.
Sözleşmeyi fesih hakkı bu haklardandır.
Alelâde haklar
Kullanılmasıyla yeni bir hukuki durum meydana getirmeyen haklardır.
Özel hukuktaki hakların çoğunluğu bu şekildedir. Geçit hakkı bu haklardandır.
Kullanılmasıyla sona ermez ve yeni bir hukuki durum ortaya çıkarmaz.
Bu haklar aynı zamanda «yenilik doğurmayan haklar» veya «hâkimiyet ifade eden
haklar» olarak da ifade edilmektedir.
Bağımsız olup olmamalarına göre özel haklar
Bağımsız haklar
Doğrudan doğruya sahip olunan haklardır. Kullanılması için başka bir hakka sahip olunması gerekmemektedir.
Mülkiyet hakkı ve alacak hakkı bu haklardandır.
Bağımlı haklar
Kullanılması için başka bir hakkın varlığına veya bir hukuki ilişkide taraf olunmasına ihtiyaç vardır.
Bağlı oldukları hak veya ilişkilere göre, eşyaya bağlı haklar, alacağa bağlı
haklar ve sözleşmeye bağlı haklar olmak üzere üçe ayrılırlar.
Bağımsız olup olmamalarına göre özel haklar
Bağımlı haklar (devam)
Eşyaya bağlı haklar
Bir hakka sahip olmak için eşya üzerinde mülkiyet hakkı sahipliğinin önemli olduğu haklardır.
Örneğin bir taşınmaz lehine başka taşınmaz üzerindeki manzara kapatmama irtifakı, kurulmuşsa, bu irtifak hakkından, ilgili taşınmaz üzerinde mülkiyet hakkı bulunan kişi yararlanabilir.
Alacağa bağlı haklar
Hak sahipliğinin bir alacağa bağlı olduğu durumlarda söz konusudur. Faiz talep etme hakkı bu haklardandır.
Sözleşmeye bağlı haklar
Hak sahipliğinin bir sözleşmeye taraf olmaya bağlı olduğu durumlarda söz konusudur.
Sözleşmeyi feshetme veya sözleşmeden dönme hakları bu haklardandır.
