K NC KISIM YERL VE YABANCI YATIRIMCILARIN YATIRIM KARARLARINI ETK LEYEN FAKTÖRLER N BEL RLENMES : ANKET VE DE ERLEND RME

Tam metin

(1)

‹K‹NC‹ KISIM

YERL‹ VE YABANCI YATIRIMCILARIN YATIRIM KARARLARINI ETK‹LEYEN FAKTÖRLER‹N BEL‹RLENMES‹: ANKET

VE DE⁄ERLEND‹RME

(2)
(3)

1. ARAfiTIRMANIN YÖNTEM‹ VE ÖRNEKLEM SEÇ‹M‹

‹stanbul Üniversitesi Bilimsel Araflt›rma Projeleri Birimi taraf›ndan destekle- nen çal›flma kapsam›nda, ‹stanbul Sanayi Odas›’n›n belirlemifl oldu¤u en büyük 500 firma ve ikinci büyük 500 kuruluflu da içeren, her biri kendi sek- törünü önemli ölçüde temsil yetene¤ine haiz, ‹stanbul ili içinde faaliyet gösteren firmalardan 840 yerli ve yabanc› firma temsilcisi ile yat›r›m kararlar›n› etkileyen faktörler üzerine görüflülmüfltür. Bunun yan› s›ra, 150 akademisyen de çal›flman›n örneklemi içerisine dahil edilmifltir. Son olarak;

Hazine Müsteflarl›¤›, Maliye Bakanl›¤› ve Devlet Planlama Teflkilat› gibi, konunun kamusal yönünü oluflturan kurulufllarda görevli üst düzey bürokratlar- la da anket kapsam›nda mülakatlarda bulunulmufltur.

Çal›flman›n saha araflt›rmas› 3 Kas›m 2007 ve 15 Aral›k 2007 tarihleri aras›nda gerçeklefltirilmifltir. Saha çal›flmas›nda ‹stanbul ilinin seçilmesinin nedeni, yerli ve yabanc› yat›r›mc›lar aç›s›ndan en fazla yat›r›m yap›lan iller aras›nda birinci s›rada yer almas›d›r. Elde edilen anket sonuçlar› Excel ve SPSS prog ramlar› kullan›larak say›sal verilere dönüfltürülmüfl ve yorumlanm›flt›r.

Çal›flmada afla¤›daki varsay›mlardan hareket edilmifltir;

• Yerli ve yabanc› yat›r›mc›lar›n yat›r›m kararlar›n› belirleyen en önemli faktör ekonomik faktörlerdir.

• Vergisel düzenlemelerin bu konudaki a¤›rl›¤› daha arka plandad›r.

Çal›flmada ilk olarak Türkiye’de yerli ve yabanc› yat›r›mc›lar› yat›r›m yap- maya teflvik eden unsurlar›n neler oldu¤u hipotezi s›nanm›fl bunu takiben vergi sisteminin ve vergisel unsurlar›n yat›r›m kararlar›n› almadaki önem derecesi tespit edilmifltir.

Ba¤›ml› De¤iflken Ba¤›ms›z De¤iflken

Ekonomik Faktörler

(4)

2. ARAfiTIRMANIN BULGULARI

Anket çal›flmalar›na iliflkin yap›lan kontroller sonucunda, 20 adet anket cevap formu, çal›flman›n kalitesi göz önünde bulundurularak de¤erlendirme d›fl›nda b›rak›lm›flt›r. Kalan 970 anket cevap formu üzerinden yap›lan de¤erlendirmeler ve bulgular afla¤›da gösterilmektedir.

Grafik 1. Ankete Kat›lanlar›n Sektörel Da¤›l›m›

Anketimize kat›lan yerli ve yabanc› 840 firman›n %46’s› ticaretle ilgilenirken,

%43’ü sanayi, %7,5’i hizmetler ve geri kalan kesim ise inflaat sektöründe faaliyet göstermektedir. Anketimizde yer alan yat›r›mc› firmalardan hiçbiri tar›m kesiminde yer almamaktad›r.

Grafik 2. Kat›l›mc› Firmalar›n Özsermaye/Yat›r›m Büyüklükleri

(5)

Çal›flmam›zda yer alan firmalar öz sermaye/yat›r›m büyüklükleri bak›m›ndan üç kategoriye ayr›lm›flt›r. Firmalar›n büyük bir k›sm›n›n 300 bin-1 milyon dolar aras›nda öz sermaye/yat›r›m büyüklü¤üne sahip olduklar› görülmektedir.

Oransal bak›mdan kat›l›mc›lar›n % 8,5’inin öz sermaye/yat›r›m büyüklü¤ü 300 bin dolar›n alt›nda kal›rken, %34’ü 1 milyon dolar›n üzerinde öz sermaye/yat›r›m büyüklü¤üne sahiptir.

Grafik 3. Ankete Kat›lan Firmalar›n Yat›r›ma Yöneldikleri Piyasalar

Çal›flmam›zda yer alan firmalar›n %56,5’i yurt içine yönelik hizmet verirken,

%41,5’i Avrupa’ya, %1,5’i Uzak Do¤u ülkelerine ve son olarak % 0,5’i de Orta Do¤u Ülkelerine yönelik faaliyette bulunmaktad›r.

(6)

Grafik 4. Öz Sermaye/ Yat›r›m Büyüklüklerine Göre Hitap Edilen Piyasalar

Söz konusu firmalardan özsermaye/yat›r›m büyüklü¤ü 300 bin dolar›n alt›nda olanlar faaliyetlerini daha çok yurt içine yönelik olarak gerçeklefltirirken, özsermaye/yat›r›m büyüklü¤ü 300 bin-1 milyon dolar aras›ndaki kat›l›mc›lar›n yurt içine ve Avrupa piyasalar›na yönelik hizmetleri birbirine daha yak›n oran- larda seyretmektedir. Bu arada firmalar›n özsermaye/yat›r›m büyüklükleri artt›kça, hitap ettikleri piyasalar›n çeflitlendi¤i de gözden kaçmamaktad›r.

Nitekim sözkonusu büyüklü¤ün 1 milyon dolar ve üzerinde oldu¤u firmalar yurt içi ve Avrupa piyasalar›n›n yan›nda, Uzak Do¤u ve Orta Do¤u piyasalar›na da aç›labilmektedir.

55.9 55.7 64.7

38.2 44.3 35.3

4.41.5

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

1 milyon Dolar üstü

300 Bin ve 1Milyon Dolar

Arasi

300 Bin Dolar alti

Orta Dogu Uzak Dogu Avrupa Yurtici

(7)

Grafik 5. Sektörlere Göre Hitap Edilen Piyasalar

Kat›l›mc› firmalar› sektörler baz›nda hitap ettikleri piyasalar aç›s›ndan de¤erlendirdi¤imizde, inflaat sektöründe faaliyet gösteren firmalar›n çok büyük bir ço¤unlukla (%83) yurt içinde hizmet sunduklar›, buna karfl›l›k hizmetler ve sanayi sektöründeki firmalar›n ise a¤›rl›kl› olarak Avrupa ülkelerine yöneldik- leri dikkat çekmektedir. Hitap edilen piyasalar aç›s›ndan daha farkl› bölgelere yat›r›m yapan sektör ise ticaret sektörüdür.

Grafik 6. Yat›r›mc› Gözüyle Türkiye’deki Mevcut Koflullar Yat›r›m Yapmak ‹çin Uygun mudur?

0% 20% 40% 60% 80% 100%

Ticaret Sanayi Hizmetler

Insaat

Yurtici Avrupa Uzak Dogu Orta Dogu

(8)

Türkiye ekonomisi göstergelerinde 2001 krizinden sonra yaflanan olumlu geliflmeler yerli ve yabanc› yat›r›mc›lar aç›s›ndan Türkiye’yi cazip hale getir- mifltir. Finans alan›nda ve sanayinin baz› kollar›nda sat›n almalar artm›fl, özellefltirmelerin de deste¤i ile afl›r› bir do¤rudan yabanc› sermaye girifli olmufltur.

Bununla birlikte, Uzak Do¤u ülkelerindeki likidite bollu¤unun sona ermeye bafllamas› ve di¤er yandan ABD’de tüketici kredilerinin geri ödenmesinde ortaya ç›kan problemlerin kredi kurulufllar›n› zor durumda b›rakmas›, son dönemde dünya genelinde olumsuz bir hava yaratm›flt›r. Ayr›ca, Türkiye’nin içinde bulundu¤u co¤rafya nedeniyle ‹ran ve Irak’ta yaflanan siyasi gerginlik- ler ve terör problemi, 2007 y›l› ortalar›na kadar süren iyimser havan›n bu dönemden itibaren yerini daha ihtiyat gerektiren bir ortama b›rakmas›na yol açm›flt›r.

Tüm bu geliflmeler yat›r›mc›lar aç›s›ndan Türkiye’deki yeni yat›r›m kararlar›n›

belirsiz hale getirmifltir. Ankete kat›lan firmalar›n yar›s›ndan fazlas› mevcut koflullarda Türkiye’de yeni yat›r›m yapma konusunda ihtiyatl› davrand›¤›n›

ortaya koymufltur.

Grafik 7. Farkl› Özsermaye/ Yat›r›m Büyüklüklerine Sahip Kat›l›mc›

fiirketlere Göre Mevcut Koflullar›n Yat›r›m Yapmak ‹çin Uygun Olup Olmad›¤›

(9)

Ayn› soruya kat›l›mc› firmalar›n özsermaye/yat›r›m büyüklü¤ü farkl›l›¤› da dikkate al›narak bak›ld›¤›nda, söz konusu büyüklük artt›kça firmalar Türkiye’deki mevcut yat›r›m ortam›n› yeni yat›r›mlar aç›s›ndan %7.4’lük pay ile uygun bulmaktad›r. Bunun yan› s›ra büyük firmalar›n %52.9’luk k›sm›

büyük bir pay ile yat›r›m ortam›n›n uygun olmad›¤› görüflüne sahiptir.

Grafik 8. Farkl› Sektörlerdeki Kat›l›mc› fiirketlere Göre Mevcut Koflullar›n Yat›r›m Yapmak ‹çin Uygun Olup Olmad›¤›

Sektörler aç›s›ndan ise, hizmetler ve sanayi sektörlerinin di¤er sektörlere nazaran mevcut koflullar› yat›r›m yapmaya daha elveriflli bulduklar›n› belirte- biliriz. Bu hususta mevcut koflullar› yat›r›m yapmaya hiç elveriflli bulmayan tek sektör inflaat sektörü olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r.

Nitekim, 2006 y›l› sonlar›na kadar inflaat ve konut sektöründe yaflanan canl›l›k 2007 y›l›n›n ortalar›ndan itibaren yerini durgun bir konjonktüre terk etmifl ve konut fiyatlar›nda ciddi gerilemeler gözlemlenmifltir. Bu piyasada yaflanan söz konusu durgunluk ve fiyatlardaki gerilemeler firmalar› bu alanda yeni yat›r›m yapma konusunda ihtiyatl› davranmaya sevketmektedir.

(10)

Grafik 9. Yat›r›mc›lar›n Gelecekteki Yat›r›m Ortam›na Yönelik Beklentileri

Yat›r›mc›lara, yat›r›m kararlar› konusunda gelece¤e iliflkin beklentilerinin nas›l oldu¤u soruldu¤unda, kat›l›mc›lar›n sadece %5’i yat›r›m ortam›n›n iyileflece¤i konusunda beklentiye sahipken, büyük bir ço¤unluk %52’lik pay ile yat›r›m ortam›n›n de¤iflmeyece¤i görüflüne kat›lm›fllard›r. Ancak ankete kat›lanlar›n

%43’ü ise yat›r›m ortam›n›n kötüleflece¤ini belirtmifllerdir.

Grafik 10. Farkl› Özsermaye/ Yat›r›m Büyüklüklerine Sahip Kat›l›mc›

fiirketlerin Gelecekteki Yat›r›m Ortam›na Yönelik Beklentileri

5.9 5.2

58.8

47.0 58.8

35.3

47.8 41.2

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

1 milyon Dolar üstü

300 Bin ve 1Milyon Dolar

Arasi

300 Bin Dolar alti

Yatirim ortami kötülesecek

Yatirim ortam? ile ilgili belirgin bir degisiklik olmayacak

Yatirim ortami daha iyi olacak Yat›r›m ortam› kötüleflecek

Yat›r›m ortam› ile ilgili belirgin bir de¤ifliklik olmayacak Yat›r›m ortam› daha iyi olacak

(11)

Benzer bir biçimde, farkl› özsermaye/yat›r›m büyüklüklerine sahip firmalar›n yat›r›m ortam›n›n gelecekteki durumuna iliflkin beklentileri ise a¤›rl›kl› olarak yat›r›m ortam›na iliflkin bir de¤ifliklik olmayaca¤› yönündedir. Büyük özsermayeli firmalar az da olsa yat›r›m ortam›n›n iyileflece¤i yönünde beklentilere sahiptir.

Grafik 11. Farkl› Sektörlere Göre Kat›l›mc› Firmalar›n Gelecekteki Yat›r›m Ortam›na Yönelik Beklentileri

Farkl› sektörlerde yer alan firmalar›n yat›r›m ortam›n›n gelecekteki durumuna iliflkin beklentileri yine a¤›rl›kl› olarak yat›r›m ortam›na iliflkin bir de¤ifliklik olmayaca¤› yönündedir. Bu de¤erlendirmede en kötümser sektöre inflaat sek- törü olarak görünürken en iyimser sektöre ise sanayi sektörü olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r.

Grafik 12. Yat›r›m Kararlar›n› Belirleyen Faktörler

Yat›r›m ortam› daha iyi olacak

Yat›r›m ortam› ile ilgili belirgin bir de¤ifliklik olmayacak Yat›r›m ortam› kötüleflecek

(12)

Çal›flmam›z›n odak noktas›n› yat›r›m kararlar›n› belirleyen faktörler olufltur- maktad›r. Ulusal ve uluslararas› literatürde yat›r›m kararlar› üzerinde etkili oldu¤u varsay›lan kriterlerden hareketle haz›rlanan soruya verilen cevaplar incelendi¤inde s›ralaman›n flu flekilde olufltu¤u görülmüfltür;

1. Ekonomik faktörler (%17,7), 2. Sektörel faktörler (%17,5),

3. Pazar pay›na iliflkin faktörler (%17,3), 4. Vergisel faktörler (514,8),

5. Siyasi faktörler (%12,7),

6. Yasal çerçeve ve düzenlemeler (%12,0), 7. Bürokratik faktörlerdir (%8,0).

Akademik çevre ve bürokratlar da bu soruya benzer flekilde yan›t vererek ekonomik faktörleri yat›r›m kararlar›n› etkilemede ilk s›raya yerlefltirmifllerdir.

1. Ekonomik Faktörlere ‹liflkin Da¤›l›mlar

Grafik 13. Ekonomik Faktörlere ‹liflkin Belirleyicilerin Kendi ‹çinde Da¤›l›m›

Ankete kat›lan yerli ve yabanc› firmalar yat›r›m kararlar›n› verirken öncelikli olarak ekonomik faktörleri dikkate almakta, söz konusu faktör içerisinde ise ekonomik istikrar ilk s›rada gelmektedir. Bunun d›fl›nda yat›r›mc›lar aç›s›ndan ifl gücüne kolay eriflim ve ifl gücü maliyetleri büyük önem tafl›maktad›r. Ayr›ca faiz oranlar› da yat›r›mc›lar aç›s›ndan dikkate al›nan faktörler aras›nda yer almaktad›r.

(13)

Yine bürokrat kesim de yat›r›mc›lar gibi ekonomik faktörler aras›nda ekonomik istikrar›n önemini vurgularken, akademisyenler ise ekonomik fak- törler aras›nda iflgücü ile ilgili unsurlar› birinci s›rada de¤erlendirmifllerdir.

Konuyla ilgili yap›lan pek çok yabanc› araflt›rmada da vurguland›¤› üzere, ülkenin genel makroekonomik göstergelerinde belirli bir zaman aral›¤›nda istikrar›n mevcut olmas›, hem yerli hem de yabanc› yat›r›mlar aç›s›ndan yat›r›m ortam›n› cazip hale getirmektedir. Dolay›s›yla, ekonomik istikrar›n sa¤lanamad›¤›, büyüme oranlar›nda sürekli inifl-ç›k›fllar›n yafland›¤›, ve ne zaman bir iktisadi krizin patlak verece¤i belli olmayan ülkelerin yat›r›mc›lar için iyi bir yat›r›m yeri olmad›¤›n› belirtmek gerekir.

Yine, gerek kalifiye iflgücüne kolay eriflim gerekse iflgücü maliyetlerinin uygunlu¤u gibi, iflgücü ile ilgili faktörlere de neredeyse genel ekonomik istikrar kadar önem atfedildi¤i anlafl›lmaktad›r. Günümüzde ucuz ve kalifiye iflgücünün bulundu¤u ülkeler özellikle do¤rudan yabanc› sermaye yat›r›mlar›n›

çekme konusunda ilk s›ralarda yer almaktad›r. Çin, Hong Kong, Rusya, Hindistan v.b. devletler kalifiye ve ucuz iflgücü hususunda di¤er devletlere karfl› üstünlük içerisindedir. Sözkonusu faktörlerin k›sa sürede kolayl›kla de¤ifltirilemeyece¤i de dikkate al›nd›¤›nda, bu konuya bir an önce daha fazla önem verilmesi, Türkiye aç›s›ndan yat›r›m ortam›n› daha cazip hale getirecek- tir.

Grafik 14. Farkl› Özsermaye/ Yat›r›m Büyüklüklerine Sahip Firmalar›n Yat›r›m Kararlar›n› Belirlemede Ekonomik Faktörlerin A¤›rl›kl› S›ralamas›

(14)

Özsermaye/yat›r›m büyüklü¤ü aç›s›ndan de¤erlendirildi¤inde ilk iki gruptaki firmalarda yat›r›m kararlar›n› etkileyen faktörlerin a¤›rl›kl› olarak ekonomik faktörlerden olufltu¤u gözlemlenmektedir. Küçük özsermayeli gruplar ise ekonomik faktörleri a¤›rl›kl› olarak ikinci s›rada de¤erlendirmektedir.

Grafik 15. Farkl› Sektörlerde Yer Alan Firmalar›n Yat›r›m Kararlar›n›

Belirlemede Ekonomik Faktörlerin A¤›rl›kl› S›ralamas›

Sektörel aç›dan ise, hizmetler sektöründeki firmalar ekonomik faktörleri yat›r›m kararlar›n› etkilemede en yüksek yüzde ile birinci s›raya yerlefltirmifllerdir (%28). ‹nflaat sektöründe yer alan firmalar ise ekonomik fak- törleri a¤›rl›kl› olarak üçüncü s›rada göstermifllerdir.

(15)

Grafik 16. Farkl› Sektörlerde Yer Alan Firmalar›n Yat›r›m Kararlar›n›

Belirlemede Ekonomik Faktörler ‹çinde Gösterilen Kalifiye ‹fl Gücüne Verdikleri A¤›rl›k S›ralamas›

Yukar›daki grafikten de izlenebildi¤i gibi, çal›flmam›zda özellikle emek-yo¤un çal›flan hizmetler sektörü baflta olmak üzere ticaret ve sanayi sektörleri de kali- fiye iflgücüne kolay eriflim olanaklar›n› yat›r›m kararlar›n› etkileyen ekonomik faktörler aras›nda ilk s›ralarda de¤erlendirmifllerdir.

Bunun yan› s›ra, özellikle uzun dönemli yat›r›m kararlar›nda getirinin zaman içerisindeki de¤erinin hesaplanmas›nda önemli bir ölçüt olan faiz oran›, yerli ve yabanc› yat›r›mc›lar aç›s›ndan yat›r›m karar› al›n›rken göz önünde bulun- durulan bir di¤er ekonomik faktördür. Belirli bir ülkede reel faiz oran›n›n yük- sek olmas› o ülkeye gidecek olan portföy yat›r›mlar›n›n miktar›n› artt›r›rken, do¤rudan yat›r›m miktar›n› azaltmaktad›r. Bu aç›dan de¤erlendirildi¤inde Türkiye’nin hala yüksek reel faizlere sahip olmas›, hem yerli hem de yabanc›

yat›r›mlar önünde bir engel teflkil etmektedir.

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Ticaret Sanayi Hizmetler Insaat

8 7 6 5 4 3 2 1

(16)

2. Sektörel Faktörlere ‹liflkin Da¤›l›mlar

Grafik 17. Sektörel Faktörlere ‹liflkin Belirleyicilerin Kendi ‹çindeki Öncelik Da¤›l›m›

Yerli ve yabanc› yat›r›mc›lar aç›s›ndan ikinci s›rada önem tafl›yan sektörel fak- törlerin kendi belirleyicileri aras›ndaki da¤›l›m›nda sektördeki karl›l›k ön s›rada yer almaktad›r. Ancak seçilmifl üç faktöre de yat›r›mc›lar aç›s›ndan kendi içinde birbirine yak›n de¤er verildi¤i görülmektedir. Bürokratlar›n de¤erlendirmesi bu sonuçla örtüflürken, akademisyenler yerli sermaye ile ortakl›k imkanlar›na %39,3 oran› ile birinci s›rada önem vermektedir.

Bilindi¤i üzere, gerek yerli gerekse yabanc› flirketlerin öncelikli yat›r›m yapma nedeni, daha yüksek getiri/kar elde etmektir. ‹flletmelerin varolma sebebi olan karl›l›k, ülkeler aras›nda benzer yat›r›mlarda getiri farkl›l›klar›n›n olmas› duru- munda, ilgili sermayeyi yüksek getiri oran› bulunan ülkeye çekmektedir.

Yerli sermaye ile olabilecek ortakl›k imkanlar› ise, özellikle do¤rudan yabanc›

sermaye yat›r›mlar› aç›s›ndan önem arz etmektedir. Yat›r›m yap›lmas› plan- lanan alanda mevcut güçlü bir yerli ortak, belirli risklerin daha oluflmadan ortadan kald›r›lmas›n› sa¤layacak, ilgili piyasa koflullar› hakk›nda daha net bil- giler edinilmesini kolaylaflt›racakt›r.

Yan sanayiinin güçlü olmas› ise, özellikle nihai ürünün son kullan›c›ya sunul- mas›nda yaflanabilecek aksakl›klar› bertaraf edebilecek nitelikte bir özelliktir.

Bunun yan› s›ra üretimin kalitesi de bu unsura ba¤l›d›r.

(17)

Özsermaye/yat›r›m büyüklü¤ü aç›s›ndan de¤erlendirildi¤inde, sektörel faktör- ler daha çok, daha düflük özsermaye/yat›r›m büyüklü¤üne sahip olan yat›r›mc›larca önemsenmektedir.

Grafik 18. Farkl› Sektörlerde Yer Alan Firmalar›n Yat›r›m Kararlar›n›

Belirlemede Sektörel Faktörlerin A¤›rl›kl› S›ralamas›

‹nflaat sektöründe faaliyet gösteren firmalar›n, yat›r›m kararlar›n› al›rken sek- törel faktörlere olan hassasiyetleri di¤er sektörlere nazaran daha yüksektir.

3. Pazar Pay›na ‹liflkin Da¤›l›mlar

Grafik 19. Pazar Pay›na ‹liflkin Belirleyicilerinin Kendi ‹çindeki Öncelik Da¤›l›m›

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Ticaret Sanayi Hizmetler Insaat

7 6 5 4 3 2 1

(18)

Türkiye’de yat›r›m kararlar›n› üçüncü s›rada belirleyen faktör olan pazar pay›n› kendi içinde de¤erlendirdi¤imizde hemen hemen ayn› a¤›rl›kta olmakla birlikte, s›ralaman›n hitap edilen piyasan›n büyüklü¤ü, pazardaki di¤er fir- malar›n konumu ve di¤er pazarlara co¤rafi yak›nl›k fleklinde gerçekleflti¤i görülmektedir. Bürokrat kesimde de ayn› sonuçlar elde edilmifltir.

Akademik çevrenin bu soruya verdi¤i yan›t incelendi¤inde söz konusu faktör- lerin s›ralamas› ayn› olup yaln›zca hitap edilen piyasan›n büyüklü¤üne % 42,1 oran› ile daha fazla önem atfedildi¤i ortaya ç›kmaktad›r.

Sözkonusu faktörlerden hitap edilen piyasan›n büyüklü¤ü ve di¤er piyasalara olan co¤rafi yak›nl›k, do¤rudan yap›lacak üretime yönelik talebi esas alan fak- törlerdir. Burada ilgili piyasan›n büyüklü¤ünün yan› s›ra, ülkenin bölgesel ve di¤er uluslararas› piyasalarla olumlu ba¤lant›lar›n›n olmas›, ürünlerin daha genifl bir co¤rafya taraf›ndan talep edilece¤i anlam›n› tafl›maktad›r. Bu aç›dan bak›ld›¤›nda Türkiye’nin co¤rafi anlamda tam bir köprü ülke konumunda olmas›, Avrupa Birli¤i ülkeleri ve Sovyetler Birli¤i’nden ayr›lan yeni devletlerle olan yak›n iliflkileri, ülkemizi hem yerli hem de yabanc› yat›r›mlar için cazip k›lmaktad›r.

Pazardaki mevcut firmalar›n konumu ise, daha çok rekabeti ilgilendiren bir fak- tördür. Firmalar kendi faaliyet alanlar›nda güçlü konumda olan baflka flirketlerin varl›¤› halinde o alana yat›r›m yapma hususunda isteksiz davranacaklard›r.

4. Vergisel Faktörlere ‹liflkin Da¤›l›mlar

Grafik 20. Vergisel Faktörlere ‹liflkin Belirleyicilerin Kendi ‹çindeki Öncelik Da¤›l›m›

(19)

Ankete kat›lan firmalar vergisel faktörleri dördüncü s›raya yerlefltirmifltir.

Vergi faktörlerinin belirleyicileri aras›nda ise genel vergi indirimleri

%30,4’lük payla yat›r›mc›lar taraf›ndan birinci s›raya konulmufltur. Vergi muafiyetleri ikinci s›rada yer al›rken, Türk vergi sisteminin yap›s› üçüncü s›rada, vergi rekabeti için uygulanan politikalar dördüncü s›rada yer alm›flt›r.

Ülkemizde yat›r›mlar›n teflvikine yönelik olarak gelir ve kurumlar vergisi alan- lar›nda gelir düzeyi düflük illerde, katma de¤er vergisinde ise sektörler veya ürün gruplar›nda vergi indirimleri uygulanm›flt›r.

Gerçekten de, hem yerli hem de yabanc› yat›r›mc›lar aç›s›ndan vergisel faktör- lerin, di¤er faktörler kadar olmasa da yat›r›m kararlar›n› etkiledi¤i hususunda çal›flmalar mevcuttur. Bu konuda vergi indirimleri genellikle geliflmekte olan ülkelerin s›kl›kla baflvurdu¤u bir yöntemdir. Nitekim OECD ülkeleri ve di¤er geliflmekte olan ülkeler aras›nda yap›lan bir çal›flmada, geliflmekte olan ülkelerin yat›r›mlar› çekmek için genel vergi indirimlerine baflvurma oran› % 45 iken, sözkonusu oran geliflmifl ülkelerde % 5 olarak rapor edilmifltir (Goodspeed: 2006). Bu sonucun ortaya ç›kmas›nda genel vergi indirimine gidilmesinin, detayl› bir vergisel düzenleme oluflturulmas›na nazaran neredeyse bir çal›flma gerektirmemesi ve çok daha zahmetsiz olmas› etkin ola- bilir. Bunu yan› s›ra, genel vergi indirimleri kimi zaman izlenen uluslararas›

vergi rekabeti politikalar›n›n bir sonucu olarak da ortaya ç›kabilmektedir.

Nitekim Türkiye’de 2006 y›l›nda getirilen yeni Kurumlar Vergisi Kanunu ile, söz konusu oran›n %20’ye çekilmesi böyle bir stratejinin ürünüdür.

Grafik 21. Farkl› Özsermaye/ Yat›r›m Büyüklüklerine Sahip Firmalar›n Yat›r›m Kararlar›n› Belirlemede Vergisel Faktörlerin A¤›rl›kl› S›ralamas›

20,6 18,3

13,2 13,9

11,8

8,8 8,7

23,5

70%

80%

90%

100%

7

(20)

Özsermaye/yat›r›m büyüklü¤ü bak›m›ndan, çal›flmam›za ifltirak eden firmalar aras›nda taraf›m›zca yap›lan s›n›fland›rmaya göre, orta ve büyük ölçekli kate- gorisinde de¤erlendirilen firmalar, yat›r›m kararlar›n›n al›nmas›nda vergisel faktörleri küçük ölçekli firmalara göre daha fazla önemsemektedir.

Grafik 22. Farkl› Sektörlerde Yer Alan Firmalar›n Yat›r›m Kararlar›n›

Belirlemede Vergisel Faktörlerin A¤›rl›kl› S›ralamas›

Sektörel bak›mdan ele al›nd›¤›nda ise, ticaret ve sanayi alan›nda faaliyet gösteren firmalar, di¤er sektörlerdeki firmalara göre vergisel faktörlere daha a¤›rl›kl› olarak önem vermektedir. Ticaret alan›nda faaliyet gösteren firmalar›n yaklafl›k %20’si, sanayi alan›ndaki firmalar›n ise %14’ü vergisel faktörleri yat›r›m kararlar›n›n al›nmas›nda ilk s›raya yerlefltirmifllerdir. Hizmetler ve inflaat sektörü ise vergisel faktörleri a¤›rl›kl› olarak ikinci s›raya yerlefltirmifllerdir.

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Ticaret Sanayi Hizmetler Insaat

7 6 5 4 3 2 1

(21)

5. Siyasi Faktörlere ‹liflkin Da¤›l›m

Grafik 23. Siyasi Faktörlere ‹liflkin Belirleyicilerin Kendi ‹çindeki Öncelik Da¤›l›m›

Yerli ve yabanc› firmalar›n yat›r›m kararlar›n› etkileyen faktörler içinde beflinci s›rada yer alan siyasi faktörlerin kendi içinde da¤›l›m›na bakt›¤›m›zda, siyasi istikrara birinci derecede önem verilmifl olup risk ve belirsizlikler ikin- ci, siyasetçiye güven ise üçüncü s›rada yer alm›flt›r. Akademik ve bürokrat çevreden verilen cevaplar da, yat›r›mc›lar›n yan›tlar›yla tutarl›d›r.

Gerçekten de, ülkenin siyasi istikrar düzeyinin yüksek olmas›, piyasadaki mev- cut aktörlerin ya da ilgili piyasada yer almak isteyen yat›r›mc›lar›n, yat›r›mlar›n gelece¤ini daha net bir biçimde görebilmelerine yard›mc› olurken, onlar›n daha ak›lc› yat›r›m planlar› yapabilme olanaklar›n› artt›rmaktad›r.

Ayr›ca siyasi aç›dan ülkenin güvenli ve istikrarl› olarak alg›lanmas›, hem mevcut yat›r›mc›lar› ilgili ülkede tutarken, yeni yat›r›mlar›n da ülkeye çekilmesini sa¤lar.

(22)

Grafik 24. Farkl› Sektörlerde Yer Alan Firmalar›n Yat›r›m Kararlar›n›

Belirlemede Siyasi Faktörlerin A¤›rl›kl› S›ralamas›

Yat›r›m kararlar›nda siyasi faktörlere en duyarl› sektörün hizmetler sektörü oldu¤u anlafl›lm›flt›r. Zira sözkonusu sektörde faaliyet gösteren anket kat›l›mc›lar›n›n %50’ye yak›n bir k›sm› siyasi faktörlerin yat›r›m kararlar›n›n al›nmas› hususundaki etkinliklerine ilk iki s›rada yer vermifllerdir. Siyasi istikrar ekonominin tüm sektörleri aç›s›ndan önemli olmakla birlikte, bu alan- daki herhangi bir istikrars›zl›k baflta turizm olmak üzere hizmetler sektöründe faaliyet gösteren pek çok yat›r›mc›y› olumsuz yönde etkilemektedir.

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Ticaret Sanayi Hizmetler Insaat

7 6 5 4 3 2 1

(23)

6. Yasal Çerçeve ve Düzenlemelere ‹liflkin Da¤›l›mlar

Grafik 25. Yasal Çerçeve ve Düzenlemelere ‹liflkin Belirleyicilerin Kendi

‹çindeki Öncelik Da¤›l›m›

Ülkedeki yasal çerçeve ve düzenlemeler Türkiye’de faaliyet gösteren yat›r›mc›lar aç›s›ndan yat›r›m kararlar›n› belirlemede alt›nc› s›rada yer almak- tad›r. Yasal düzenlemeler içinde en önemli husus hukuk sisteminin güvenilir- li¤i olarak saptanm›flt›r. Akademisyen ve bürokratlar›n de¤erlendirmeleri de bu sonuçla örtüflmektedir.

fiirketler, yat›r›m yapt›klar› ülkelerdeki hukuk kurallar› ile o ülkedeki ticari iliflkilerini kurmaya çal›flmaktad›rlar. Bu nedenle hukuk sisteminin düzgün ifllemesi, zaman›nda ve adaletli kararlar›n ç›kmas› yat›r›mc›lar için büyük önem tafl›maktad›r. Bu hususta Türkiye’nin iç hukukun yan› s›ra, taraflar›n belirleyecekleri hakemler ve uygulanacak hukuk kurallar›n›n taraf iradelerine b›rak›ld›¤› tahkim yöntemini etkin biçimde uygulamas› durumunda, özellikle yabanc› yat›r›mlar› çekebilece¤i ve bölgede Eski Sovyetler Birli¤i ülkelerinden ayr›lan ülkeler için de merkez haline gelebilece¤i yönünde görüfller de dile

(24)

Grafik 26. Yat›r›mc›lar›n Türkiye’de Faaliyetlerini Sürdürürken Karfl›laflt›klar› Sorunlar

Yat›r›mc›lar›n faaliyetlerini sürdürürlerken karfl›laflt›klar› sorunlara bakt›¤›m›zda ilk üç s›ray› düflük talep seviyesi, sektördeki yüksek rekabet gibi piyasa koflullar›na yönelik unsurlarla, sat›fllar ve ücretler üzerindeki vergilerin yüksekli¤i gibi vergisel faktörler ve son olarak yolsuzluk ve rüflvet gibi piyasan›n fleffafl›¤›na yönelik faktörlerin oluflturdu¤u görülmektedir.

Özellikle yap›lan çal›flman›n saha araflt›rmas› k›sm›n›n 2007 aral›k ay› ile 2008’in ocak ay› bafllar›na rast gelmesinin talep düflüklü¤ü gibi bir sonucun ilk s›rada yer almas›nda etken oldu¤unu belirtebiliriz. Zira sözkonusu dönemde dünya ekonomisinde yaflanan geliflmelerin de etkisiyle oluflan belirsizlik ve risk ortam›n›n, sat›n alma seviyesinde k›sa dönemli bir olumsuz etki meydana getirme ihtimali göz önünde bulundurulmal›d›r. Bununla birlikte 2000-2001 y›llar›ndan itibaren titizlikle uygulanmaya çal›fl›lan ve s›k› bir mali disiplin program› içeren IMF destekli ekonomi politikalar›n›n da, iç talepte bir daral- maya yol açma ihtimalinden söz edilebilir. fiöyle ki; sözkonusu kriz y›llar›nda oluflturulan IMF destekli ekonomik program›n en önemli hedeflerinden biri kronik enflasyonla mücadele etmek ve hedeflenen faiz d›fl› fazlay› yarata- bilmektir. Bu nedenle uygulamaya konulan s›k› para ve maliye politikalar›

(25)

çerçevesinde belirlenen ücret ayarlamalar›, iç talep üzerinde daralt›c› bir etki meydana getirmifltir. Yeni haz›rlanacak ekonomik programlarda, bu hususa dikkat edilmesinin yat›r›m ortam›n›n canlanmas›na katk›da bulunabilece¤i kanaatini tafl›maktay›z.

Sat›fllar üzerinde Katma De¤er Vergisi ve Özel Tüketim Vergisi gibi yüksek oranl› vergilerin varl›¤› yat›r›mc›lar› faaliyetlerini sürdürmede zorlayan faktör- ler aras›nda bafl› çeker niteliktedir. Ancak bu konuda da baz› ilerlemeler kaydedilmektedir. Örne¤in, 30 May›s 2007'de Resmi Gazete' de yay›mlanan ve 1 Ocak 2008’den itibaren yürürlü¤e giren lokanta, kebapç›, ayaküstü yemek yenilen yerler, pastane, kafeterya, k›raathane, otel, motel, pansiyon, tatil köy- leri ve ''her fley dahil'' fiyat uygulanan konaklama yerleri ile sade, meyveli ve kolal› gazozlarda KDV oran›n›n %18’den %8’e inmesi hakk›ndaki Bakanlar Kurulu Kararnamesi’nin ilgili sektörleri biraz da olsa rahatlataca¤›

düflünülmektedir.

‹flgücü maliyetleri ise, özellikle ülkenin yat›r›mlar› çekme aç›s›ndan rekabet gücünü olumsuz etkileyen bir faktör olarak nitelendirilmektedir. Bu nedenle, yat›r›mc›lar iflgücü maliyetleri daha düflük olan ülkeleri tercih etmektedir.

Yak›n zamanda yap›lan bir araflt›rmaya göre Türkiye’deki iflgücü maliyetleri 2006 y›l›nda 7,40 Euro/Saat civar›ndad›r (MESS, 2007). Bu oran 2006 y›l›nda do¤rudan yabanc› sermaye yat›r›mlar›n› en çok çeken ülke olan Çin’de 1,10 Euro/Saat iken, AB’ye yeni üye olan devletlerden Bulgaristan’da 1,50 Euro/Saat, Çek Cumhuriyeti’nde ise 6,40 Euro/Saattir ( MESS, 2007).

Yolsuzluk ve rüflvet ise, piyasalardaki ifl risklerini ya yüksek risk primine dönüfltürmek suretiyle artt›rmakta ya da iflletmeler üzerine ek bilgi maliyetleri yüklemektedir. Bu nedenle baflta OECD, AB ve Dünya Bankas› gibi bir çok uluslararas› organizasyon ülkelerin yolsuzluklarla mücadelesinin o ülkedeki yat›r›m ortam›n› iyilefltirdi¤i yönünde aç›klamalarda bulunmaktad›r.

Uluslararas› saydaml›k örgütünün verilerine göre Türkiye aç›s›ndan her ne kadar bu konuda küçük de olsa bir ilerleme sözkonusu ise de, yeterli olmad›¤›

(26)

Grafik 27. Yap›lan Yat›r›mlar›n Ekonominin Hangi Alanlar›na Katk›da Bulundu¤u

Çal›flmam›za ifltirak eden yerli ve yabanc› yat›r›mc›lar›m›z, öncelikle daha kaliteli ve ucuza ürün sunmak suretiyle ekonomiye katk›da bulunduklar›n›

belirtirlerken, yine önemli bir k›sm› da istihdama olan katk›lar›n›n daha önem- li oldu¤unu vurgulam›fllard›r. Ülkenin sermaye birikimine katk›da bulunma ve vergi gelirlerini artt›rma seçenekleri ise hemen hemen ayn› öneme sahip olarak s›ralanm›fllard›r.

Grafik 28. Yat›r›m Kararlar›n›n Verilmesinde Teflviklerin Önem S›ralamas›

(27)

Kat›l›mc›lar›m›z›n %18,2’si sa¤lanan kredi kolayl›klar›n›, verilen teflvikler içerisinde önem bak›m›ndan ilk s›raya yerlefltirirken, %15,1’i endüstriyel girdilerdeki indirimler/ gümrük muafiyetlerini teflvik olarak daha önemli bul- duklar›n›, % 12,6’s› ise temettü ve karlar›n transferinde düflük stopaj uygula- mas› v.b. uygulamalar› mühim gördüklerini dile getirmifllerdir.

Burada kredi kolayl›klar› özellikle yerli yat›r›mc›lar aç›s›ndan daha büyük bir önem arz ederken, karlar›n transferinde olabilecek düflük stopaj uygulamas›

v.b. teflvikler daha çok yabanc› yat›r›mc›lar› ilgilendirmektedir.

Grafik 29. Yat›r›m Kararlar›n› Etkileyen Vergi ve Benzeri Yükümlülükler

Sosyal güvenlik kesintileri alan›nda sa¤lanacak teflvikler yat›r›m kararlar›nda en çok küçük ölçekli iflletmelerce önemsenmektedir. Küçük ölçekli iflletmeler kay›t alt›nda çal›flt›r›lan iflçilerin maliyetlerinden büyük ölçekli flirketlere göre daha fazla etkilendiklerinden bu alanda yap›lacak herhangi bir teflvik özellikle kay›t d›fl› istihdam› engelleme konusunda özendirici olacakt›r.

(28)

Grafik 30. Yat›r›mc›lar aç›s›ndan daha çok zorluk yafland›¤› düflünülen ilk üç kamu kuruluflu

Yerli ve yat›r›mc›lar aç›s›ndan yat›r›mlar›n› yaparken hangi ilk üç kamu kuru- luflunda zorluk çekiyorsunuz sorusuna verilen cevaplarda, %61.5 lik pay ile Belediyeler birinci s›raya konulmufltur. Daha sonra Gümrükler ve D›fl Ticaret Müsteflarl›¤› en çok birinci s›rada zorluk çekilen kamu kurulufllar› olarak gös- terilmifltir. ‹kinci s›rada en çok zorluk çekildi¤i söylenen kamu kurulufllar› ise s›ras›yla Türk Patent Enstitüsü, Türk Standartlar› Enstitüsü ve Maliye Bakanl›¤›d›r.

SONUÇ VE ÖNER‹LER

Ulusal ekonomilerin dünya piyasalar› ile bütünleflmesi ve iktisadi karar süreç- lerinin dünyadaki sermaye birikimine yönelik dinamikler ile belirlenmesi küre- selleflme olgusunun oluflturdu¤u yeni ekonomik düzenin bir parças›d›r.

Bafllang›çta ekonomide serbestleflme, ihracata dönük büyüme modeli olarak sunulan bu yeni dönüflüm kendi amac›n› aflarak yeni bir de¤iflime neden olmufl, ulus devlet anlay›fl› ve örgütlenme biçimi afl›nd›r›lmaya bafllanm›flt›r.

Böylece büyük sermayenin hiçbir zorlukla karfl›laflmadan dünya pazarlar›nda dolaflabilece¤i yeni bir ekonomik düzen oluflmufl ve ulus devletlerin hareket alan› daralt›larak, politikalar› önemli ölçüde k›s›tlanm›flt›r. Günümüzde ulus- lararas› sermaye, ulus devletten kaynaklanan hiçbir bask› ile karfl›laflmadan küresel bir pazara ulaflabilmekte ve sonuçta ülkeler aras›nda sermaye fak- törünün önemi giderek artmaktad›r.

(29)

Bu düzende sermaye art›k kendi ülkesinde de¤il dünyan›n herhangi bir yerinde yat›r›m karar› verebilmek için özgür bir hale gelmifltir. Özellikle 1990’l› y›llar- da geliflmifl ülkelerdeki faizlerin belirgin bir flekilde düflmesi ve geliflmekte olan ülkelerdeki düflük vergi oranlar›, yüksek faiz oranlar› ve kur politikalar›, sermaye hareketlerinin geliflmekte olan ülkelere kaymas›n›n önemli neden- leridir.

Bu durum yat›r›mlar aç›s›ndan özellikle k›sa vadeli sermaye hareketlerini ön plana ç›karm›flt›r. Sermaye ak›fl›n› uyaran etkenlerin de¤iflmesi bu ülkelere akan sermayenin niteli¤ini, kaynaklar›n› ve sonuçlar›n› da de¤ifltirmifltir.

1990’l› y›llarda geliflmekte olan ülkelere akan sermaye daha seçici, ak›flkan, k›sa vadeli ve spekülatif bir nitelik kazanm›flt›r.

Son y›llarda ise uluslararas› do¤rudan yat›r›mlar›n dünya ekonomisindeki h›zla artan hacmi ve belirleyici rolü, ülkelerin bu yat›r›mlara daha fazla ilgi göster- mesine neden olmufltur. 2000 y›l›nda uluslararas› do¤rudan yat›r›mlar (UDY) 1.4 trilyon dolar ile rekor seviyesine ulaflm›flt›r. Bu tarihten sonra 2003 y›l›na kadar düflüfl e¤ilimine giren UDY ak›mlar› 2004 y›l›ndan itibaren yeniden art- maya bafllam›flt›r. 2006 y›l›nda da yaklafl›k %38 oran›ndaki art›flla 1.3 trilyon ABD dolar› seviyesine ulaflm›flt›r. Bu rakam 2000 y›l›ndan sonra gerçekleflen en yüksek UDY ak›m›d›r. Dünya genelinde devam eden ekonomik büyüme UDY’lerin artmas›nda büyük paya sahiptir. Di¤er yandan, uluslararas›

birleflme ve sat›n almalardaki art›fl, yeniden yat›r›ma dönüfltürülen kazançlar- daki art›fl, geliflmekte olan ve geçifl dönemi ekonomilerindeki yeni (greenfield) yat›r›mlarda art›fl, artan do¤al kaynak ihtiyac› ve emtia fiyatlar›na ba¤l› olarak, do¤al kaynak istihraç sanayilerinin faaliyetlerinde art›fl; UDY’lerin 2006 y›l›nda rekor seviyede artmas›na neden olmufltur.

Türkiye’de ekonomisinde 2001 y›l›ndan sonra yakalanan istikrar ortam› ve iktisadi büyümenin son 22 çeyrekte artan bir seyir izlemesi, yat›r›m ortam›n›n iyilefltirilmesi, AB ile tam üyelik müzakereleri sürecinin öngürülebilirlik

(30)

%70’e yak›n› 2003-2006 dönemini kapsayan son dört y›lda gerçekleflmifltir.

Türkiye ekonomisi özellikle 2005 ve 2006 y›llar›nda uluslararas› do¤rudan yat›r›m çekme performans› bak›m›ndan rekor bir seviyeyi yakalam›flt›r.

2006 y›l›nda Türkiye’ye gelen do¤rudan yabanc› sermaye dünyadaki di¤er ülkelerdeki geliflmelerle paralellik gösterse de 2006 y›l›nda tüm dünya ülkeler- ine yap›lan do¤rudan yabanc› yat›r›mlardaki y›ll›k art›fl %34.3 iken Türkiye’de bu oran %105.7 olarak gerçekleflmifltir.

Türkiye ekonomisinde yeterli tasarruf fazlas› yarat›lamad›¤› için do¤rudan yabanc› yat›r›mlar ülkemiz aç›s›ndan büyük önem tafl›maktad›r. Ancak yabanc›

sermaye gidece¤i ülkeyi belirlerken baz› kriterleri göz önüne almakta ve ulus- lararas› firmalar›n bir ülkeye veya bir sektöre yat›r›m yapma karar› al›rken hangi faktörleri de¤erlendirdikleri konusu ön plana ç›kmaktad›r.

Firmalar, yat›r›m yapacaklar› alanlar› belirlerken öncelikli olarak ekonomik koflullar› de¤erlendirmekte, bunun yan› s›ra pazar koflullar›, sektörel faktörler, yasal düzenlemeler, siyasi faktörler ve benzeri koflullar› da dikkate almaktad›r.

Bunlar›n d›fl›nda, vergi sisteminin yat›r›m ortam›n› daha cazip k›lacak flekilde düzenlenmesi ve özellikle istihdam, karl›l›¤› etkileyecek kurumlar ve kar trans- feri vergileri ile d›fl ticaret üzerinden al›nan vergilerdeki farkl›l›klar, yat›r›m karar›n› etkileyen unsurlar olarak kabul edilmektedir.

Türkiye ekonomisinde de yat›r›m ortam›n› iyilefltirme yönünde önemli ad›mlar at›lmaktad›r. ‹lk olarak ekonomik faktörler ba¤lam›nda ülkedeki ekonomik istikrar›n sa¤lanmas›na önem verilmifl ve ekonomik büyüme oran› istikrarl› bir art›fl trendine girmifltir. Enflasyon rakamlar› önemli ölçüde düflürülmüfl ve mali disiplin çerçevesinde kamu kesimine iliflkin veriler düzeltilmifltir. Bu ba¤lamda kamu aç›klar› düflürülmüfl kamu borçlar› ve bütçe üzerindeki faiz yükü azalt›lm›flt›r. Ekonomik anlamda yaflanan bu düzelmelerin yan› s›ra ekonomi genelinde özel kesimin tasarruflar›n›n düflmesi ve borç yükünün artmas›, iflsiz- lik oran›n›n hala yüksek olmas› ve en önemlisi enerji fiyatlar›ndaki art›fl ile ithalata dayal› yat›r›mlardaki art›fl›n d›fl ticaret aç›klar›n› art›rmas› cari ifllemler aç›klar›n›n oldukça artmas›na neden olmufltur.

Ekonomik performanstaki iyileflmelerin yan› s›ra kamu kesimi yat›r›mlar›

teflvik için yap›sal düzenlemeleri gerçeklefltirmeye devam etmektedir. Yasal anlamda yat›r›mlar› teflvik edici düzenlemelerle birlikte vergisel anlamda da reform niteli¤inde düzenlemelere gidilmifltir. Ancak kendi ülkemizde yapt›¤›m›z geliflmelere paralel olarak dünya ekonomisindeki geliflmeler de ekonomimizi etkileyici faktör olarak görülmesi gerekir. Özellikle ABD de

(31)

yaflanan konut kredisine iliflkin sorunlar ve buna ba¤l› olarak finansal piyasalarda yaflanan çalkant›lar dünya büyüme rakamlar› ile birlikte ülkem- izdeki ekonomik dengeleri de etkileyecektir. Dünya genelinde Amerikan ekonomisine iliflkin beklentilerin ve geliflmelerin, küresel geliflmeleri büyük ölçüde belirleyece¤i; buna karfl›n, di¤er ülkelerin küresel geliflmelere katk›s›n›n söz konusu ülkelerin Amerikan ekonomisindeki geliflmelerden ne ölçüde etkilendiklerine ba¤l› olaca¤› düflünülmektedir. Bir di¤er deyiflle, küre- sel geliflmeler, özellikle Avrupa ülkeleri ve Asya ülkelerinin Amerikan ekonomisindeki geliflmelere efllik edip etmeyece¤ine göre flekillenecektir.

Bu çal›flmada da önümüzdeki dönemde ülkemizde yat›r›m yapacak veya yap- makta olan yerli veya yabanc› flirketlerin yat›r›m kararlar›n› etkileyecek faktör- ler belirlenmeye çal›fl›lm›flt›r.

Çal›flman›n anket de¤erlendirmelerinde yat›r›mc›lar›n yat›r›m kararlar›n› belir- lemede en önem verdikleri husus ekonomik faktörler olarak ç›km›flt›r ve fak- törler önem s›ras›na göre afla¤›daki gibi s›ralanm›flt›r;

1. Ekonomik faktörler (%17,7), 2. Sektörel faktörler (%17,5),

3. Pazar pay›na iliflkin faktörler (%17,3), 4. Vergisel faktörler (514,8),

5. Siyasi faktörler (%12,7),

6. Yasal çerçeve ve düzenlemeler (%12,0), 7. Bürokratik faktörlerdir (%8,0).

‹kinci k›s›mda yer alan anket bulgular› do¤rultusunda ortaya ç›kan sonuçlar›

dikkate ald›¤›m›zda yeni yat›r›mlar›n artt›r›lmas›na iliflkin olarak flu hususlara dikkat çekebiliriz;

(32)

üzerinde oluflturdu¤u daralt›c› etki devam etmektedir. IMF ile hali haz›rda sürdürülen stand-by anlaflmas›n›n süresinin may›s ay›nda doluyor olmas› talep üzerinde iyilefltirici yönde politikalar›n gündeme al›nmas› konusunda önemli bir f›rsat oluflturmaktad›r.

• Yine hukuk sisteminin düzgün ifllemesi, zaman›nda ve adaletli kararlar›n ç›kmas› da kat›l›mc› firmalar›m›zca önemsenen hususlardand›r. Bu hususta Türkiye’nin iç hukukun yan› s›ra, taraflar›n belirleyecekleri hakemler ve uygu- lanacak hukuk kurallar›n›n taraf iradelerine b›rak›ld›¤› tahkim yöntemini etkin biçimde uygulamas› durumunda, özellikle yabanc› yat›r›mlar› çekebilece¤i ve bölgede Eski Sovyetler Birli¤i ülkelerinden ayr›lan ülkeler için de merkez haline gelebilece¤i yönünde görüfller dile getirilmektedir.

• Kat›l›mc› firmalar›m›z›n yat›r›m kararlar›n›n al›nmas› ve mevcut yat›r›m ortam›n›n iyilefltirilmesi hususunda önem atfettikleri bir di¤er konu ise iflgücü maliyetlerinin yüksekli¤idir. Gerçekten de, sektörel bazda rekabet içerisinde oldu¤umuz bir çok ülke ile karfl›laflt›r›ld›¤›nda Türkiye’de iflgücü maliyet- lerindeki art›fl dikkat çekmektedir. Türkiye’deki iflgücü maliyetleri 2006 y›l›nda 7,40 Euro/Saat civar›nda hesap edilmektedir. Bu rakam Çin’de 1,10 Euro/Saat iken, AB’ye yeni üye olan devletlerden Bulgaristan’da 1,50 Euro/Saat, Çek Cumhuriyeti’nde ise 6,40’t›r. Bu nedenle, özellikle sosyal güvenlik kesintileri alan›nda sa¤lanacak teflvikler, iflgücü maliyetlerinin rahat- lat›lmas› aç›s›ndan önemlidir.

• Türkiye ile ilgili olarak, çeflitli raporlarda yolsuzluklarla mücadelede ülkenin isteksiz göründü¤ünün ima edilmesi bu alanda daha çok ad›m at›lmas›

gereklili¤ini ortaya koymaktad›r. Bu alanda at›lacak ad›mlar, piyasalarda yol- suzluklar›n meydana getirdi¤i ifl risklerini azalt›lmas›na yard›mc› olarak, yat›r›m ortam›n›n iyileflmesine katk› sunacakt›r.

• Vergisel alanda dünya ülkeleri aras›nda do¤rudan yabanc› yat›r›mlar›

çekmede k›yas›ya bir rekabet yaflanmaktad›r. Vergi rekabeti çerçevesinde gerçeklefltirilen vergi indirimleri ülkeler aras›ndaki bu mücadelenin en belirgin fleklini oluflturmaktad›r. Zira yapt›¤›m›z anket sonuçlar› yat›r›mc›lar aç›s›ndan vergi indiriminin önemini aç›k bir biçimde ortaya ç›karmaktad›r. Türkiye, özellikle son y›llarda Gelir ve Kurumlar vergilerinde yapt›¤› düzenlemelerle vergi indirimi alan›nda dünyadaki geliflmelere önemli ölçüde uyum sa¤lam›fl bulunmaktad›r. Ancak dünya ülkelerine bak›ld›¤›nda yabanc› yat›r›mlar›

çekmede vergi indirimlerinin yan› s›ra di¤er vergisel tedbirlere de önem veril- di¤i görülmektedir. Özellikle Macaristan, Çek Cumhuriyeti, Letonya,

(33)

Litvanya, Malta, Estonya, Polonya, Slovakya gibi ülkelerde vergi indirim- lerinin yan› s›ra yat›r›m indirimi ve vergi tatili gibi uygulamalar ön plana ç›kmaktad›r. Ülkemizde ise yabanc› yat›r›mlar› çekmeye yönelik olarak Gelir ve Kurumlar vergilerinde oransal anlamda yap›lan düzenlemelerin haricinde belirgin nitelikte baflka herhangi bir tedbire baflvurulmad›¤› görülmektedir.

• Sistemimizde mevcut olan ve ço¤u zaman yabanc› yat›r›mlar› teflvike yöne- lik vergisel tedbirler olarak adland›r›lan indirim ve istisna uygulamalar›n›n ço¤u, esasen teknik gerekçelerle getirilmifl uygulamalar olup ço¤u dünya ülkelerinde zaten yürürlükte bulunmaktad›r. Söz konusu uygulamalar bu anlamda Türkiye aç›s›ndan bir rekabet üstünlü¤ü yaratmamaktad›r.

• Türkiye’nin do¤rudan yabanc› yat›r›mlar› çekmede rekabet gücünü art›rabilmesi bak›m›ndan yat›r›m indirimi uygulamas›n›n tercihli bir yap› ile ve büyük yat›r›mlara yönelik olarak sistemimize yeniden dahil edilmesi büyük bir önem tafl›maktad›r.

• Yine rakibimiz konumundaki birçok ülkede ön planda olan ve ülkemizde sanayi yat›r›mlar›nda hiç rastlamad›¤›m›z vergi tatili uygulamalar›na da sis- temimizde yer verilmesi gerekmektedir.

• Vergisel alanda Türkiye’nin rekabet gücünü art›rma potansiyeline sahip ted- birlerden biri de zararlar›n nakline iliflkindir. Türkiye’de firmalar aç›s›ndan zararlar›n sonraki y›llara nakli 5 y›l ile s›n›rl› tutulmufl olup, geriye nakil uygu- lamas›na ise hiç yer verilmemifltir. Dünya ülkelerine bak›ld›¤›nda ise zararlar›n nakli konusunda çok daha esnek uygulamalar›n varl›¤› dikkat çekmektedir.

Zararlar›n ileriye nakline iliflkin olarak baz› ülkelerde zamansal k›s›t 5 y›l ile s›n›rl› kalmay›p 20 y›la kadar ç›kar›l›rken (ABD), baz› ülkelerde ise zararlar›n ileriye nakline süresiz imkan sa¤lanm›flt›r (Azerbaycan, Ürdün). Yine baz›

Avrupa ülkelerinde ve Amerika’da ileriye nakil ile yetinilmemifl zararlar›n geriye nakli uygulamas›na da sistemde yer verilmifltir (ABD, Hollanda). Bu anlamda Türkiye’nin rekabet gücünü art›rabilmesi bak›m›ndan zararlar›n

(34)

ANKET SORULARI

Bu çal›flma, ‹stanbul Üniversitesi Bilimsel Araflt›rma Projeleri kapsam›nda

“Vergi Yap›s›ndaki De¤iflimin Yat›r›mlar Üzerindeki Etkisi” konulu projede kullan›lmak üzere haz›rlanm›flt›r. Anket, Türkiye’de yat›r›m yapan ve merkezi

‹stanbul’da bulunan yerli ve yabanc› 1000 flirket ile yap›lmaktad›r.

Ankete kat›ld›¤›n›z için teflekkür ederiz.

1-) Hangi sektörde faaliyet gösteriyorsunuz?

2-) Üretiminizi hangi piyasalara yönelik yap›yorsunuz?

3-) Türkiye’nin içinde bulundu¤u mevcut ekonomik ve siyasal koflullar dikkate al›nd›¤›nda, bu koflullar› yeni yat›r›m yapmaya uygun buluyor musunuz?

a-) Evet b-) Hay›r c-) Belirsiz

4-) Türkiye’deki yat›r›m ortam›n›n gelece¤ine yönelik beklentileriniz afla¤›daki seçeneklerden hangisiyle örtüflmektedir?

a-) Yat›r›m ortam› daha iyi olacak

b-) Yat›r›m ortam› ile ilgili belirgin bir de¤ifliklik olmayacak c-) Yat›r›m ortam› kötüleflecek

Ana Sektör Alt Sektör Tar›m

Ticaret Sanayi Hizmetler

‹nflaat Di¤er

Yurtiçi Avrupa Uzak Do¤u Orta Do¤u Rusya ve BDT Amerika Di¤er

(35)

5-) Mevcut flartlarda ve yak›n bir gelecekte yeni bir yat›r›m yapmay›

düflünüyor musunuz?

a-) Evet b-) Belirsiz c-) Hay›r

6-) Bilançonuzdaki öz sermayeniz veya yat›r›m büyüklü¤ünüz nedir?

7-) Afla¤›da belirlenen konu bafll›klar› çerçevesinde yat›r›m kararlar›n›z›

etkileyen faktörleri s›ralay›n›z. (En önemli faktör 1 olmak üzere s›ralama yap›n›z)

8-) Yat›r›m kararlar›n›z› etkileyen faktörleri her grubu kendi içinde de¤erlendirmek üzere s›ralay›n›z. (En önemli faktör 1 olmak üzere s›rala- ma yap›n›z)

a) Ekonomik Faktörler

Yüksek Orta Düflük

1 milyon Dolar üstü 300 Bin ve 1Milyon Dolar Aras› 300 Bin Dolar alt›

Ekonomik Faktörler Sektörel Faktörler Pazar Pay›

Yasal Çerçeve ve Düzenlemeler Vergisel Faktörler

Siyasi Faktörler Bürokratik Faktörler Di¤er

Kalifiye iflgücüne kolay eriflim

‹flgücü maliyetlerinin uygunlu¤u Girdi maliyetlerinin ucuz olmas›

Geliflmifl fiziki ve teknik altyap›

Mevcut ekonomik ve politik istikrar

(36)

b) Sektörel Faktörler

c) Pazar pay›

d) Yasal Çerçeve ve Düzenlemeler

e) Vergisel Faktörler

f) Siyasi Faktörler Sektördeki karl›l›k

Yerli sermaye ile ortakl›k imkanlar›

Yan sanayinin yeterince geliflmifl olmas›

Di¤er

Hitap edilen piyasan›n büyüklü¤ü Pazardaki di¤er firmalar›n konumu Di¤er pazarlara co¤rafi yak›nl›k Di¤er

Fikri ve s›nai mülkiyet haklar›n›n korunmas›

Hukuk sisteminin güvenilirli¤i Devlet taraf›ndan sa¤lanan teflviklere iliflkin düzenlemeler

Temettü ve di¤er karlar›n ana flirkete transferinin kolayl›¤›

Di¤er

Vergi indirimleri Vergi Muafiyetleri

Türk vergi sisteminin yap›s›

Vergi rekabeti için uygulanan politikalar Di¤er

Risk ve Belirsizlik Siyasi ‹stikrar Siyasetçiye Güven Di¤er

(37)

9-) Türkiye’de faaliyetlerinizi sürdürürken karfl›laflt›¤›n›z sorunlar› belirtiniz.

(En önemli sorun 1 olmak üzere s›ralama yap›n›z)

10-) Türkiye’de yapt›¤›n›z yat›r›mlar›n, ekonominin daha çok hangi alan›na katk›da bulundu¤unu düflünüyorsunuz? (En çok katk› sa¤lad›¤›n›z alana 1 demek suretiyle, önem derecesine göre s›ralay›n›z)

Temel Altyap› Sorunlar›

Yüksek Hammadde ve Girdi Maliyetleri Finansman Sorunlar›

Lojistik ve Ulaflt›rma Sorunlar›

‹flgücünün Kalitesindeki Sorunlar Piyasa Koflullar› (Düflük Talep Seviyesi) Sektördeki Yüksek Rekabet

Kurumlar Vergisinin Yüksekli¤i

Ücretler Üzerindeki Vergilerin Yüksekli¤i Sat›fl Üzerindeki Vergilerin Yüksekli¤i Fikri Mülkiyet Haklar›n›n Korunmamas›

Terör ve Güvenlik Sorunlar›

Yolsuzluk ve Rüflvet Kamu ‹dareleri ‹le ‹liflkiler

Kurumlar aras›ndaki eflgüdüm sorunu Di¤er Sorunlar

Türkiye’deki istihdama katk›da bulunuyorum

Daha kaliteli ve daha ucuza ürün sunuyorum

Devlete vergi geliri sa¤l›yorum

Sermaye birikimi ne katk›da bulunuyorum Yeni teknoloji getiriyorum

‹hracat geliri art›fl›na katk›da bulunuyorum

(38)

11-)Hangi Teflvikler sizin için daha önemlidir? (En önemli unsur 1 olmak üzere, s›ralama yap›n›z)

12-)Afla¤›daki vergi ve di¤er yükümlülük türlerinden hangilerinde meydana gelecek bir de¤ifliklik yat›r›m kararlar›n›z› daha çok etkiler? (En çok etkili olaca¤›n› düflündü¤ünüz yükümlülük 1 olmak üzere, s›ralama yap›n›z)

Endüstriyel Girdilerdeki ‹ndirimler/

Gümrük Muafiyetleri Fabrika, Makine ve ‹nflaat

Malzemelerindeki ‹ndirim / Muafiyetler Yerli Üretim ‹çin Tarife Korumalar›

Temettü ve Karlar›n Ana fiirkete

Transferindeki Düflük Stopaj Uygulamas›

Kurumlar Vergisi ‹ndirimleri Yat›r›m ‹ndirimi

Hazine Arazisi Tahsisi Kredi Kolayl›¤›

Di¤er

Kar Pay› Vergileri (Temettü) Ücret Stopaj›

Kurumlar Vergisi Katma De¤er Vergisi Özel Tüketim Vergisi

D›fl Ticaretten Al›nan Vergiler Sosyal Güvenlik Kesintileri Di¤er

(39)

13-) Hangi kamu kurumunda daha çok zorluk yaflad›¤›n›z› düflünüyorsunuz?

(‹lk üç tanesini önem s›ras›na göre s›ralay›n›z) Gümrükler

Maliye Bakanl›¤› ve Teflkilat›

Devlet Planlama Teflkilat›

Sermaye Piyasas› Kurulu Rekabet Kurumu

Bankac›l›k Düzenleme ve Denetleme Kurumu

Hazine Müsteflarl›¤›

D›fl Ticaret Müsteflarl›¤›

Çal›flma ve Sosyal Güv.Bakanl›¤› ve Teflkilat›

Özellefltirme ‹daresi Türk Patent Enstitüsü Türk Standartlar› Enstitüsü Belediyeler

Di¤er

(40)
(41)

Ak›n, E.; “Çokuluslu fiirketler, Do¤rudan Yabanc› Yat›r›mlar ve Vergisel Teflvik”, Yaklafl›m, Say›: 148, Nisan 2005.

Akkaya, fi.; Küreselleflme Sürecinde Vergi Yap›lar› ve Uluslararas› Vergi Rekabeti,Filiz kitabevi, ‹stanbul, 2005.

Anderson, K.; “Globalization, WTO, and ASEAN”, Asean Economic Bulletin, April 2001, Vol.18, Issue 1, ss.1-14.

Berksoy, T., Salto¤lu, B.; Türkiye Ekonomisinde Sermaye Hareketleri,

‹stanbul: ‹TO Yay›n›, Yay›n No; 1998-58.

B›y›k, R. ve K›ratl›, A.; Vergi Teflvikleri ve Korumalar›, Maliye Hesap Uzmanlar› Derne¤i, ‹stanbul. (2001).

Blonigen, B. A., Feenstra, R. C.; “Protectionist Threats and Foreign Direct Investment”, NBER Working Paper, No. 5475, 1996.

Buettner, T., Ruf, M.; “Tax Incentives and the Location of FDI: Evidence from a Panel of German Multinationals”, International Tax and Public Finance, Volume 14, number 2, 2007.

Campos N. F., Nugent, J. B.; “Aggregate Investment and Political Instability:

An Econometric Investigation”, Economica, Volume 70, Issue 279, pp. 533-549.

Campos, N. F. & K›nosh›ta, Y.; “Why Does FDI Go Where It Goes? New Evidence From The Transition Economies”, IMF Working Paper, IMF Institute, November, 2003.

(42)

Cho, Joong-Wan; “Foreign Direct Investment: Determinants, Trends in Flows and Promotion Policies,” Investment Promotion and Enterprise Development Bulletion for Asia and the Pacific, pp.99-112,

Çevrimiçi http//www.unescap.org/tid/publication/chap5_indpub2259.pdf, 1 Ocak 2007.

Cohen, S. D.; “Multinational Corporations and Foreign Direct Investment - Avoiding Simplicity, Embracing Complexity”, Economics and Finance, 2007, p.124.

Contractor, F. J.; “Do Government Policies Towards Foreign Investment Matter? An Empirical Investigation Of The Link Between National Policies And FDI Flows”, Working Paper Series, Rutgers University, 1990.

Daniels, J., D.; Radebaugh, L.H.; International Business Environments and Operations,Sixth Edition, 1994, s.225.

Demirgil, D.; Büyük Ekonomi Ansiklopedisi, Sabah Gazetesi Yay›n›, 1991.

Do¤rudan Yabanc› Sermaye Yat›r›mlar› Özel ‹htisas Komisyonu Raporu;

DPT: 2514 - Ö‹K: 532, Ankara 2000.

Gerçek, A.; Türkiye'de Yat›r›mlar› Teflvik Edici Vergi Politikalar› Ve Etkinli¤i, http://‹dari.Cu.Edu.Tr/‹gunes/Makale/Tesvik.Doc 1998.

Halkos, G. and Tzeremes, N.; Internationalization Strategies and Productivity:

Evidence from Foreign Owned Companies Operating in the Greek Manufacturing Sector, University of Thessaly, Department of Economics, October 2005, Çevrimiçi http://mpra.ub.uni-muenchen.de /2857/1 /MPRA_

paper_2857.pdf.

Hosseini, H.; An Economic Theory Of FDI: A Behavioral Economics And Historical Approach, The Journal Of Socio-Economics, Volume 34, 2005 528–541.

IMF, Balance of Payments Manual, Fifth Edition, Washington, D.C., 1993.

Isaiah, F.; Foreign Enterprise in Developing Countries, The John Hopkins University Press, Baltimore 1980, p.131.

Kazgan, G.; Küreselleflme ve Ulus Devlet, ‹stanbul Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›,‹stanbul, 2000.

(43)

Lipsey, R. E.; “Interpreting Developed Countries’ Foreign Direct Investment”, NBER Working Paper,No 7810, 2000.

Lucas, R. E. B.; “On The Determinants Of Direct Foreign Investment:

Evidence From East And Southeast Asia”, World Development, Volume 21, Issue 3, 1993, 391-406.

MESS ‹flveren Gazetesi, Temmuz 2007.

Moosa, I., A., Cardak, B. A.;”The determinants of foreign Direct investment:

An Extreme Bounds Analysis”, Journal of Multinational Financial Management, Volume 16, Issue 2, April 2006. pp. 199-211.

OECD, Benchmark Definition of Foreign Direct Investment, Third Edition, Paris, 1996.

Ponce, A. F.; Openness and Foreign Direct Investment: The Role of Free Trade Agreements in Latin America, University of Connecticut, (Çevrimiçi) http://mpra.ub.uni-muenchen.de/4187/1/MPRA_paper_4187.pdf, 2006.

R›dvan, K., “Türkiye’de Yabanc› Sermaye Yat›r›mlar›n›n Ekonomik Büyümeye Katk›s›” Ekonomik ‹stikrar, Büyüme ve Yabanc› Sermaye, T.C.Merkez Bankas›, 2001.

Rivoli, P., Brewer, T. L.; “Political Instability and Country Risk”, Global Finance Journal, Volume 8, Issue 2, 1997, pp. 309-321.

Rugman, A.; Globalleflmenin Sonu, (Çev: Seday Ero¤lu), ‹stanbul, 2004.

Saraç, Ö.; Küresel Vergi Rekabeti ve Ulusal Vergi Politikalar›, Maliye ve Hukuk Yay›nlar›, Ankara 2006.

Sekkat, K, Marie-Ange Veganzones-Varoudakis; “Trade and Foreign Exchange Liberalization, Investment Climate and FDI in the MENA

(44)

Tekeli, ‹., ‹lkin, S.; 1929 Dünya Buhran›nda Türkiye'nin ‹ktisadi Politika Aray›fllar›,Ankara: ODTÜ ‹dari ‹limler Fakültesi Yay›n› No: 30,1977.

Ulu, C.; Türkiye'de Uygulanan Teflvikler Ve Yabanc› Sermaye, Vergi Gazetesi, 16.05.2007, http://Www.Gumrukportali.Com/

UNCTAD, World Investment Report 1998-Trends and Determinants, UN, New York and Geneva, 1998.

UNCTAD, World Investment Report 2002- Transnational Corporations and Export Competitiveness, UN, New York, 2002.

UNCTAD, World Economic Outlook Update, 29 Ocak 2008.

Wegen, G.; ‹stanbul Uluslararas› Tahkim Konferans›, 20 Kas›m 2007.

Wells, L. T.; “Investment Incentives: An Unnecessary Debate”, CTC Reporter, 58–60, 1986.

Williams, B.; “Positive Theories of Multinational Banking: Eclectic Theory Versus Internalisation Theory”, Journal of Economic Surveys, Volume 11, Issue 1, pp.71-100.

Xing, Y.; “Why Is China So Attractive For FDI? The Role Of Exchange Rates”, China Economic Review, Volume 17, Issue 2, 2006, Pages 198-209.

Zhang K.H., “What Attracts Foreign Multinational Corporations To China?”, Contemporary Economic Policy, Volume 1, Issue 3, 2001, pp. 336–346 YASED, Uluslararas› Do¤rudan Yat›r›mlar De¤erlendirme Raporu, Temmuz 2007.

Yeldan, E.; Küreselleflme Sürecinde Türkiye Ekonomisi, ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›, 2004.

Y›ld›z, H.; Küreselleflmenin Vergileme Üzerine Etkileri ve Türkiye Aç›s›ndan Bir De¤erlendirme, fieçkin Yay›nlar›, Ankara 2005.

Yükseler, Z.; Do¤rudan Yabanc› Sermaye Yat›r›mlar› Ve ‹fl/Yat›r›m Ortam› ‹liflkisi, TC. Merkez Bankas›, 2005.

T.C. Baflbakanl›k Hazine Müsteflarl›¤›, Uluslararas› Do¤rudan Yat›r›mlar 2006, 2007.

(45)

T.C. Baflbakanl›k Hazine Müsteflarl›¤›, Uluslararas› Do¤rudan Yat›r›m Verileri Bülteni, Ocak 2008.

T.C. Maliye Bakanl›¤›, Y›ll›k ekonomik Rapor 2007.

T.C. Maliye Bakanl›¤›, 2008 Y›l› Bütçe Gerekçesi.

DPT, 2008 Y›l› Program›.

www.tcmb.gov.tr www.bumko.gov.tr www.hazine.gov.tr www.dpt.gov.tr

(46)

Şekil

Updating...

Referanslar

Updating...

Benzer konular :