Kuram ve Uygulamada OKUL DENEYİMİ ve ÖĞRETMENLİK UYGULAMASI. Vedat Aktepe Elvan Yalçınkaya

(1)

OKUL DENEYİMİ ve ÖĞRETMENLİK

UYGULAMASI

Kuram ve Uygulamada

Vedat Aktepe

Elvan Yalçınkaya

(2)

Editör:

Yrd. Doç. Dr. Vedat AKTEPE Doç. Dr. Elvan YALÇINKAYA KURAM VE UYGULAMADA OKUL DENEYİMİ VE ÖĞRETMENLİK UYGULAMASI ISBN 978-605-364-808-6 Kitap içeriğinin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir.

Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri, kapak tasarımı; mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz.

Bu kitap T.C. Kültür Bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır.

Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları satın almamasını diliyoruz.

1. Baskı: Eylül 2014, Ankara Yayın-Proje Yönetmeni: Ayşegül Eroğlu Dizgi-Grafik Tasarım: Merve Koşar Kapak Tasarımı: Gürsel Avcı Baskı: Ankamat Matbaacılık San. Ltd. Şti.

30.Cadde 1344. Sokak No:60 İvedik Organize Sanayi Bölgesi/ANKARA

(0312-394 54 94 -394 54 95) Yayıncı Sertifika No: 14749 Matbaa Sertifika No: 13256 İletişim Karanfil 2 Sokak No: 45 Kızılay / ANKARA Yayınevi 0312 430 67 50 - 430 67 51 Yayınevi Belgeç: 0312 435 44 60 Dağıtım: 0312 434 54 24 - 434 54 08 Dağıtım Belgeç: 0312 431 37 38 Hazırlık Kursları: 0312 419 05 60 İnternet: www.pegem.net E-ileti: [email protected]

(3)

(4)

(5)

OKUL DENEYİMİ VE ÖĞRETMENLİK UYGULAMALARI KİTABI DERS İÇERİĞİ

Bölüm 1: Temel Kavramlar ve Yasal Çerçeve ve Sorumluluklar Dr. Mehmet ÖZENÇ

Bölüm 2: Okul Deneyimi ve Öğretmenlik Uygulaması Derslerinde Yapılacak Etkinlikleri Plânlama

Doç. Dr. Rüştü YEŞİL

Bölüm 3: Öğretmenin Okuldaki Bir Gününü Gözlemleme Doç. Dr. Ali MEYDAN

Bölüm 4: Bir Öğrencinin Okuldaki Bir Gününü Gözlemleme Doç. Dr. Ayşe MENTİŞ TAŞ

Bölüm 5: Okulun Örgüt Yapısı, Okul Müdürünün Görevleri ve Top- lumla İlişkileri

Yrd. Doç. Dr.Vedat AKTEPE

Bölüm 6: Okul Deneyimi ve Öğretmenlik Uygulamaları Çalışmalarını Yansıtan Portfolyo Hazırlama

Yrd. Doç. Dr. Mustafa TAHİROĞLU,

Bölüm 7: Okul Rehberlik Çalışmalarının İncelenmesi Yrd. Doç. Dr. Hicran ÇETİN GÜNDÜZ,

Bölüm 8: Öğretmenlik Uygulaması Derslerinde Yapılacak Çalışmaları ve Etkinlikleri Plânlama

Yrd. Doç. Dr. Barış ÇAYCI

Bölüm 9: Uygulama Okulunda Yapılacak İşleri Belirleme Yrd. Doç. Dr. Alper Murat ÖZDEMİR

(6)

Bölüm 10: Ünitelendirilmiş Yıllık Plân ve Ders Plânı Hazılama Yrd. Doç. Dr. Sevim GÜVEN

Bölüm 11: Öğretmenlik Uygulama Etkinliklerinin Değerlendirilmesi Doç. Dr. Elvan YALÇINKAYA

Bölüm 12: Öğretmenlik Uygulamasında Sınıf Yönetimi Becerisi Yrd. Doç. Dr. Emine Gül ÖZENÇ

(7)

ÖN SÖZ

Günümüzde sosyal, siyasi, ekonomik, kültürel, dini vb. birçok alanda çok hızlı de- ğişim ve gelişimler yaşanmaktadır. Bu hızlı değişimden eğitim alanı ve dolayısıyla da öğretmenlik mesleği de nasibini almaktadır. Öğrenme ve öğretme süreçleri- ne ilişkin ortaya çıkan yeni paradigmalar, öğretmenlik mesleğinin de değişimini beraberinde getirmiştir. Eğitim sistemi içerisinde yer alan öğretmenlerin eğitim, öğretim ve yönetimle ilgili uygulamaları güncel gelişmeler ışığında takip etmeleri, sınıf ve okul ortamında paylaşmaları gerekmektedir. Bu bağlamda eğitim sistemi ezberden ziyade, çevresine duyarlı, sorgulayan, araştıran, eleştiren, düşünebilen, yaratıcı ve topluma yararlı bireylerin yetiştirilmesini amaçlamaktadır. Bu özellik- lere sahip bireylerin yetiştirilmesinde ise geçmişten günümüze öğretmen anahtar role sahip olmuştur. Bilginin oldukça karmaşık bir hal aldığı, bunun yanında bilgiye ulaşmanın geçmişe kıyasla çok daha kolay olduğu günümüzde, öğretmenden beklenen öğrencilerine çeşitli bilgileri öğretme dışında onları hayata hazırlamak- tır. Öğrencinin araştırması, sorgulaması, iletişiminin güçlü olması, çevresindeki olaylara duyarlı olması, millî ve evrensel temel değerlerle bezenmesi, öğretmenin mesleğini iyi ve tam yapması ile mümkündür. Öğrencilerin iyi insan-iyi yurttaş olmaları noktasında öğretmenlik mesleğinin önemi inkâr edilemez.

Öğretmen adayı olan eğitim fakültesi öğrencilerinin, öğretmenlik mesleğini etkin bir biçimde yürütebilmeleri, öğretmenliği uygulamalı olarak görmeleri, anlamala- rı, kavramaları ve bu mesleğe ilişkin olumlu tutum ve davranış kazanmaları gerekmektedir. Eğitim fakültelerinde okutulan “Okul Deneyimi” ve “Öğretmenlik Uygulaması” dersleri bu amaçları gerçekleştirmeye yöneliktir. Bu ders kapsamın- da gerçekleştirilen teorik ve uygulamalı etkinliklerin yeni paradigmalara ve yak- laşımlara uygun olması gerekmektedir. Staj etkinliklerinin Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) tarafından 1998 yılında kabul edilen “Öğretmen Adaylarının Millî Eğitim Bakanlığına Bağlı Eğitim Öğretim Kurumlarında Yapacakları Öğretmenlik Uygu- lamasına İlişkin Yönerge” doğrultusunda MEB’e bağlı okullarda gerçekleştirildiği görülmektedir. Bu Yönerge’de Öğretmenlik Uygulaması “Öğretmen adaylarına, öğretmeni olacağı alanda ve öğretim düzeyinde, bizzat sınıf içinde öğretmenlik becerisi kazandıran ve belirli bir dersi ya da dersleri plânlı bir şekilde öğretmesini sağlayan; uygulama etkinliklerinin tartışılıp değerlendirildiği bir ders” olarak ta- nımlanmaktadır.

(8)

Öğretmen yetiştirmede ve öğretmenlik becerisinin kazandırılmasında uygulama derslerine daha fazla ağırlık verilmesi gerektiği son yıllarda ısrarla üzerinde duru- lan konuların başında gelmektedir. Bu husus daha çok eğitim fakültesi lisans müf- redatlarının değişimi ile ilgilidir. Fakat eğitim fakültesinde görev yapan ve öğret- men yetiştiren akademisyenlerin uygulamalı dersleri özellikle de elinizdeki kitabın konusunu oluşturan “Okul Deneyimi” ve “Öğretmenlik Uygulaması” etkinliklerini yeni eğitim anlayışına uygun plânlanmaları ve eğitim ortamları oluşturmaları gerekmektedir. Bu kitap, yeni eğitim anlayışlarına uygun olarak hazırlanmış olup, bu dersleri yürüten akademisyenlerin ve dersleri alan öğretmen adaylarının uygulama esnasında kullanabileceği çok sayıda materyali ve etkinlikleri de içermektedir.

Kitapta, öğretmen adaylarının öğretmenlik uygulamasında yararlanabileceğini düşündüğümüz hem teorik hem de uygulamalı bilgilere yer verilmiştir. Kitabın ortaya çıkmasında çeşitli üniversitelerde görev yapmakta olan birçok akademis- yenin katkısı ve desteği olmuştur. Emeği geçen bütün akademisyen arkadaşlara çok teşekkür ederiz.

Eserin tüm eğitimcilere yararlı olmasını ümit ediyoruz.

Doç. Dr. Elvan YALÇINKAYA Yrd. Doç. Dr. Vedat AKTEPE Eylül, 2014

(9)

İÇİNDEKİLER

Ön Söz ... xii

1. BÖLÜM TEMEL KAVRAMLAR, YASAL ÇERÇEVE VE SORUMLULUKLAR Dr. Mehmet ÖZENÇ Niğde Valiliği, AB Dış İlişkiler Koordinasyon Proje Destek ve Uygulama Birimi BÖLÜM KAZANIMLARI ... 2

HAZIRLIK SORULARI ... 2

HAYATIN İÇİNDEN ... 3

1.GİRİŞ ... 3

1.1. Konuyla İlgili Temel Kavramlar ... 3

1.2. Konuyla İlgili Yasal Dayanaklar ... 5

2. OKUL DENEYİMİ VE ÖĞRETMENLİK UYGULAMASI ETKİNLİKLERİNDE SORUMLULUKLAR ... 5

2.1 Öğretmen Adayı Öğrencinin Sorumlulukları ... 6

2.2 Uygulama Okulu ve Çalışanların Sorumlulukları ... 6

2.2.1 Uygulama Okulu Müdürlüğünün Görev, Yetki ve Sorumlulukları: ... 7

2.2.2 Uygulama Okulu Koordinatörünün Görev ve Sorumlulukları: ... 7

2.2.3 Uygulama Öğretmeninin Görev ve Sorumlulukları: ... 7

2.3 İl-İlçe Millî Eğitim Müdürlüklerinin Sorumlulukları ... 7

2.4 İlgili Üniversitenin/Eğitim Fakültesinin ve Çalışanların Sorumlulukları ... 8

2.4.1 Fakülte Yönetiminin Görev, Yetki ve Sorumlulukları: ... 8

2.4.2 Fakülte Uygulama Koordinatörünün Görev ve Sorumlulukları: ... 8

2.4.3 Bölüm Uygulama Koordinatörünün Görev ve Sorumlulukları: ... 9

2.4.4 Uygulama Öğretim Elemanının Görev ve Sorumlulukları: ... 9

ÖZET ... 10

DEĞERLENDİRME SORULARI ... 11

CEVAP ANAHTARI ... 15

DÜŞÜNME ZAMANI ... 15

GÜZEL SÖZLER ... 15

KAYNAKÇA ... 16

(10)

x Kuram ve Uygulamada Okul Deneyimi ve Öğretmenlik Uygulaması

2. BÖLÜM

OKUL DENEYİMİ VE ÖĞRETMENLİK UYGULAMASI DERSLERİNDE YAPILACAK ETKİNLİKLERİ PlânLAMA

Doç. Dr. Rüştü YEŞİL

Ahi Evran Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Bölümü Öğretim Üyesi

BÖLÜM KAZANIMLARI ... 18

1.GİRİŞ ... 20

2.OKUL DENEYİMİ VE ÖĞRETMENLİK UYGULAMASI DERSİ ... 21

2.1. Okul Deneyimi ve Öğretmenlik Uygulaması Derslerinin Amacı ... 22

2.2. Okul Deneyimi ve Öğretmenlik Uygulaması Derslerinin Kapsamı ... 24

2.3. Verimli Bir Okul Deneyimi ve Öğretmenlik Uygulaması Dersi İçin Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar ... 25

a. İş birliği ve Koordinasyon/Organizasyon ... 25

b. Plânlama ve Plânlı davranma ... 26

2.4. Plânlı Çalışmanın Yararları ... 27

2.5. Plânlama Nasıl Yapılmalı? Plânlama İlkeleri ... 27

2.6. Plânlama Aşamaları ... 29

2.7. Plânlanacak Durumlar ... 30

2.7.1. Hedefl erin Plânlanması ... 30

2.7.2. İçeriğin Plânlanması ... 32

2.7.3. Etkinliklerin Plânlanması ... 33

2.7.4. Değerlendirmenin Plânlanması... 39

ÖZET ... 42

KAYNAKÇA ... 47

(11)

İçindekiler xi

3. ÜNİTE

ÖĞRETMENİN OKULDAKİ BİR GÜNÜNÜ GÖZLEMLEME Doç. Dr. Ali MEYDAN

Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Sosyal Bilgiler Eğitimi ABD Öğretim Üyesi

1. GİRİŞ... 52

1.1.Konuyla İlgili Temel Kavramlar ... 52

1.2.Konuyla İlgili Yasal Dayanaklar ... 53

2. GÖZLEM ... 54

2.1. Öğretmenin Okuldaki Bir Günü ... 55

2.2. Öğretmenin Okuldaki Bir Günü İçin Öngörülen Beceriler ... 56

2.3. Öğretmenin Okuldaki Bir Günü İçin Yönergeler ... 56

2.4. Öğretmenin Gözlenmesi ... 57

2.4.1. Öğretmenin bir dersi işlerken dersi nasıl düzenlediğinin gözlenmesi ... 57

2.4.2. Derste kullandığı materyalleri gözlemleme ... 58

2.4.3. Öğretim yöntem ve tekniklerini nasıl uyguladığının gözlenmesi .... 60

2.4.4. Derste ne tür etkinliklerden yararlandığının gözlenmesi ... 62

2.4.5. Öğrencinin derse katılımı için uygulanan etkinliklerin gözlemlenmesi ... 62

2.4.6. Öğretmenin dersin yönetimi ve sınıfın kontrolü için neler yaptığının gözlenmesi ... 63

2.4.7. Öğretmenin dersi nasıl bitirdiğinin ve öğrenci çalışmalarını nasıl değerlendirdiğinin gözlemlenmesi ... 65

2.4.8. Öğretmenin ders dışı etkinliklerinin (teneff üste yaptıklarını, ders hazırlıklarını, ders sonu değerlendirmelerini, sınav hazırlık ve uygulamalarını vb.) gözlemlenmesi ... 66

ÖZET ... 68

KAYNAKÇA ... 76

(12)

xii Kuram ve Uygulamada Okul Deneyimi ve Öğretmenlik Uygulaması

4. BÖLÜM

ÖĞRENCİNİN OKULDAKİ BİR GÜNÜNÜ GÖZLEMLEME Doç. Dr. Ayşe MENTİŞ TAŞ

Necmettin Erbakan Üniversitesi Ahmet Keleşoğlu Eğitim Fakültesi Sınıf Öğretmenliği ABD Öğretim Üyesi

1.GİRİŞ ... 78

2. ÖĞRENCİLERİ OKULDA SINIF İÇİNDE VE SINIF DIŞINDA GÖZLEMLEMENİN ÖNEMİ ... 79

2.1. Bir Öğrencinin İncelenmesi... 80

2.1.3 Gözlem Formu (Öğrencinin Bir Günü) ... 83

2.1.4 Öğrencinin Okuldaki Bir Günü ... 84

2.1.5 Örnek: Öğrencinin Okuldaki Bir Günü ... 85

ÖZET ... 87

KAYNAKÇA ... 92

5. BÖLÜM OKULUN ÖRGÜT YAPISI, OKUL MÜDÜRÜNÜN GÖREVLERİ VE TOPLUMLA İLİŞKİLERİ Yrd. Doç. Dr. Vedat AKTEPE Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Sınıf Öğretmenliği ABD Öğretim Üyesi BÖLÜM KAZANIMLARI ... 94

1. GİRİŞ... 96

1.1.Konuyla İlgili Temel Kavramlar ... 96

(13)

İçindekiler xiii

2.OKULUN ÖRGÜT YAPISI... 97

2.1.Örgüt ... 97

2.1.1.Örgüt Yapısının Boyutları ... 98

2.2.Okul ... 98

2.2.1.Okulun Görevleri ...100

2.2.2. Okulun Fiziksel Özellikleri ...102

2.2.3.Okul Örgütünün Özellikleri ...102

2.2.4.Okul Örgütünün Boyutları ...104

3. OKUL YÖNETİMİ...106

3.1. Okul Yönetiminde Rol Oynayan Öğeler ...108

3.1.1. Okulun İç Öğeleri ...108

3.1.2. Okulun Dış Öğeleri ...108

3.2. Okul Yönetiminden Beklenen Etik İlkeler ...108

3.2.1. Uyulması Beklenen Etik İlkeler ...109

3.2.2. Etik Dışı Davranışlar ...109

3.3. Okul Yönetiminin Süreçleri ...109

3.4. Okul Müdürünün Yetki ve Sorumlulukları ...110

3.5. Okul Yöneticisinin Görevleri ...112

3.6. Eğitim Yöneticisinin Yeterlikleri ...113

3.7. Okul Yöneticisinden Beklentiler ...114

4. OKUL - TOPLUM İLİŞKİSİ ...116

4.1.Toplumun Okuldan, Okulun Aileden Beklentileri ...118

4.1.1. Toplumun Okuldan Beklentileri ...118

4.1.2. Okulun Aileden Beklentileri ...119

4.2. Okul-Aile Birlikleri ...120

4.2.1.Okul Aile Birliğinin Görev ve Yetkileri ...122

4.3. Okulda Veli Toplantıları ...123

4.4.Okul Müdürünün Toplumla İlişkilerinin Önemi ...125

ÖZET ...128

DEĞERLENDİRME SORULARI ...130

CEVAP ANAHTARI ...136

DÜŞÜNME ZAMANI ...136

GÜZEL SÖZLER ...136

KAYNAKÇA ...137

(14)

xiv Kuram ve Uygulamada Okul Deneyimi ve Öğretmenlik Uygulaması

6. BÖLÜM

OKUL DENEYİMİ VE ÖĞRETMENLİK UYGULAMALARI ÇALIŞMALARINI YANSITAN PORTFOLYO HAZIRLAMA

Yrd. Doç. Dr Mustafa TAHİROĞLU

Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Sınıf Öğretmenliği ABD Öğretim Üyesi

BÖLÜM KAZANIMLARI ...142

HAZIRLIK SORULARI ...142

HAYATIN İÇİNDEN ...143

1.GİRİŞ ...143

1.1.Konuyla İlgili Temel Kavramlar ...143

1.2. Konuyla İlgili Yasal Dayanaklar ...144

2. PORTFOLYO ...144

2.1. Portfolyonun Faydaları ...146

2.2. Portfolyo Oluşturma Süreci ...149

3. OKUL DENEYİMİ VE ÖĞRETMENLİK UYGULAMASI SÜRECİNDE PORTFOLYO ...155

3.1. Dersi Gözlemleme ...157

3.2. Öğretmeni Gözlemleme ...158

3.3. Öğrencileri Gözlemleme ...158

Ders Plânı Hazırlama ...159

3.4. Ders Etkinliği Hazırlama ...160

3.5. Sınav Hazırlama, Uygulama ve Değerlendirme ...161

3.6. Okulda Karşılaşılan Sorunlar ve Çözümleri ...162

3.7. Öğrenci Çalışmalarının Değerlendirilmesi ...162

3.8. Ders Yönetimi ve Sınıf Kontrolü ...162

3.9. Bir Dersin Öğretim Programının İncelenmesi ...163

3.10. Performans ve Proje Görevi Tasarlama ...163

3.11. Bağımsız Ders Yürütme ...163

3.12. Toplantılar ...164

3.13. Okul Yönetimi ...164

3.14. Öğretmenin Görev ve Sorumlulukları ile İlgili Mevzuat...165

3.15. 1739 Sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu ...165

3.16. İlköğretim veya Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği ...165

3.17. 657 Sayılı Devlet Memurları Kanunu ...166

3.18. E-okul Uygulamaları ... 166

(15)

İçindekiler xv

ÖZET ... 167

KAYNAKÇA ... 172

EKLER... 174

Ek-1: Ders Gözlem Formu ... 174

Ek-2: “Öğretmenin Bir Günü” Gözlem Formu ... 175

7. BÖLÜM OKUL REHBERLİK HİZMETLERİNİN İNCELENMESİ Yrd. Doç. Dr. Hicran ÇETİN GÜNDÜZ Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Bölümü, Rehberlik ve Psikolojik Danışma ABD Öğretim Üyesi BÖLÜM KAZANIMLARI ...178

1. GİRİŞ...179

1.1. Konuyla İlgili Temel Kavramlar ...179

2. REHBERLİK HİZMETLERİNİN TANIMI VE KAPSAMI ...180

2.1. Rehberlik Hizmetlerinin Tanımı ...180

2.2. Rehberlik Hizmetlerinin Kapsamı ...183

3.EĞİTİM KADEMELERİNE GÖRE REHBERLİK HİZMETLERİ ...186

3.1. Okul Öncesi Eğitim Kurumlarında Rehberlik Hizmetleri ...187

3.2. İlköğretimde (İlkokul ve Ortaokul) Rehberlik Hizmetleri ...188

3.3. Ortaöğretim Kurumlarında Rehberlik ...189

4. REHBERLİK VE PSİKOLOJİK DANIŞMA HİZMETLERİNİN OKULLARDA İŞLEYİŞİ ...190

4.1. Okul Müdürünün Rehberlik ve Psikolojik Danışma Hizmetlerine İlişkin Görevleri ...192

4.2. Sınıf Rehber Öğretmeni ...198

ÖZET ... 201

(16)

xvi Kuram ve Uygulamada Okul Deneyimi ve Öğretmenlik Uygulaması

KAYNAKÇA ... 206

8. BÖLÜM ÖĞRETMENLİK UYGULAMASI DERSLERİNDE YAPILACAK ÇALIŞMALARI VE ETKİNLİKLERİ PlânLAMA Yrd. Doç. Dr. Barış ÇAYCI Niğde Üniversitesi Eğitim Fakültesi Sınıf Öğretmenliği Eğitimi Anabilim Dalı Öğretim Üyesi BÖLÜM KAZANIMLARI ...210

1. GİRİŞ...211

2. TÜRKİYE’DE ÖĞRETMEN YETİŞTİRME POLİTİKALARINA GENEL BİR BAKIŞ (1923-1982) ...211

3. TÜRKİYE’DE ÖĞRETMEN YETİŞTİRME POLİTİKALARINA GENEL BİR BAKIŞ (1982-2014) ...214

4. TÜRKİYE’DE ÖĞRETMEN YETİŞTİRME PROGRAMLARINDA UYGULAMA BOYUTUNA GENEL BİR BAKIŞ ...216

5. ÖĞRETMENLİK UYGULAMASI DERSLERİNİN AMACI VE İÇERİĞİ ...218

6. ÖĞRETMENLİK UYGULAMASI DERSLERİNDE YAPILACAK ÇALIŞMALAR ...220

7. ÖĞRETMENLİK UYGULAMASI DERSLERİNDE PlânLANACAK VE UYGULANACAK ETKİNLİKLER ...221

A- 2. Haft a ile 13. Haft a Arası Devam Edecek Ders Anlatımları İçin Gerekli Örnek Bir Ders Plânı ...223

Ders Plânı Örneği ...223

B- 1. Haft a Hazırlanacak ve 14. Haft a Kontrolü Yapılacak Olan Dönem Plânını Hazırlama ...225

Form 1: DÖNEM Plân I ... 226

(17)

İçindekiler xvii

C- 2. Haft a İçin ‘Öğretmenin Okuldaki Bir Gününü Gözlemleme

ve Analiz Etme’ ... 227

Form 2/A: ÖĞRETMEN GÖZLEM FORMU ... 227

Form 2/B: ÖĞRETMEN GÖZLEM RAPORU ... 229

D- 3. Haft a İçin ‘Seçilen Bir Öğrencinin Okuldaki Bir Gününü Gözlemleme ve Analiz Etme’ ... 230

Form 3/A: ÖĞRENCİ GÖZLEM FORMU ... 230

Form 3/B: ÖĞRENCİ GÖZLEM RAPORU ... 231

E- 4. Haft a İçin ‘Seçilen Bir Öğrencinin İncelenmesi’ ... 233

Form 4: ÖĞRENCİ İNCELEME GÖZLEM RAPORU ... 233

F- 5. Haft a İçin ‘Seçilen Öğretim Stratejisi ile Kullanılan Öğretim Yöntem ve Teknikleri’ ... 234

Form 5/A: ÖĞRETİM YÖNTEMLERİ GÖZLEM FORMU ... 234

Form 5/B: ÖĞRETİM YÖNTEMLERİ GÖZLEM RAPORU ... 236

G- 6. ve 7. Haft a İçin ‘Bir Dersin Yapılandırmacı Anlayış Çerçevesinde İncelenmesi’ ... 236

Form 6: YAPILANDIRMACI ANLAYIŞ ÇERÇEVESİNDE BİR DERSİN GÖZLEM FORMU ... 237

H- 8. ve 9. Haft a İçin ‘Bir Dersin Değerlendirme Boyutunun Yapılandırmacı Anlayış İçinde İncelenmesi’ ... 239

Form 7: BİR DERSİN DEĞERLENDİRME BOYUTU GÖZLEM FORMU ... 239

I- 10. Haft a İçin ‘Ders Yönetiminin ve Sınıf Kontrolünün Gözlemlenmesi’ ... 240

Form 8: DERSİN YÖNETİMİ VE SINIF KONTROLÜ GÖZLEM FORMU ...241

K- 11. Haft a İçin ‘Okulun ve Sınıfl arın Sahip Olduğu Araç Gereçler ile Kaynakları Belirleme’ ...242

Form 9: ARAÇ-GEREÇ VE KAYNAKLARLA İLGİLİ GÖZLEM FORMU ...242

L- 12. Haft a İçin ‘Okul Müdürü ve Okul Kuralları’ ...244

Form 10: OKUL MÜDÜRÜ VE OKUL KURALLARI GÖZLEM RAPORU ...244

M- 13. Haft a İçin ‘Okul ve Toplum (Çevre İncelemesi)’ ...245

Form 11: OKUL VE TOPLUM (ÇEVRE İNCELEMESİ) GÖZLEM RAPORU ... 245

ÖZET ... 246

(18)

xviii Kuram ve Uygulamada Okul Deneyimi ve Öğretmenlik Uygulaması

KAYNAKÇA ...250

9. BÖLÜM UYGULAMA OKULUNDA YAPILACAK İŞLERİ BELİRLEME Yrd. Doç. Dr. Alper Murat ÖZDEMİR Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Sınıf Öğretmenliği ABD Öğretim Üyesi BÖLÜM KAZANIMLARI ... 252

1.GİRİŞ ... 253

1.2.Konuyla İlgili Yasal Dayanaklar ... 254

2. UYGULAMA OKULUNDA YAPILACAK İŞLER ... 254

2.1. Okul Deneyimi Dersi Kapsamında Yapılacak İşler ... 256

2.1.1. Dönem Plânı Hazırlama ... 257

2.1.2. Öğretmenin Okuldaki Bir Günü ... 258

2.1.3. Öğrencinin Okuldaki Bir Günü ... 259

2.1.4. Bir Öğrencinin İncelenmesi ... 260

2.1.5. Öğretim Yöntemleri ... 260

2.1.6. Dersin Yönetimi ve Sınıfın Kontrolü ... 262

2.1.7. Öğrenci Çalışmalarının Değerlendirilmesi ... 264

2.1.8. Değerlendirme ve Kayıt Tutma ... 266

2.1.9. Çalışma Yapraklarının Hazırlanması ve Kullanılması ... 267

2.1.10. Okulda Araç- Gereç ve Yazılı Kaynaklar ... 269

2.1.11. Okul Müdürü ve Okul Kuralları ... 271

2.1.12. Dersi Plânlama ve Etkinlikleri Sıraya Koyma ... 272

2.1.13. Okul ve Toplum ... 273

2.1.14. Mikro-Öğretim Teknikleri ... 274

2.1.15. Okul Deneyimi Çalışmalarının Değerlendirilmesi ... 274

2.2. Öğretmenlik Uygulaması I Dersi Kapsamında Okulda Yapılacak İşler ...274

2.3. Öğretmenlik Uygulaması II Dersi Kapsamında Okulda Yapılacak İşler ... 276

Amaç...277

(19)

İçindekiler xix

İşleyiş ...278

Uygulama Deneyimlerinin Kaydedilmesi ve Dosyalanması...279

Değerlendirme ...280

ÖZET ...281

KAYNAKÇA ...285

10. BÖLÜM ÜNİTELENDİRİLMİŞ YILLIK Plân VE DERS PlânI HAZIRLAMA Yrd. Doç. Dr. Sevim GÜVEN Gaziosmanpaşa Üniversitesi Eğitim Fakültesi Sınıf Öğretmenliği ABD Öğretim Üyesi BÖLÜM KAZANIMLARI ...288

1.GİRİŞ ...289

1.1.Konuyla İlgili Temel Kavramlar ...289

1.2.Konuyla İlgili Yasal Dayanaklar ...289

2. Plân ...290

2.1. Plânlamanın Önemi...290

2.2. Plân Yapmanın Gerekliliği ...291

2.3. Plânlama Sürecinde Öğretmenin Yapacağı Çalışmalar ...292

2.3.1.Öğretmenin Kendini Geliştirmesi ...292

2.3.2. Öğretmenin Çevreyi Tanıması ...293

2.3.3. Öğretmenin Model/Strateji /Yöntem/Teknikleri Belirlemesi ...293

2.3.4. Öğretmenin Araç Gereç ( Materyal ) Hazırlaması ...294

2.3.5. Öğretmenin Öğrenci Hazırlığı ...294

2.3.6. Öğretmenin Yıllık Çalışma Takvimi Hazırlaması ...294

2.3.7. Öğretmen ve Toplantılar...294

2.4. Plân Çeşitleri ...294

2.4.1. Ünitelendirilmiş Yıllık Plân ... 295

(20)

xx Kuram ve Uygulamada Okul Deneyimi ve Öğretmenlik Uygulaması

2.4.2. Ders Plânı ... 301

Ders plânı nasıl hazırlanır? ... 303

Sonuç Etkinlikleri ... 308

2.4.3. Gezi-Gözlem Plânı ... 320

2.4.4. Deney Plânı ... 320

2.4.5. Sonuç ... 321

ÖZET ... 322

KAYNAKÇA ... 326

11. BÖLÜM ÖĞRETMENLİK UYGULAMA ETKİNLİKLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ Doç. Dr. Elvan YALÇINKAYA Niğde Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Sosyal Bilgiler Öğretmenliği ABD Öğretim Üyesi BÖLÜM KAZANIMLARI ... 328

1. GİRİŞ... 329

2. UYGULAMA ETKİNLİKLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ ... 329

2.1. Uygulama Etkinliklerinin Değerlendirilmesine İlişkin Yasal Çerçeve ... 330

2.2. Değerlendirme Teknikleri ve Örnek Formlar ... 335

Dereceli Puanlama Anahtarı/Değerlendirme Ölçeği (Rubrik)... 348

Öz Değerlendirme ... 349

Akran Değerlendirme ... 350

Portfolyo: Uygulama Deneyimlerinin Kaydedilmesi ve Dosyalanması ... 350

Gözlem ... 352

Genel Öneriler: ...353

(21)

İçindekiler xxi

Tutum Ölçeği ...354

Günlükler ...355

Kontrol Listesi ...355

Toplantılar ...356

ÖZET ...357

BUNLARI BİLİYOR MUSUNUZ? ...362

KAYNAKÇA ...363

12. BÖLÜM ÖĞRETMENLİK UYGULAMASINDA SINIF YÖNETİMİ BECERİSİ Yrd. Doç. Dr. Emine Gül (MORTAŞ) ÖZENÇ Niğde Üniversitesi Eğitim Fakültesi Sınıf Öğretmenliği ABD Öğretim Üyesi BÖLÜM KAZANIMLARI ...366

1.GİRİŞ ...367

2. SINIF HÂKİMİYETİ VE SINIFTA DİSİPLİN ...367

2.1. Sınıft a Hâkimiyet ve Disiplini Sağlamada Öğretmene Öneriler ...369

2.2. Sınıft a Disiplini Sağlamada Etkili Yaklaşımlar ...369

3. ÖĞRENCİ İÇİN İSTENMEYEN DAVRANIŞLARI YÖNETME VE BU KONUDA YÖNETİM PlânI HAZIRLAMA ...370

3.1. İstenmeyen Öğrenci Davranışlarının Nedenleri: ...372

4. SINIF YÖNETİMİ KAVRAMI VE ÖZ DEĞERLENDİRME RAPORU ÖRNEKLERİ ...373

4.1. Sınıf Yönetimi Kavramı ...373

4.2 Öz değerlendirme Raporu Örnekleri ...374

Kurallar Geliştirmede Kullanılan Yöntemleri Değerlendirme Formu ...379

ÖZET ...380

(22)

xxii Kuram ve Uygulamada Okul Deneyimi ve Öğretmenlik Uygulaması

CEVAP ANAHTARI ... 384 DÜŞÜNME ZAMANI ... 384 GÜZEL SÖZLER ... 384 KAYNAKÇA ... 385

YAZARLARIMIZIN ÖZ GEÇMİŞLERİ ... 387

(23)

Yrd. Doç. Dr. Vedat AKTEPE

Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Sınıf Öğretmenliği ABD Öğretim Üyesi

OKULUN ÖRGÜT YAPISI, OKUL MÜDÜRÜNÜN GÖREVLERİ VE

TOPLUMLA İLİŞKİLERİ

5. ^BÖLÜM

(24)

BÖLÜM KAZANIMLARI

• Okulun örgüt yapısı, okul müdürü ve toplum ilişkisi konusuyla ilgili temel kavramları öğrenebilme.

• Okulun örgüt yapısı içinde görev alan bireylerin yetki ve sorumlulukla- rının yasal dayanaklarını kavrayabilme

• Örgütün tanımını, örgütün amaca ulaşmak için örgüt yapısının boyutla- rını analiz edebilme

• Okulun tanımını söyleyebilme

• Okulun görevlerini kavrayabilme

• Okulun fiziksel özelliklerini değerlendirebilme

• Okul örgütünün özelliklerini öğrenebilme

• Okul örgütünün boyutlarını söyleyebilme

• Okul yönetimini tanımlayabilme

• Okul yönetiminde rol oynayan öğeleri açıklayabilme

• Okul yönetiminden beklenen etik ilkeler ve değerleri analiz edebilme

• Okul yöneticisinin yetki ve sorumluluklarını söyleyebilme

• Okulun yöneticisinin görevlerini değerlendirebilme

• Okul yöneticisinin rollerini tanımlayabilme

• Okul yöneticisinin yeterlik alanlarını açıklayabilme

• Okul yöneticisinden beklentileri söyleyebilme

• Okul – Toplum ilişkisini açıklayabilme

• Velinin okul yönetimine katılım engellerini değerlendirebilme

• Toplumun okuldan, okulun da aileden beklentilerini kavrayabilme

• Okul-Aile birliklerinin görevlerini söyleyebilme

• Okulda veli toplantılarının verimli olması için yapılacakları değerlendi- rebilme

• Okul müdürünün toplumla olan ilişkilerinin önemini kavrayabilme Kazanımlarını elde etmiş olacaktır.

94 Kuram ve Uygulamada Okul Deneyimi ve Öğretmenlik Uygulaması

(25)

HAZIRLIK SORULARI

• Okulun örgüt yapısı hakkında neler biliyorsunuz?

• Okul müdürünün görevleri nelerdir?

• Okul müdürünün toplumla ilişkilerinin nasıl olması gerektiği hakkında- ki düşünceleriniz nedir?

• Okulun örgüt yapısı içinde görev yapan bireyler kimlerdir? Sorumluluk- ları ve yetkileri nelerdir?

• Örgüt nedir? Okul nedir?

• Okulun görevleri nedir?

• Okulun fiziksel özellikleri nelerdir?

• Okul örgütünün özelliklerini ve boyutlarını söyleyiniz?

• Okul yöneticilerinin sorumluluk, yetki ve rollerini söyleyiniz?

• Okul yöneticisinin yeterlilik alanlarını söyleyiniz?

• Okul yöneticisinden beklentilerin neler olabileceğini düşünüyorsunuz?

• Okul-toplum ilişkisini açıklayınız?

• Velinin okul yönetimine katılımının önündeki engeller neler olabilir?

• Toplumun okuldan, okulun aileden beklentileri nelerdir?

• Okul-aile birliklerinin görevlerini söyleyiniz?

• Okul-veli toplantıları neden önemlidir?

HAYATIN İÇİNDEN

Okulun örgüt yapısı, okul müdürünün görevleri ve toplumla olan ilişkilerinin değerlendirilmesi üzerine uygulama yaptığınız okulda görev yapan okul müdürü, müdür yardımcıları ve öğretmenlerle röportaj yapınız. Bunu arkadaşlarınızla ve sınıfl a paylaşınız.

Okulun Örgüt Yapısı, Okul Müdürünün Görevleri ve Toplumla İlişkileri 95

(26)

1. GİRİŞ

1.1.Konuyla İlgili Temel Kavramlar

Örgüt: Belirli amaçları yerine getirmek için maksatlı olarak ve bilerek oluş- turdukları düzenlemeler şeklinde tanımlanabilir (Robbins and Coulter, 2007 s.59).

Örgüt Yapısı: İşbölümüyle ortaya çıkan görevlerden, görevlerin üst-ast iliş- kisine göre düzenlenmesiyle ortaya çıkan yetke sıra dizininden (hiyerarşi), üretim sürecine göre oluşan iş akımından oluşur (Başaran, 1996, s.26).

Bakanlık: Millî Eğitim Bakanlığı (MEB)

Okul: Bakanlığa bağlı her tür ve derecedeki resmi ve özel örgün ve yaygın öğretim okul/kurumun adıdır (MEB, 2005).

Okul Müdürü: Eğitim yönetiminin sınırlı bir alanda uygulanmasını ifade eden okul yönetimindeki baş aktör olan müdür; okulda amaçların yerine getirilebilmesi için, iş görenleri örgütleyen, emirler veren, çalışmaları yönlendirip eş güdümleyen ve denetleyen kişidir (Gürsel, 2003, s.91).

Veli: Öğrencinin annesi, babası veya yasal olarak sorumluluğunu üstlenen kişi (MEB, 2003).

Okul-Aile Birliği: Okul ile aile arasındaki bütünleşmeyi, dayanışmayı ve iş birliğini sağlamak amacıyla yönetici, öğretmen ve velilerden oluşan birlik (MEB, 2003).

Toplum: Aynı toprak parçası üzerinde bir arada yaşayan ve temel çıkarlarını sağlamak için iş birliği yapan insanların tümü, cemiyet (www.tdk.gov.tr).

1.2. Konuyla İlgili Yasal Dayanaklar

MEB (1973). 1739 Sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu. 14.06.1973 Tarih 14574 Sayılı Resmi Gazete

MEB (1961). 222 Sayılı İlköğretim ve Eğitim Kanunu. 05.01.1961 Tarih 10705 Sayılı Resmi Gazete

MEB (2002). Özel Eğitim Rehberlik ve Danışma Hizmetleri Genel Müdürlü- ğünün 2002/27 Sayılı Genelge

MEB. (2003). Millî Eğitim Bakanlığı İlköğretim Kurumları Yönetmeliği. Res- mi Gazete 27.08.2003 /25212 ve 2552 Sayılı Tebliğler Dergisi

MEB. (2005). Millî Eğitim Bakanlığı Okul Aile Birliği Yönetmeliği. Resmi Ga- zete 31.05.2005 28199 Sayılı Resmi Gazete

(27)

MEB (2005). Millî Eğitim Bakanlığı İlköğretim ve Ortaöğretim Kurumları Sosyal Etkinlikler Yönetmeliği. 13.01.2005 tarih 25699 sayılı Resmi Gazete, Şubat 2005 /2569 Tebliğler Dergisi

MEB (2009). Millî Eğitim Bakanlığı Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği.

31.07.2009 tarih 27305 Sayılı Resmi Gazete

2.OKULUN ÖRGÜT YAPISI

2.1.Örgüt

Türk Dil Kurumu Örgütü, “ortak bir amacı gerçekleştirmek için bir araya gelmiş kişilerin veya kurumların oluşturduğu birlik, teşekkül, teşkilat” şeklin- de tanımlamıştır. Bir örgütün var olabilmesi için; örgütün ortak amacı, örgütün amacının gerçekleşmesine katkıda bulunma isteği ve etkileşimde bulunabilecek bireylerin olması gerekir. Örgütün özellikleri bir yapı olarak ele alındığında ise her örgütte; Bir yönetim kademesi ve bir emir komuta zinciri vardır. İşte uzmanlaşma esastır. İş bölümü ve bölümlere ayrılma söz konusudur. Yetki ve sorumluluklar belirlenmiştir.

Robbins (2005, 452)’ e göre örgütsel yapı, görevlerin formal olarak nasıl bö- lündüğünü, gruplândığını ve koordine edildiğini tanımlar. Başaran’a göre (1996, s.26) göre bir örgütün yapısı, işbölümüyle ortaya çıkan görevlerden, görevlerin üst-ast ilişkisine göre düzenlenmesiyle ortaya çıkan yetke sıra dizininden (hiyerar- şi), üretim sürecine göre oluşan iş akımından oluşur.

Okullar bürokratik örgütlerdir. Yücel (1999) Bürokrasi istenen sonuçlara ulaşmak için insan aktivitelerini organize eden bir proje, medeniyetler tarihi bo- yunca geliştirilen sosyolojik bir olgudur. Buluç (2009, s.75) Bürokrasinin etkin işlemesinde okul yöneticileri önemlidir. Bürokrasiyi bilen ve etkili şekilde kullanan yöneticiler, bürokrasinin olumsuzluklarını ortadan kaldırarak, onu amaçlar doğrultusunda kullanabilirler. Aksi takdirde problemlerin ortaya çıkması ve yö- netimin işlevselliğini kaybetmesi kaçınılmazdır.” Bürokratik örgütlerin iki temel özelliği, formellik ve merkeziyetçiliktir. Formellik, örgütün yazılı kurallar, düzen- lemeler, yöntemler ve politikalara sahip olma derecesidir. Merkeziyetçilik ise kurallar çerçevesinde koordinasyonun sağlanması için oluşturulan hiyerarşidir. De- mir (2009, s.102) Mevcut durumdaki okul yapılanmasına ilişkin en uygun görülen okul modelinin “Güçlü bir bürokratik yapı sergileyen okul sistemleri” olduğu ve bunun yanında piyasa modelinin genişletilmesi senaryosunun da mevcut durumdaki okul yapısına uyum sağlayan diğer bir senaryo olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

(28)

2.1.1.Örgüt Yapısının Boyutları

Alan yazına bakıldığında, örgüt yapısı araştırmacılar tarafından değişik bo- yutlarda incelendiği görülmektedir. Genel olarak örgütü amacına ulaştıracak örgüt yapısının boyutları şunlardır: Merkezileşme, formelleşme, karmaşıklık, uzmanlaş- ma, otorite hiyerarşisi, standartlaşma, profesyonellik, personel oranları, dikey ve yatay adem-i merkezileşme, plânlama ve kontrol sistemleridir.

Örgütsel yapı ile ilgili araştırmalar incelendiğinde, yurt dışında öğretmen- lerin okullarının örgütsel yapısına ilişkin algılarını kapsayan pek çok araştırma yapılmasına rağmen; ülkemizde yapıyla ilgili araştırmaların büyük bir kısmının eğitim dışındaki alanlarda yapıldığı görülmüştür. Hem yurt dışında hem yurt için- de yapılan araştırmalarda; örgütsel yapının iş doyumu, etkililik, sadakat, yaban- cılaşma, denetim odağı, büyüklük – belirsizlik – teknoloji, örgütsel dayanışma, örgüt iklimi, takım iklimi, örgütsel bağlılık, işten ayrılma niyeti, karar verme, ör- gütsel kontrol, yenileşme, değişme, bilgi teknolojisi, bilgi yönetimi, örgütse adalet, sosyal etkileşim, mesleki gelişim, örgütsel iletişim, örgütse vatandaşlık, örgütsel politika, örgütsel performans değişkenleri ile ilişkisinin incelendiği görülmüştür (Ordu, 2011, s.78).

2.2.Okul

Okulun pek çok tanımı yapılmıştır. Okul, öğrenciler için olumsuzluklardan arındırılmış onların ve toplumun gereksinimlerine en iyi bir şekilde hizmet veren kontrollü bir ortamdır. Okul, toplumun, bireylerinin toplumsal ve bireysel gereksinimlerini karşılamak amacıyla, onların eğitimlerini üstlenen kurumların ortak adıdır (Demirel ve Kaya, 2007, s.286). Okul, toplumun eğitim kavramı ve hizmetiyle özdeşleştirdiği kurum, eğitim sisteminin en işlevsel parçası ve üretim amaçlı somut örgütlenmesidir (Açıkalın, 1998:1). Okul, birbirlerine bağlı çeşitli öğelerden oluşan, amaç, ilke ve görevleri açık bir biçimde tanımlanmış bir grup insandan oluşan, çevresinde farkındalık oluşturan, kendine özgü bir kültürü olan, karmaşık sosyal ilişkileri ağı olan sosyal sistemdir (Hoy ve Miskel, 2010, s.22).

Okul, öğrencilerine, önceden tasarlanmış eğitsel amaçlara ulaştırmak için gereken davranışı (bilgi, beceri ve tutumu) plânlı bir süreç içinde belli bir sürede kazandı- ran örgüttür. Öğrenmenin yaşam boyu olmasına eğitim nerede yapılıyorsa orası bir okuldur” (Başaran, 2006, s.139). Eğitim ve öğretimi meslek edinmiş kişilerin, belirli yaş ve nitelikteki öğrencileri belirli bir program ve amaçlar doğrultusunda yetiştirdikleri, kendileri ve toplum için yararlı bireyler haline getirmeye çalıştıkları mekânlardır (Taşpınar, 2006, s.170).

(29)

Okul bireylerin topluma uyumlu hale gelmesini sağlamak için kurulmuş bir örgüt olduğu için, toplumun ihtiyaç ve beklentilerini bireye açıklamak ve daha kolay uyumunu sağlamak zorundadır (Ünal ve Ada, 2004, s.77). Okul eğitim sisteminin en kritik ve en etkili alt sistemidir. Eğitim sisteminin bütünlüğü içinde belirlenen amaçların gerçekleştirilmesi ya da amaçların eyleme dönüştürülmesi okul aracılığıyla olur, okullar birçok amaca hizmet ederler. Ama çoğunlukla, okulun temel amacının eğitilmiş insan yetiştirmektir (Yavuz, 2004, s.47 ). Her kurum gibi okulun da var oluş nedeni olan belli bir amacı vardır. Okulların temel amacının öğrencilere önceden belirlenen hedefl er doğrultusunda öğrenme yaşantıları dü- zenleyerek davranış değişikliği meydana getirmektir (Nural, 2002, s.295).

Okul sosyal bir ortam içinde çevrenin bir parçası olarak varlığını sürdürür.

Okul yöneticisinin çevre ilişkileri genel olarak dört esas etrafında aşağıdaki gibi özetlenebilir (Taymaz, 2007, s.208):

1. Toplumun okulun faaliyetleri hakkında bilgi alma hakkı vardır.

2. Okul yöneticisi toplumun okuldan beklentilerini öğrenerek uygun halk- la ilişkiler faaliyetleri ile bunları karşılama yollarını aramalıdır.

3. Okul beklentiler çerçevesinde çevreye ve topluma hizmet vermelidir.

4. Çevre ve toplum okulun beklentileri çerçevesinde okula gerekli fayda ve desteği sağlanmalıdır.

Okulun amaçları Millî Eğitim Bakanlığı mevzuatında aşağıdaki gibi ele alınmaktadır (MEB, 1973): Madde 2. Türk Millî Eğitimi’nin genel amacı, Türk Milleti’nin bütün fertlerini,

1. (Değişik: 16/6/1983 - 2842/1 md.) Atatürk inkılâp ve ilkelerine ve Anaya- sada ifadesini bulan Atatürk millîyetçiliğine bağlı, Türk Milleti’nin millî, ahlâkî, manevî ve kültürel değerlerini benimseyen, koruyan ve gelişti- ren, ailesini, vatanını, milletini seven ve daima yüceltmeye çalışan, insan haklarına ve Anayasanın başlangıcındaki temel ilkelere dayanan demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devleti olan Türkiye Cumhuriyeti’ne karşı görev ve sorumluluklarını bilen ve bunları davranış haline getirmiş yurt- taşlar olarak yetiştirmek,

2. Beden, zihin, ahlâk, ruh ve duygu bakımlarından dengeli ve sağlıklı şe- kilde gelişmiş bir kişiliğe ve karaktere, hür ve bilimsel düşünme gücüne, geniş bir dünya görüşüne sahip, insan haklarına saygılı, kişilik ve teşeb- büse değer veren, topluma karşı sorumluluk duyan, yapıcı, yaratıcı ve verimli kişiler olarak yetiştirmek,

(30)

3. İlgi, istidat ve kabiliyetlerini geliştirerek gerekli bilgi, beceri, davranışlar ve birlikte iş görme alışkanlığı kazandırmak suretiyle hayata hazırlamak ve onların, kendilerini mutlu kılacak ve toplumun mutluluğuna katkıda bulunacak bir meslek sahibi olmalarını sağlamak.

Böylece bir yandan Türk vatandaşlarının ve Türk toplumunun refah ve mut- luluğunu artırmak, öte yandan millî birlik ve bütünlük içinde iktisadî, sosyal ve kültürel kalkınmayı desteklemek ve hızlandırmak ve nihayet Türk Milleti’ni çağ- daş uygarlığın yapıcı, yaratıcı, seçkin bir ortağı yapmaktır.

Bu genel amacın altında özel amaçlar yer alır. Bunlar ise hiyerarşik yapıda olmak üzere, herhangi bir okulun amaçları, dersin amaçları, konunun amaçları şeklindedir (MEB, 1973).

Madde 3. Türk eğitim ve öğretim sistemi, bu genel amaçları gerçekleştirecek şekilde düzenlenir ve çeşitli derece ve türdeki eğitim kurumlarının özel amaçları, genel amaçlara ve aşağıda sıralanan temel ilkelere uygun olarak tespit edilir

Türk Millî Eğitimi’nin temel ilkeleri ise “genellikle ve eşitlik, ferdin ve toplumun ihtiyaçları, yöneltme, eğitim hakkı, fırsat ve imkân eşitliği, süreklilik, Atatürk inkılâp ve ilkeleri ve Atatürk millîyetçiliği, demokrasi eğitimi, laiklik, bilimsellik, plânlılık, karma eğitim, okul ile ailenin iş birliği ve her yerde eğitim”dir (MEB, 1973).

2.2.1.Okulun Görevleri

Okulların birey ve toplum açısından incelendiğinde birçok görevi vardır. Bu görevleri sosyal görevler, ekonomik görevleri ve politik görevleri olmak üzere 3 ana başlıkta incelemek uygun olacaktır (Bursalıoğlu, 2011, s.35-38; Çelik, 2002, s.51):

• Okulun Sosyal Görevi: Okulun sosyal görevi öğrenciyi sosyalleştirmek yani ona kültür aşılamaktır. Okul bu görevi yaparken hem kültürü korur hem değiştirerek yenileştirir. Okullar toplumun geçmişten bugüne ge- tirdiği bilgi, gelenek, sanat, teknoloji gibi kültürel mirası genç kuşaklara aktarır. Okullar bu kültür aktarımını topluma zarar “veren bazı değerleri değiştirerek veya yenileştirerek yaparlar ki bu da toplumsal kültürü ge- liştirir. Ayrıca okullarda öğrencilere toplumun ortak değerleri, davranış kalıpları, toplumsal roller plânlı ve kontrollü bir şekilde öğretilir. Böyle- ce öğrencilerin toplumla uyumlu, hak ve sorumluluklarını bilen bireyler olması sağlanır.

(31)

• Okulun Ekonomik Görevi: Okulun ekonomik görevi toplumsal kalkın- mayı sağlamak ve ekonominin insan gücü ve beyin gücünü gereksinimi- ni karşılamaktır. Okulun bu görevi yerine getirebilmesi, önce eğitimin bir yatırım olarak görülmesine bağlıdır. Ülkelerin kalkınmışlık düzeyi ile eğitim düzeyleri arasında doğru orantılı bir ilişki olduğu bilinmektedir.

Ekonomik büyüme; doğal kaynakların ve sermayenin akılcı bir şekilde kullanılması, üretimi sağlayacak teknoloji geliştirilmesi ile gerçekleşir.

Bunu sağlayan ise eğitilmiş insan gücüdür.

• Okulun Politik Görevi: Yetiştirdiği kuşağın toplumdaki devlet sistemine bağlılık göstermesini ve liderlik yetenekleri olan öğrencilerin seçilmesi ve eğitilmesini gerçekleştirmektir. Okullar toplumda egemen olan mevcut siyasal düzeni korur ve devamını sağlamaya çalışırlar. Ülkeler eğitim sistemleri aracılığıyla ülkenin mevcut siyasal rejimine bağlı vatandaşlar yetiştirmeyi amaçlar. Türk Millî Eğitiminin temel amacı Millî Eğitim Te- mel Kanunda “Atatürk inkılâp ve ilkelerine ve Anayasada ifadesini bulan Atatürk millîyetçiliğine bağlı; Türk Milletinin millî, ahlaki, insani, ma- nevi ve kültürel değerlerini benimseyen, koruyan ve geliştiren; ailesini, vatanını, milletini seven ve daima yüceltmeye çalışan, insan haklarına ve Anayasanın başlangıcındaki temel ilkelere dayanan demokratik, laik ve sosyal bir hukuk Devleti olan Türkiye Cumhuriyetine karşı görev ve sorumluluklarını bilen ve bunları davranış haline getirmiş yurttaşlar olarak yetiştirmek;” şeklinde geçer. Bu amaç kısaca rejimi ve bu rejime bağlı insanın niteliklerini açıklamaktadır. Okullarda devletin yönetim biçimi ve ideolojisi çeşitli dersler, tören ve kutlamalarla öğrencilere kazandırıl- maya çalışılır.

Okulun bu görevlerine ilave olarak Şişman ve Turan (2005, s.114) eğitimin bireysel görevini ele almıştır.

• Okulun Bireysel Görevi: Eğitim birey açısından gelişim ve öğrenme- yi kapsamaktadır. Bireyin çeşitli yönlerinden (bilişsel, sosyal, duygusal gelişimini sağlamasına ve öğrenme becerilerini geliştirmesine katkıda bulunması beklenmektedir. Bu bağlamda bireylerin bedensel, zihinsel, sosyal, ahlaki, estetik, duygusal yönlerden geliştirilmesi; kendine yeter- li, kendine güvenen, kendini gerçekleştiren bireyler yetiştirilmesi olarak özetlenebilir.

Okul bireylere yönelik olarak, öğrencileri ilgi ve yetenekleri doğrultusunda yetiştirmeyi amaç edinmiştir. Okul bu görevini yerine getirebilmek için öncelikle öğrencilerin kendi yeteneklerini fark etmelerini sağlamalı, rehberlik yapmalı ve Okulun Örgüt Yapısı, Okul Müdürünün Görevleri ve Toplumla İlişkileri 101

(32)

öğrencilerini iyi bir şekilde yönlendirebilmelidir. Bu yönlendirmenin sağlıklı bir şekilde yapılabilmesi okullarda iyi yetişmiş rehber öğretmenlerin bulunmasına bağlıdır. Ancak Türkiye’deki okullarda ciddi bir rehber öğretmen ihtiyacı ve soru- nu bulunmaktadır. Son yıllarda bu sorun halledilmeye çalışılmaktadır.

Çelik (2002, s.51) Okul yalnızca bir öğrenim kurumu değildir. Kendi içinde ve dışında çatışan sosyal, politik ve ekonomik değerleri dengelemek görevine de sahiptir. Taymaz (2007, s.4) Okulun temel işlevi belli öğrenme yaşantılarının öğ- rencilerle yaşanmasını sağlamak için çevreyi gerekli biçimde düzenleyerek, toplumun sosyal ve ekonomik çevrenin eğitsel ihtiyaçlarım karşılamaktır.

2.2.2. Okulun Fiziksel Özellikleri

Okulun fiziksel yönü özellikleriyle bazı özellikleri taşıması gerekir:

 Okul binası, öğrencilerin eğitim-öğretim ihtiyacına cevap verecek nitelikteki binalar olmalıdır.

 Okul binaları kullanışlı ve güvenli olmalıdır.

 Okul binaları depreme dayanıklı olarak yapılmalıdır.

 Okul binaları yapılırken yeri iyi tespit edilmeli, gürültüden, hava kirliliği, koku vb. durumlardan uzak olmalıdır. Trafiğin yoğun olduğu yerlere inşa edilmemeli, sınıf dersliklerinin güneş almasına ve iyi ışık almasına özen gösterilmelidir. (Sanayi ve fabrikaların bulunduğu bölgelerden, nüfus ve trafik kalabalığı çok olan cadde ve sokaklardan uzak olarak yapılmalıdır)

 Okul binası yönetici, öğretmen, veli ve öğrencilerin bütün ihtiyaçlarını karşılayabilecek nitelikte plânlanmalı ve yapılmalıdır.

 Okul hijyen ve temizliğine dikkat edilmeli, öğrenci sağılığının her şeyin önünde olduğu unutulmamalıdır.

2.2.3.Okul Örgütünün Özellikleri

Bir okulda paydaşlar arasındaki ilişkiler önem arz eder. Okul paydaşlarının belirlemiş oldukları hedefl ere ulaşmaları için okulda demokratik bir ortamın oluş- ması gerekir. Başta okul yöneticisi okul paydaşlarıyla rahat bir ilişki ağını kurarak informal bir ortamı ortaya koymak durumundadır. Yetkiden çok etkililik özelliği- ni okul içinde yaşamak ve yaşatmak durumunda olmalıdır. Okul içinde bulunan paydaşların birbirinden farklı değer tercihleri olabilir ve bu değerlerden kaynaklı okul içinde çatışmalar da olabilir. Burada okul yöneticisinin kritik görevi katılımcı bir bakış açısıyla çatışan bu değerleri uzlaştırmak, düşünce zenginliği meydana getirerek okul ve toplum yararına sunmaktır.

(33)

Okul çevresinde bulunun bütün formal ya da informal örgütleri etkiler veya tam tersi olarak etkilenir. Bu durum okul ile çevresi arasında çok yönlü bir ilişki ve iletişim olduğunu göstermektedir. Okul çevrenin sorunlarına duyarlı olmalı, yaşanan birtakım eğitim problemlerine çözüm üretmelidir. Aksi takdirde bir okulun görev ve sorumlulukları ile amaçlarını tam olarak gerçekleştirdiğini belirtmek yanlış olacaktır. Okul, öğrencilerine içinde bulunduğu toplumun kültürünü yaşat- mak, sosyal mirası aktarmak için, birtakım çalışmaları yürütür. Bunun yanında dünyada değişen ve gelişen birtakım değer yargılarını, sosyal düzenlemelerin ya- pılmasına da katkıda bulunur.

Okul örgütünün özellikleri (Bursalıoğlu, 2011:32-37):

1. Okul örgütünün en önemli özelliği; üzerinde çalıştığı hammaddenin toplumdan gelen ve topluma giden insan oluşudur.

2. Okulda çeşitli değerler bulunur ve çatışır.

3. Okul denilen örgütün ürününü değerlendirmek güçtür.

4. Okul özel bir çevredir. Bu özel çevrenin görevi, öğrencilerin çevreyi an- lamasını kolaylaştırmaktır.

5. Okul çevresi formal ve informal örgütlerin ya yön verdiği ya da etkilediği örgüttür

6. Düzenlenmiş grupların kendi yararlarını korumak için, okulun fikir ba- ğımsızlığını sınırlamaya çalıştıkları ve bazen başarılı oldukları görülebi- lir. Okul yöneticisi de yönetim bilgi ve becerisi bakımından zayıf ise bu grupların kullanmayı başardıkları bir araç olacaktır.

7. Okul, kültür değişmesini sağlayan örgütlerin başında gelir.

8. Okul yöneticisi hizmet öncesi ve hizmet içi eğitim faaliyetinden geçme- lidir. Çünkü okulun örgüt özelliğinin gerektirdiği görevleri yapabilmekte zorluk çekmektedir.

9. Okul, bürokratik bir örgüttür. Bu özellik, yarar grupları ve baskı grupla- rına karşılık bir güvenlik sağlamaktadır. Diğer yandan bu işlev, bürok- rasinin patolojilerini de barındırabilir. Bürokratik işleyişten dolayı da kalıplaşma, rutinleşme, işlemezlik gibi sorunlar ortaya çıkabilmektedir.

10. Her örgüt gibi okulun da kendine özgü bir kişiliği vardır. Bireylerin bir kişiliği olduğu gibi, örgütlerin de bir kişiliği yani havası ve iklimi vardır.

(34)

Okul örgütünün özelliklerine ilave olarak;

• Bir eğitim kurumu olan okulların belli amaçları vardır. Okulların en be- lirgin amacı, önceden belirlenen amaçlar doğrultusunda öğrencilerde davranış değişiklikleri ve belli kazanımları meydana getirmektir.

• Okul örgütünün birey yönü kurum yönünden daha fazladır ve informal yanı daha ağır basan bir örgüttür.

• Toplumun kültürel mirasını genç kuşaklara aktarmak okulun diğer bir görevidir. Aynı Toplumsal uyumun yanı sıra bireyleri sosyalleştirme gö- revi de vardır.

• Okulun görevi iş görenler arasında varsa çatışan değerleri uzlaştırmaktır.

• Öğretim faaliyetinin sonucunda oluşan ve gerçekleşen ürününü, yetiştir- diği insanın davranışına yansıyan değişimleri gözleyebilme imkânı sınır- lıdır. Bu nedenle, okulun üretim hataları hemen anlaşılmaz.

• Okul yöneticisinin olumlu ya da olumsuz davranışları örgütün havasını etkiler. Bu da örgütte verimliliğe ya da verimsizliğe sebep olur.

• Okullar, toplumsal kalkınmayı sağlamakla da görevlidirler.

• Okul, öğrencilerin ilgi ve yeteneklerini keşfetmesini sağlayarak bu doğ- rultuda yetişmesini teşvik eder ve gerekli olan yönlendirmeyi yapar.

2.2.4.Okul Örgütünün Boyutları

Okul örgütünün boyutlarını şu şekilde açıklamıştır (Bursalıoğlu, 2011:18-31):

Amaç

Örgütün amacı;

• Hem bireysel verimi hem grup verimini dolayısıyla de örgütün verimini artırmak,

• Emeği azaltmak

• Madde ve insan kaynaklarını kontrol edebilmek

• Çatışmayı en aza indirmek

• Bireysel sapmayı en azaltmak

• Örgütün amaçları belirlenirken toplumun değerleri önemlidir ve amaç- lar yön verir

• Bireylerin davranışlarında arzu edilen kazanımları gerçekleştirmek 104 Kuram ve Uygulamada Okul Deneyimi ve Öğretmenlik Uygulaması

(35)

• Amaçlar açık ya da kapalı olabilir. Açık amaçlar formal ve geneldir. Ka- palı amaçlar ise informal ve bireyseldir

• Amaçlar birbiriyle ne kadar ahenkli olursa örgütteki görevler de o derece ahenkli olur

Yapı

Örgütün yapı boyutu içerisinde örgütün fizyolojisi, anatomisi, hiyerarşisi, rol ve statü gibi kavramlar olduğu görülür. Bütün bu örgüt boyutları örgütün amacını gerçekleştirebilmek için gerekli olan durumlardır. Örgütün,

 Fizyolojisi: Örgüt üyelerinin karar verme sürecini etkilemesi

 Anatomisi: Karar verme sürecinin dağılımı

 Hiyerarşisi: Örgüt içerisindeki görev, sorumluluk ve yetkilerin dağılımı

 Rol: Örgüt içinde bulunan bir bireylerden yapması beklenilen davranış- lar

 Statü: Rolün öneminden kaynaklı verilen makam ve değerdir Örgütün iki yanı vardır;

 Formal yanı: Örgütün formal yanını, yasal ve resmi durumunu yansıtır.

Belli kural, kaide ve prosüdürler doğrultusunda işlemler yürütülür, performans göstergesi verimlilik esaslıdır.

 İnformal yanı: Örgütteki bireyler arası ilişkilerden meydana gelir ve ki- şilerarası veya gruplar arası iletişim yolu ile işler. Örgütte bulunan bireylerin ilişkilerinde sınırlama olmaz, içtenlik ve samimiyet esastır ve kişilerin iş doyumuna ulaşması arzulanır.

Süreç

Örgütün boyutlarından bir tanesi de süreç boyutudur. Burada kastedilen yö- netimin süreçleridir. Yönetim ise örgütün içindeki herhangi bir boyuttur. Örgütün üstünde veya altında değil, örgütün içinde yer alan bir boyuttur. Burada yönetim değil, örgüt temel alınmalıdır. Yönetimin görevi, örgütü amaçlarına uygun olarak yaşatmaktır. Yönetimden beklenilen madde ve insan kaynaklarını kontrol altına almak ve önceden belirlenen amaçlara doğru yöneltmektir.

Hava (İklim)

Örgütün hava boyutu, bireyler ve gruplar arası ilişkilerin bir sonucudur. Ör- güt amaçlarının gerçekleşmesi üyelerinin gereksinimlerinin karşılanması arasın- daki oranın da bu hava üzerindeki etkisi büyüktür. Örgütün içinde bulunduğu

(36)

psikolojik ortamını da gösterir. Bir okulun ikliminde (hava) rol oynayan en önem- li unsur öğretmenler ve yöneticilerdir. Örgüt iklimini etkileyen diğer unsurların ise; Örgütte bulunan üyelerin davranış biçimleri, iletişimleri, okul yöneticilerinin rol-model olmaları ve yaptıkları liderlik stilleri ile bireylerin birbirleri ile olan işbirlikleri ve ilişkileridir. Örgütün ikliminde belirlenen bazı özellikler şunlardır (Bursalıoğlu, 2011):

Verimli Örgüt: Sosyal hoşgörü, iş birliği, samimiyet, kendini işe verme.

Verimsiz Örgüt: Aşırı konuşma, düşmanlık, engelleme, direnme, sosyal ay- rım.

İşe Dönük Örgüt: Verim amacı gözcülük, yüksekten bakma, kararlı yöntem- ler.

Bireye Dönük Örgüt: Sınıfl ama, kayırma, gizlilik yokluğu, çıkar düşkünlüğü.

3. OKUL YÖNETİMİ

Okulun işleyişi açısından düşündüğümüzde örgütü bir yapı, yönetimi de bu yapıyı işleten bir süreç olarak düşünebiliriz. Örgüt içerisindeki plânlama, örgüt- leme, koordinasyon, iletişim ve değerlendirme süreçleri ne kadar etkili ve verimli yapılıyorsa, örgüt de o kadar başarılı ve mutlu olabilir.

Yönetim ile örgüt ayrılamazlar çünkü iç içedirler. Yönetimin görevi örgütü amaçlarına ulaştırmaktır. Buradaki önemli olan husus, yöneticinin örgütün üstün- de değil, onun içinde ve bir parçası olmasıdır. Yönetici, belirlenmiş olan örgütün amaçlarına ulaşabilmesi için madde ve insan kaynaklarını yönlendirir ve kontrol eder. Yönetici, örgüt içerisinde etkili işbölümü ve iş birliğinin olması için örgüt üyelerinin görüş ve düşüncelerini de alarak bireylerin ilgi ve yeteneklerine göre sorumluluk ve yetki alanlarını belirler. Böylece demokratik bir ortam içerisinde karara etkin olarak katlımı sağlar.

Okullar eğitim sisteminin alt sistemleri olarak düşünüldüğünde, okul yöne- timi de eğitim yönetiminin bir alt sitemi olarak düşünülebilir. Okul yönetimi bir bakıma eğitim yönetiminin sınırlı bir alana uygulanmasıdır (Taymaz, 2007, s.55).

Eğitim yönetimi nasıl yönetimin eğitime uygulanmasından oluşuyorsa, okul yö- netimi de eğitim yönetiminin okula uygulanmasını konu edinir. Okul yönetimi bir okulun amaç ve politikalarını gerçekleştirmek üzere madde ve insan kaynaklarını örgütler, eşgüdümler ve yönlendirir (Balcı, 2005).

Okul yöneticisi yerine okul müdürü ifadesi daha yaygın olarak kullanılmak- tadır. Okul müdürü okulu yöneten kimsedir. Yani okulun amaçlarını gerçekleş- tirecek, amaçları gerçekleştirebilmek için gerekli plânlama organizasyon kontrol 106 Kuram ve Uygulamada Okul Deneyimi ve Öğretmenlik Uygulaması

(37)

ve denetimi sağlayan, okulun kaynaklarını kullanan, karşılaşılan sorunları çözen veya çözmesi beklenen kişidir (Bursalıoğlu, 2011, s.39-42). Okul müdürü, Eğitim yönetiminin sınırlı bir alanda uygulanmasını ifade eden okul yönetimindeki baş aktör olan müdür; okulda amaçların yerine getirilebilmesi için, iş görenleri örgüt- leyen, emirler veren, çalışmaları yönlendirip eş güdümleyen, ve denetleyen kişidir (Gürsel, 2003, s.91).

İlköğretim Kurumları Yönetmeliğinin 60. Maddesinde İlköğretim okul mü- dürünün görevleri sıralanırken: “Okul müdürü; ders okutmanın yanında kanun, tüzük, yönetmelik, yönerge, program ve emirlere uygun olarak görevlerini yürüt- meye, okulu düzene koymaya ve denetlemeye yetkilidir. Müdür, okulun amaçla- rına uygun olarak yönetilmesinden, değerlendirilmesinden ve geliştirmesinden sorumludur” (MEB, 2003, s.248) denilmektedir.

Okul müdürlerinin denetim rollerine bakıldığında, az da olsa bir yetkilendirmenin olduğu ancak bu yetkilendirmenin daha çok ceza temelli olduğu (uyarı, kınama, maaş kesimi) dikkat çekmektedir. Okul müdürleri herhangi bir ödüllen- dirmede bulunacakları zaman ise bunu sadece üst makama teklif edebilmektedir- ler (Kocaoluk, 2002). Hal böyle olunca, okul müdürlerine karşı çalışan personelin olumsuz tavır ve davranış geliştirilmesi olasılığı ortaya çıkmaktadır.

Açıkalın (1998, s.70-81), Okul müdürlerinin sorumluluklarının yetkiye da- yalı değil de göreve dayalı olarak belirlendiğini, bu yüzden yetki ve sorumluluk dengesinin kurulamadığını ileri sürerek, okul müdürlerinin yetkilerinin açıkça belirtilmesi gerektiğine dikkat çekmektedir. (Balcı, 1993, s.23) Okulların etkili ol- maları, müdürlerin etkili olmalarına bağlıdır. Etkili okulla ilgili araştırmalar, okul yöneticisinin etkili okulun kritik önemdeki etkenlerden birisi olduğunu göster- mektedir

Özmen ve Batmaz (2006, s.117) Okul müdürlerinin yetkilerinin artırılarak yerinden yönetime ağırlık verilmesi sağlanmalıdır. Bu şekilde okullar arasında re- kabet artacağı gibi, daha hesap verir bir okul yönetimi görülebilecektir. Okul mü- dürlüğüne, insan kaynakları yönetimi alanında yeterlilik düzeyi yüksek vasıfl ı eği- timcilerin çekilebilmesi için, müdürlük statüsünün getirileri artırılmalıdır. Bunun için, ücret artımı, alanda ilerleme ve statü ayarlaması yapılmalıdır. Uzun dönemde okul müdürlerinin tümünün eğitim yönetimi alanında yüksek lisans yapmaları sağlanmalıdır.

(38)

3.1. Okul Yönetiminde Rol Oynayan Öğeler

Hesapçıoğlu (2001, s.32), okulun daima ikili bir görevi olduğunu belirtir: o bir yandan olduğu gibi olan, mevcut olan topluma hazırlamalıdır ve diğer yandan da gelecek kuşağa dünyayı yeniden yapılandırma, dünyanın şeklini değiştir- me imkânını da vermelidir. Demir (2009, s.13) Bir toplumun sosyal ve ekonomik ihtiyaçlarının karşılamada okul kurumu önemli bir rol oynamaktadır. Dünya üzerinde bir toplumda kabul gören sistem diğer bir toplumda kabul görmeyebilir.

Bu sebepten dolayı okullar, içinde bulundukları toplumun siyasal, ekonomik ve kültürel yapısına göre şekillenmelidir.

Okul, öğretmenlerden, yardımcı personelden, denetmenlerden, uzmanlar- dan oluşan bir iç çevre ile aileler, siyasi partiler, iş çevresi, sendikalar, dernekler, ticaret odaları gibi toplumsal örgütlerden oluşan bir dış çevreden oluşur (Nural, 2002, s.294). Okul dış ve iç çevreden gelen istek ve beklentileri dikkate alıp, gerekli dönüt ve değerlendirmeyi yapmak durumundadır. Çünkü okul temel girdilerini dış çevreden alır, okulda işeyip belli bir süre sonunda çıktılarını yine dış çevrenin kullanımına sunar.

3.1.1. Okulun İç Öğeleri

İç öğeler, okulun içyapısında yer alan ve okulu oluşturan temel öğeler olu- şudur. Yöneticiler, öğretmenler, memurlar, yardımcı hizmetliler, teknik personel, sağlık personeli, eğitim uzmanları, özel eğitimciler, eğitim programları ve okul bina, donanım, araç ve gereçleri okulu oluşturan iç öğeler olarak sıralanabilir.

Ancak, okulların genel durumuna baktığımızda yönetici, öğretmen, memurlar, hizmetliler dışındaki personelin okulların yapısında yer aldığını söylemek pek de olası değildir.

3.1.2. Okulun Dış Öğeleri

Dış öğeler, okulun dışında yer alan ve okulu oluşturan dış öğelerdir. Aileler, veliler, denetmenler, dernekler, sendikalar, sivil toplum kuruluşları, baskı grupları, basın, kamu yönetiminin çeşitli alanları, iş piyasası, işverenler ve ticaret odaları gibi öğeler dış öğelerdir. Bu öğeler doğrudan okulun yapısında yer almasalar da okul yönetiminde etkili olabilmektedirler.

3.2. Okul Yönetiminden Beklenen Etik İlkeler

Eğitim yöneticilerinin mevcut yasalara uygun davranması kadar etik davran- ması da okul ortamının huzuru açısından önemlidir (Taymaz, 2007, s.23). Okul yöneticisinden beklenen etik ilkeler ve değerler şöyledir (Pehlivan,1999, s.57-71):

(39)

3.2.1. Uyulması Beklenen Etik İlkeler

Adalet, eşitlik, dürüstlük, tarafsızlık, sorumluluk, insan hakları, bağlılık, hu- kukun üstünlüğü, sevgi, saygı, hoşgörü, tutumluluk, laiklik, demokrasi, hak ve öz- gürlükler, emeğin hakkını verme, olumlu insan ilişkileri, açıklık, insancıl çabalar, yasalara uyma.

3.2.2. Etik Dışı Davranışlar

Ayrımcılık, kayırma, rüşvet, ihmal, sömürü, bencillik, yıldırma-korkutma, işkence-eziyet, şiddet, yaranma, yolsuzluk, savurganlık, saldırganlık, hakaret, bedensel taciz, yetkiyi kötüye kullanma, dedikodu, zimmet, dogmatik davranış, yo- bazlık-bağnazlık.

3.3. Okul Yönetiminin Süreçleri

Başaran (1996, s.43-80) yönetimin alt süreçlerini: Plânlama, örgütleme, eş güdümleme, iletişim ve denetleme olarak ele almıştır.

Plânlama: Okulun eğitsel, örgütsel ve yönetsel amaçlarını gerçekleştirmek için gereken girdilerin sağlanma ve kullanma yollarının kararlaştırılması süreci- dir. Plânlama sürecinde: hedef saptama, hedefl eri tanıma, uygulama seçenekle- ri arama, kararlaştırma, plânı yazma ve uygulama, değerlendirme vardır. Ayrıca plânlamanın ilkeleri ise: Amaca uygunluk, bütünlük, ölçülebilirlik, geliştirilebilir- lik, süreklilik, güvenilirlik, tutumluluk ve yalınlıktır.

Örgütleme: Yönetimde örgütleme süreci, hem yeni bir örgüt kurmak hem de kurulmuş bir örgütü yaşatmak için gereklidir. Okulöncesi eğitim okulları, il- kokullar, ortaokullar, ortaöğretim okulları ve yükseköğretim okulları şeklinde ör- gütlenmişlerdir. İşlevsel, süreçsel, amaçsal, destekli amaçsal ve bölgesel örgütleme türleri vardır. Ayrıca okulda yapılan her türlü etkinlik, toplantı, grup, komisyon ve benzeri çalışmaların hepsi örgütlenmeyi gerektirir.

Eş güdümleme: Okulda bulunan tüm güçleri birbirine uyumlu biçimde eği- tim amaçlarını gerçekleştirmeye yöneltmedir. Eş güdümleme sürecine yardım eden unsurlar: Iş birliği, güdülenme, etkileme, yöneltme ve özendirmedir. Okul yöneticileri iş görenlerin eş güdümlenmesi için birçok yöntem kullanır: Gözdağı, ödül ve ceza, borçlandırma, yarışma, işe sarma, işi çekici kılma, takım çalışması.

İletişim: Bir insan için duyu organları ve sinir sisteminin anlamı ne ise, bir örgüt için iletişim araçlarının ve iletişim ağının da anlamı odur. İnsan nasıl bun- larsız yaşayamaz ise, bir örgüt de bunlarsız yaşayamaz. Okul için önemi hem eği- timin hem de öğretimin iletişime ve etkileşime dayanmasıdır. İletişim sürecinde

(40)

kişilerarası iletişim ve yönetsel iletişim vardır. Okul yönetimi, eğitim iş görenleri arasında sağlayacağı iletişimle onların davranışlarını değiştirebilir, ilişkilerini ge- liştirebilir, çatışmaları azaltabilir, eşgüdümü gerçekleştirebilir ve denetimi yapabi- lir. İletişim sürecinde iletişimi ilk başlatan kişiye verici, vericinin gönderdiği iletiyi alacak kişiye alıcı, vericiden alıcıya iletiyi götüren aracıya taşıyıcı denir. Alıcı iletiyi aldığında bir eyleme geçer. Bu eylemin niteliğini niceliğini alıcıya bildiren bilgiye dönüt denir ki bunların hepsi iletişim sürecini oluşturur. İletişimde okul yöneti- minin görevi: Başaltıcılık, güçlendiricilik, sonuçlandırıcılık, ayırıcılıktır.

Denetleme: Plânlanan örgütsel amaçlardan sapmayı önlemek için, örgütün işlemesini izleme ve düzeltme sürecidir. Denetimin amacı, eğitimi üreten okulun etkililiğini sağlamak ve sürdürmektir. Denetimde uyulacak temel ilkeler şunlardır:

eğitim işgörenleri değerlidir. Denetim bir takım çalışmasıdır. Denetimde demokratik önderlik geçerli olmalıdır. Denetim her üyeye kendini geliştirme ve kanıt- lama, işinde başarılı olma olanağı sağlamalıdır. Denetim plânlı ve sürekli bir sü- reçtir. Denetimle ilgili bazı kavramlar şunlardır: Değerleme, özendirme, disiplin, ödül ve ceza, denetlenmeye tepki, özdenetimdir. Denetleme sürecindeki aşamalar ise: Ölçünleme, ölçme, karşılaştırma, düzeltme ve değerlendirmedir.

3.4. Okul Müdürünün Yetki ve Sorumlulukları

• Okulun varoluşunun amacı hizmet üretmektir. Okulun amaçlarını ve felsefesini açıklamaktır. Okulun politikasını saptar ve tanıtır. Okuldaki bütün çalışmaları ilgililerle iş birliği yaparak öğretim yılı başlamadan önce plânlar ve düzenler. Okuldaki personelin görev ve sorumluluk alan- larında yapılan iş bölümü çerçevesinde okuldaki iş ve işlemlerin sağlıklı yürütülmesi ile ilgili koordinasyon, rehberlik ve değerlendirme faaliyet- lerini yürütür. Etkili bir işletme yönetimi geliştirir ve uygular. Yapılan çalışmaları sürekli izler ve değerlendirir. Okul yöneticisi çeşitli ihtiyaç ve beklentileri karşılayarak, düşünce ve hizmet üretme çabası içinde olur.

Okulu için vizyon ve misyon geliştirir. Okul toplumunun beklentilerinin karşılanması için süreç içerisinde öğretmen, öğrenci, veliler ile yüz yüze bireysel görüşerek, özel grup toplantıları yaparak veya genel toplantılar düzenler. Belirlenen hedefl er doğrultusunda süreci okul paydaşlarıyla birlikte yürüterek birlikte sonucu değerlendirmelidir.

• Okulun çevresiyle arasındaki bağ görevini üstlenir. Bilgi ve mal alış ve- rişiyle birlikte çevresiyle iletişimini sağlar. Okul etkinlikleri için ihtiyaç- ları karşılar, okulda katılımcı ve demokratik yönetimi geliştirir, okulda kişiler ve gruplar arası ilişkiler kurar ve eğitim ve öğretim etkinliklerini 110 Kuram ve Uygulamada Okul Deneyimi ve Öğretmenlik Uygulaması