ORMANCILIK VE SU T E M İN İ')
Yazan :
J. D. Ovington, B. Sc., Ph. D.
. Merlewood, Tabiatı Koruma A raştırm a İstasyonu Grange — Över — Sands
Çeviren :
Prof. Dr. Faik TAVŞANOĞLU
Geçmişte tabiî o rm a n ö rtü s ü n ü n kaldırılması neticesi olarak, bugün Birleşik K rallıkta arazi sath ın ın %5 den d a ha azı verimli o rm a n la rla k ap
lıdır. Bir o d u n rezervasyonuna olan ihtiyaç um u m iy etle kabul edilmiş o ld u ğu n d an , s o n-çeyrek asır zarfında gerek özel o r m a n sahipleri ve ge
rek se Orm ancılık K om isyonunca ( F o re s try Com m ission) b ir çok yeni a ğ a çla n d ırm a plânlarının yapılm asına teşebbüs edilmiştir. Bu o rm a n la r evvelemirde y üksek rej iyonlarda ve verimsiz to p ra k la r üzerinde tesis edil
m iştir. Çünkü daha iyi to p ra k la r üzerinde ziraî istihsali devam ettirm ek esası kabul edilmiştir. Çok ekstensif s a h a la r ağaçlandırılm ış ve ağaçlar, bilhassa ekzotik türler, sık b ir d u r u m d a yetiştirilmişlerdir. Yam açlardaki çayırlık veya çalılık arazinin te k r a r o rm a n a çevrilmesi arazi am enajm a- n ın d a esaslı b ir değişikliği icap e ttirm iş ve bu değişikliklerin neticesi ola
r a k araziden faydalanm a şa rtla rın d a d a h a tem kinli olm ak lâzım gelmiş
tir. Geçmişte ormansızlaştırılan yük sek rejiyonlardan m eskûn y e ıie r için dinlenm e, spor, o tla tm a ve su to p la m a zeminleri o lara k istifade edilmiş
tir. Araziden od un istihsali için faydalanıldığı z a m a n la rd a b u r a la rd a n di
ğ er b ir çok m a k s a tla r için istifadeye de devam edilebilir. F a k a t ağaçlan
d ırm a la r, faydalanm anın bu tam amlayıcı şekillerinin nisbî kıymetlerini değiştirebilirler. Yapılan tecrübeler gösterm iştirki, orm a n lık arazinin su
1) The Times Science Review, Spring, 1957.
126
O R M A N C IL IK VE SU T E M İN İ 127
verim i diğer tip vejetasyon ö r tü s ü ile kaplı o lan la n n k in d e n daha azdır.
B u itib arla su to p la m a zeminlerinin su verim i üzerine ağaçlan dırm an ın m u h te m e l aksi tesiri h u su su büyiik ilgi toplam ıştır.
H alk ın refahı için suyun y e te r m ik t a r d a tem ini zarurî olup, m evcut su h a v zalarınd an elde ed ilm ekte olan su m ik tarın ın emniyet a ltın a alın
m ası h u s u s u e h em m iyet k a z an m a k ta d ır. Yıllık o r ta la m a yağışın, yekûn su ihtiyacının takrib en 50 kati o lm asına rağm en, halihazır işletm e şeklile k u r a k senelerde su kıtlığı ile karşılaşılm aktadır. Maalesef yağışlar coğra
fî olduğu gibi, m e v s im le r bak ım ın d an da pek gayri m ü sa it b ir dağılış gös-
Resim : 1 — Terkedilmiş pamuk tarlalarında eroziyon.
Piedmont Rejiyonu, U. S. A.
term ek te d ir. Ayrıca m esk ûn yerler ve e n d üstri m erkezleri nisbeten kurak olan rejiy o n la rd a k u ru lm u ş o ldu klarından, yüksek arazide, su toplam a m aksadiyle b üy ük m asra flarla su rezervuarları ve su yolları yapilmıştır- ki, bu sayede b u r a la r d a elde edilecek fazla suyun depo edilerek icap etti
ği tak d ird e başka yerlere tevzii m ü m k ü n o lm a k ta d ır. Zam anla e n düstri
128 F. TA VŞA NO Ğ LU
genişlediği için daha fazla sayıda ve dah a b ü y ü k rezervuarların yapılması icap etm ektedir.
Su ve o rm a n a ra sın d a m evcut olan b u m ü n a s e b e tle r kom pleksinin k av ram ınd a, elde edilecek yekûn suyun m iktarı, akıp giden su m iktarın ın düzenlenm esi ve suyun keyfiyeti ve eroziyon k o n tro lü de dahil b ir çok fak tö rle rin h e sab a katılm ası icap etm e k te d ir. Bu fak tö rle rin nisbî ehem m iyetleri b ü y ü k ölçüde m ahallî şartlarla değişm ektedir. Meselâ su ile to p ra k eroziyonu Kuzey A m erika'daki P ie d m o n t r ejiy o n u n d a ciddî b ir p roblem teşkil e tm e k te olup (Resim 1), b u r a d a ta tb ik edilecek olan a ra zî işletmesi şekli, eroziyonun genişlemesini önlem elidir. Seller L yn m outh ' da 1953 de oldu ğ u gibi, yer yer yıkıcı n eticeler vermiş olm akla b e ra b e r
Resim : 2 — Sık çalılık sahada teşekkül etmiş bulunan eroziyon oyuntusu. Pennines, İngiltere.
b e re k e t versinki eroziyon ve su taşm aları Büyük B r ita n y a ’da pek m ü h im b ir p ro b le m değildir. Su eroziyonunun b ir neticesi olan sık b ir surette o y u n tu la rın teşekkülü B rita n y a 'd a bazı y ü ksek rejiy on la rın k a ra k te risti
ğini teşkil e tm e k te d ir (R esim 2). B rita n y a d a ğ la rın d a n a ka n su, iste r bu
O R M A N C IL IK V E SU T E M İN İ 129
d a ğ la r orm anlık, ister orm ansız olsun, u m um iyetle iyi kalitededir. B rita n y a ’da göz ö n ü n de tu tu la c a k iki m ü h im fa k tö r yıllık olarak tem in edilecek suyun m ik tarı ve k u r a k p e riy o tla r esnasındaki su verim idir.
O rm an lık arazinin, hid rolo jik dolaşım içinde m u h te lif yollarla suyun dağılmasını ve h a re k e tin i değiştirdiği bilinm ektedir. (Resim 3): Orman-
R esim : 3 — Ormanlık arazide suyun dolaşımı.
lık arazide hid ro lo jik dolaşım a ait bazı görü şler m ev c u ttur. Muayyen bir p eriyot zarfında yağan y a ğ m u r ile zemin ü s tü n d e ve a ltın d a a k a n ve su m uhtevası değişimleri a ra sın d a bir muvazene olması gerekir vc bu m u vazene şöyle form üle edilebilir :
P = R + (E + T + î ) ± S
130 P . TA VŞA NO Ğ LU
Bu ifade, b ir su muvazenesi o lara k Resim 2'deki diyagramla göste
rilen hâdisenin neticesidir. B u d enklem de P = Yağış (P re c ip itatio n ), R = Zeminin ü stü n d e ve altınd a akıp giden su m ik tarı (R u n o ff), E = Bu
h arla şm a ( E v a p o ra tio n ) , T = Terlem e (T ra n s p ira tio n ) , 1 = Tepe çatı
s ında tu tu la n yağış ( I n t e r c e p ti o ıı ) ve S = T o p ra k ve yaşayan organizm a
ların su m uhtevası değişimi (S to ra g e changes in the soil an d living or- ganism s). Muvazene denklem indeki çeşitli faktö rlerin nisbî değerleri üze
rine o rm a n ö r tü s ü n ü n ne şekilde tesir ettiğini tesbit için b i r çok dene
m elere girişilmiş b u lu n u lm a k ta d ır.
Tepe Çatısı Üzerinde Tutulan Yağmur (Interception)
Yağış; y ağ m u r, dolu, kar, kırağı, sis ve çiğ şeklinde vu ku bulabilir.
K u r u buz p arçaları ile ve iyotlu gümüşle b u l u t l a n teksif e tm e k suretiyle y a ğ m u r m iktarını a r t t ır m a k için y a p ıla n 's o n g ayretler b ir yana, esas iti
bariyle yağışı insan eliyle ko ntrol altına alm a k m ü m k ü n olam am ıştır.
Nazarî o larak o rm an ların m ecm u yağış m ik tarın ı arttırd ığı m ülâhaza e dilm ektedir. H e r ne k a d a r m ukayese için bazı s a h a la r ele alınmış ve b u n lar üzerinde o rm a n la ş tırm a d a n evvel ve so n ra tec rüb ele r yapılmış ise de b u gün henüz b u tesiri sadece sa h an ın ağaçla kaplı o lm asına a tfe tm e k hıı- s u s u su n d a bilinen azdır. Ve görünüşe göre yağışta herhangi b ir artış kay
d edilm em iştir. Yağışta m ü him b ir artışın olup olmadığını te sb ite yardım edecek d e m o n s tra s y o n la rm y a p ılm asındaki tekn ik zorluklar, ağaç m a h s u lü n ü id ra k etm ek için geçmesi m a tlû p olan, zaman p e riyo d unu n uzun olm asın d an dolayı, çok b ü y ü k tü r. Böyle uzun b ir zam an zarfın da m üh im iklim değişiklikleri v uk u a gelebilir. Ve yıllık yağıştaki değişiklik o dere
ce b ü y ü k olabilirki, b u ağaçların b ü t ü n tesirlerini m askelem ektedir. Bun
dan b a ş k a o rm a n lık araziye düşen b ü t ü n yağış m ik ta rın ı sıhhatle ölçmek m üşk ü ld ü r. Bilhassa kar, sis veya k ırağının sık sık yağdığı yerlerde.
F ilh a k ik a o r m a n la r yağışın m ik tarın ı ehem m iyetli b ir nisb e tte değiş
tiremez, fakat ağaç tepeleri vasıtasiyle yağışın b ü y ü k b i r kısm ını tutarlar- ki, b u d a zemine k a d a r ulaşacak su m iktarını azaltır. Ağaç tepeleri üze
rin d e tu tu la n y a ğ m u r m ik tarını tesbit e tm ek için tepeler üzerine gelen ve o r a d a tu tu la n la ; zemine k a d a r ulaşan y a ğ m u r m iktarını m ukayese et
m ek m aksadiyle orm an lık arazi ve bu araziye civar orm ansız s a h ala rd a m ü te a d d it ve etraflı tecrü b eler yapılmış b u lu n m a k ta d ır. Ağaç tepeleri ta r a fın d a n tu tu lan y a ğ m u rd a n b ir kısım b u h a rla ş m a yolu ile zemine ulaşm ad an atm o sfe re dön m ekte ve geriye kalan ise ya y a p ra k la rd a n ve d a lla rd a n aşağıya d a m la m a k ta y a h u t d a lla r üzerinde ve dallar boy u nca a ka
ra k gövde akımı (steırı How) olarak aşağıya inm ekted ir. H afif sağ anaklar
O R M A N C IL IK VE SCT T E M İN İ 131
esn asın d a y a ğ m u ru n fazla kısmı ağaç tepeleri üzerinde k a la rak toprağa k a d a r gelm ez; fak a t şiddetli y a ğ m u rla rd a ağaç tepelerinin hem en tam a m e n ıslanması neticesinde yağışın az b ir kısmı o r a d a kalır. Binnetice or
m an lık arazide, In te rce p tio n 'd a n sonra to p ra ğ a erişen su, vâki olan yağ
m u r l a r b ir kaç şiddetli sağanak yerine, bir çok hafif s a ğ an a k lar şeklin
de düşecek olursa en azdır. Ayni zam a n d a ağaç tü rü ile de ilgili olan bu tesir um u m iyetle ibreli ağaç o r m a n la rın d a m ü te b â riz d ir. Bu o r m a n la r d a y a ğ m u r suyu ibrelerin a ra sın d ak i çok sayıda b o ş lu k la rd a yakalanır. H al
buki yapraklı ağaç o rm a n la rın d a tepe çatısı, ibreli ağaç tepe çatısı k a d a r su tu tm a kabiliyetinde g örü n m e m ek te d ir. Bu keyfiyet y a ğ m u r dam lala
rın ın yayvan y a p ra k la r üzerinde yaptığı h a re k e te da ya ndırılm a kta dır. Bir çok p lan ta sy o n la rd a , gövdelerden aşağı akan y a ğ m u r suyu, düşen yağ
m u r u n % 5 ’inden daha azı gibi küçü k b ir n isb e tte o lm aktad ır. F a k a t asıl faal olan n isb e t m u h te lif ağaç türleri için değişm ekte olup, kısm en ağaç
ların şekli ile sınırlanm ak tad ır. Bilhassa d a lla n m a açısındaki özellikler gibi. M ün ferit vaziyette büyüm üş b ir ağ açta gövdeden aşağı a k a n su m ik
tarı o r m a n içinde büyüyen benzeri b ir ağacın gövdesinden akan m ik ta r dan da h a fazladır. Yağışın k a r şeklinde oldu ğu zam an larda, tepe çatısı üzerinde kalan m ik t a r dah a fazla olabilir. Kış yağışları olarak, yıllık ya
ğışın m ü h im bir kısm ının k a r şeklinde olduğu rejiyonlarda, o r m a n la r k a
rın çok kere zemin seviyesine çok fazla m ik ta r d a ulaşabileceği şekilde ve az gölge ile seyrekleşmiş b u lu n m a k ta d ırla r.
O rm an zemine k a d a r gelen y a ğ m u r m iktarın ı a z alttık ta n b a ş k a yağı
şın b ir kısm ının tepe çatısı üzerinde kalm ası neticesi o lara k orm an lık arazide su zemin üzerinde gayri m u n ta z a m olarak d ağılm aktad ır. Yağ
m u r dam laları tepe çatısı üzerinde to p la n a ra k b ü y ü k d a m la la r halinde yere düşerler. Ve gövde b oyunca a k a ra k gövdelerin kaideleri etrafınd a toplanırlar. Suyun b u şekilde m ahalli o lara k tekasü fü, k u r a k devrelerden so n ra y a ğ m u r s u y u n u n to p ra k içine sızacak m ik ta rım belki a r t t ır m a k t a dır.
T o p ra k ü s tü n d e b irik e n su m iktarı, orm a n ölü ö r tü s ü ve m ad enî top
rağın geçirebileceği m ik ta r d a n fazla olduğu zam an, su sathî o larak ak
m a k ta d ır. -Toprağın m esam iyeti üzerine ağ a çla ra tesir e tm e k te olup göv
deler boyunca akıp gelen suyun kökler istik am e tin d e aşağı inmeğe devam ettiğine d a ir bazı e m a rele r m ev cu ttu r. Bu tak d ird e b u su k ö k ler ta ra fın dan em ilm eğe h azır b ir d u r u m a gelm ektedir.
O rm an to p ra k la rın d a depo edilen su m ik tarı b ü tü n sene boyunca de
ğişm ekte olup, b u h a rla ş m a ve terleme suretiyle su kayıpları ( E + T + İ) fazla olduğu zam an en azdır. O rm anlık arazide ve m ü ca v ir ağaçsız saha
la rd a to p r a k ru tu b e tin in m evsimlere tâbi o lara k değişmesi ba k ım ın d a n
132 F. TA VŞA NO Ğ LU
m uk ay eseler yapılmış ve m üteb âriz fark lar kaydedilm iştir. T o p ra k r u tu betinde değişm eler çeşitli b ir çok sebep lerden ileri gelm ektedir. Şiddet
li y a ğ m u r la r esnasında to p ra k su ile doymuş hale gelmekte, fak a t to p ra ğın suyu tu tm a kapasitesini aşan herh an gi b i r m ik ta r, tedricen sızarak b ilâ h a re m e m b a la rd a veya derelerde t e k r a r gö rü n m e k ted ir. K u ra k dev
relerde b ir m ik t a r to p ra k ru tu b e ti b u h a rla ş m a k ta ve atm osfere geri git
m ek ted ir. O rm an ö r tü s ü to p ra k s a th ın d a ışık teka sü fü n ü n , ısının ve rüz
g â r h a re k e tin in zayıflamasına sebep olm ak ta, to p ra k ta bu ha rla şm a y ı ge
c ik tirm ek te ve um um iyetle o rm a n to p ra k la r ın d a b u h a rla ş m a sırf çayır vejetasyo nu ile ö rtü lü olan to p ra k la rd a n d a h a az olm aktadır. Kezalik o r
m an, b u h a rla şm a şeklindeki kaybı, ü s tte k i o r m a n ölü ö rtü s ü vasıtasiyle ve to prağ ın m âlik o lduğ u bazı h u susiy e tle rden dolayı, b ilhassa toprağın r u tu b e t m uhtevası itibariyle, az altm a k ta d ır.
T e r l e m e (Transpiration)
Ağaçlar geniş to p ra k kitleleri içine dağılmış b u lu n a n m ü k em m el kök sistem leri sayesinde m ü h im m ik ta r la r d a to p ra k ru tu b e tin i alm ak kabili- y e tindedirlerki, bu ru tu b e t ya bitkilerce tem essül edilir, y a h u t y a p ra k la r ta ra fın d a n tra n s p e re edilir. Yeni kesilmiş b ir ağacın takriben 3 /4 ağırlı
ğı su d u r. F a k a t dikili b ir ağacın ihtiva ettiği su m iktarı, birim alana dü
şen y a ğ m u r (inç) olarak ifade edilecek o lu rs a ,n is b e te n azdır. 55 yaşında
ki b ir İskoç çamı, Pinus silvestris, p la n ta s y o n u n u n su m uhtevası tak rib en 1/3 inç m ik ta rın d a k i y a ğ m u ra eşittir. Bu itib a rla ağaç içindeki suyun yıl
lık artış m ik tarı n isbeten m ü him d eğildir ve ağaç kökleri tarafınd an alı
n a n suyun fazla kısmı tra n sp e re edilir. Bitki fizyologları k o n tro llü lâbo- r a t u v a r şartları a ltında um um iyetle to h u m d a n yetişen fideler üzerinde ve d a lla rd a tra n sp ira sy o n m ik tarın ı ölçm üşlerdir. B u n a göre m u htelif ağaç tü rle ri için kaydedilen m ik ta rla rın m ü h im nisbetlerde değiştiği gö
rülm ü ştür. F a k a t bu neticelerden, açık arazide h ü k ü m sü re n şa rtla r a ltın
da, o rm a n - su m ü n ase b e tle rin in a ra ş tırılm a s ın d a faydalanılması kolay de
ğildir. Bir ağaçtan kesilen b ir daim tra n sp ira sy o n m iktarı, henüz kesil
m em iş olan ve b ir o rm a n çatısının henüz b ir kısmını teşkil eden benzeri b ir d a lm k in d e n farklı olabilir. O rm anlık arazide emniyetli olm ayan di
r e k t tra n sp ira sy o n ölçmeleri m ev cu ttu r. F a k a t um um iyetle su muvazene
sindeki diğer fak tö rle r ölçülm ekte ve so n ra transpirasyon hesap edilmek
tedir.
H e r ne k a d a r suyun dolaşımı k o n u s u n d a m ü n fe r it e tü tle r kıym et ta
şım a k ta iseler de, b u ra d a m ü h im olan hu sus, sistemi, o rm a n arazisinin geniş sahaları için b ir biitün o lara k m ü ta lâ a etm ek tir. Bir çok farklı araş-
O R M A N C IIJK V E SU T E M İN İ
tırrna m elocllan geliştirilmiştir. F a k a t geniş ölçüdeki arazi a ra ş tırm a la rın d a ra s tla n a n z o rlu k la rd a n dolayı, su muvazene eşitliği çok kere m ü h im nisb c tte basitleşmiş b u lu n m a k ta d ır. Meselâ t o p ra k ta depolanm ış su m ik tarın ı tâyin için herhangi b ir tec rü b e yapılm ıyacak v e .a r a ş tı r m a pe
riy odu o şekilde seçilecektirki, onun başında ve so n u n d a top rağ ın su m uhtev ası değişmez o lara k kabul edilebilecektir. Böylece tecrübe saha
s ında v u k u a gelen yağış, su tem ininin tek kaynağı olacaktır. B una göre akıp giden su veya su verimi = yağış — b u h a rla ş m a ve terlem e suretile
v u k u a gelen kayıp olacaktır. ,, ,
Farklı vejetasyon tipleri için kom ple su bütçeleri, b u n ları Lysimetre denilen açık k a p la r içinde yetiştirme suretiyle h a z ırla n m ak ta d ırk i, bu k a p la r d a kaideye sızan su toplanır. F a k a t o rm a n bitk ile rin in ç a p la n do- layısı'yle, lysim etre'ler orm a n lık arazideki su m ü n ase b e tle rin in araştırıl
m asınd a nad iren kullanılmıştır. B u n u n la b eraber, b u m a k s a t için 1940 ve 1941 senelerinde H o llan d a 'd a C a stricu m 'd aki sahil eksibeleri sahasın
da d ö r t b ü y ü k lvsim elre yapılmıştır. H e r bir lysim elre 625 m 2 genişliğin
de ve 2,5 m. derinliğinde olup, yan c id a rla r ve kaide b e to n a r m e yapılmış
tır. L ysim etreler eksibe kum uyla d o ld u ru lm u ş olup ku m içinde süzülen su kaidedeki d ren b o ru la rı içinden geçerek b ir ölçme k a b ın a b o şa lm a k tadır. L ysim etrelerden biri vejetasyonsuz olarak m u h afa za edilmiş, fakat diğer b ir lysim etredc eksibe bitk ilerinin tabiî haleflerinin tu tu n m a la rı sağlanm ış ve (H ip p o p h a e rh am n o id cs L.) tedricen d o m in a n t vaziyete geçmiştir. Diğer iki lysim etre ağaçlandırılmışım. Birinsine pedunculaLa meşesi, huş ve kızılağaç olm ak üzere sert ağaç karışığı, diğerine karaçam (P inu s n ig ra ) dikilmiştir. Bu son iki lysim etrenin k u m içinde izole b lok la r halind e kalm alarını önlem ek için, b u n ların e tra fın d a 30 m. genişliğin
deki arazi şeridinden h e r birisi, ait old u ğu lysim etreler içindeki ağaç tür
leri ile ağaçlandırılm iştır. B undan so n ra sızan suya, yağışa, ağaç tepeleri ü zerinde kalan m ik ta ra , bu ha rla şm a ya ve diğer m ete o ro lo jik h usu slara a it ölçm eler yapılmıştır.
Akıp Giden Su Ve Bitki Örtüsü (R unoff and cover)
Bu lysim etrelerle elde edilen ilk n eticeler fevkalâde enteresan olmuş
lardır. Yalnız eksibe k u m u ile dolu lysim etrede sızan suyun m ik tarı, o rta lam a o lara k takrib en'yağ ışın ?u7Ö’ine bâliğ olmuştur'. Bu m iktar, lysim etre y ap ıld ığ m d a n b e ri h e m en hem en sabit kalm ıştır. H erne k a d a r başlangıçta diğ er iiç ly sim etreden h e r birisinin yıllık su verim i °<>70 olmuşsa da, bu m ik t a r so n ra d a n azalm ağa başlamıştır.. B ü tü n vejetasyon tiplerind en en çok tesirli olanı çam olmuş ve çam la a ğ açlan dırılan lysim etrelerden akıp
134 F. TA VŞA N O G LU
giden su m ik tarı ağaçsız lysim etrelerinkinin tak rib en yarısına k a d a r düş
m ü ştü r. Akıp giden suyun azalmasiyle b e ra b e r tepe çatısında tu tu lan ya
ğışın artm ası, o rm a n ın tepe çatısı tam a m la n d ık ç a da ha tesirli olmuş ve bir kere çam ın tepe çatısı sıklaşınca yağışın- takriben °o .4 0 ’ı top
rağ a biç b i r zam an ulaşamaz olm uştur. F a k a t lysim etrelerle elde edilen bu neticeler u m u m î olarak b ü tü n arazi a m e n a jm a m pro b le m le rin e teş
mil edilemez. Çünkü b u r a d a kullanılan to prak, arazideki su to p la m a sa
haları için tipik değildir. Ayrıca, lysim etrelerle elde edilen neticeler, beton kaide t o p ra k r u tu b e tin in tabiî h a re k e tin i engellediği için, tenkid edile
bilir.
Birleşik Amerika Orm an Servisi, Cow eeta'da Appalaclıian d a ğ la rın d a 1934 de tesis edilmiş olan o rm a n la rın su m ü n asebetleri üzerine kesif ça
lışm alar y a p m a k tad ır. B u ra d a tatbik edilm ekte olan m eto d la r Castri- c u m ’d a k inde n cok farklıdır. Co\veeta sahası, b irb irin d e n dik sırtlarla av- rılmış olan bir çok k ü ç ü k d ren aj havzalarının m evcudiyeti dolayısiyle bu a ra ş tırm a la r için seçilmiştir. Bir calib ratio n ( ç a p la n m a ) devresinden sonra, u m um iyetle 6 sene k a d a r b ir zaman, m evcut olan tabiî o rm a n ör
tüsünü n altın da yağış ve su h av z ala rın d a k i akış m ik ta rla rı kayıt edilmiş
tir, so nra hav zalardan h e r birisin in idaresi değiştirilmiş ve b u değişikli
ğin a k a n su üzerine olan tesiri tâyin edilmiştir. Akış h e r havzanın sonuna yerleştirilm iş olan ölçm e seddesi vasıtasiyle ö lçülm ü ştür. Şeddedeki su se
viyeleri o to m a tik o larak kay dedilm ekte ve su, şedde üzerinde özel şekil
deki b ir akış seksiyo n und an a k m a k ta d ır. Bazı h avzalarda su ile taşınan taşıntınm m ik ta rı ç ö k tü rm e tank larile tâyin e dilm iştir (Resim 4). K üçük
Resim : 4 — Coweeta’da bir su toplama sahası. Sahanın ağaçları temizlenmiştir, şedde, ölçme kulübesi, toplanan sedinıentin biriktiği depo.
O R M A N C IL IK V E SU T E M İN İ 135
havzaların idaresi çeşitli yollarla d eğ iştirilm iştir: T ak rib e n 33 acre'lik bir h avzada tabiî o rm a n ve R h o d o d e n d ro n ve L orb e er'd e n m üteşekkil sık d u r u m d a k i alt ta b a k a uzaklaştırılmıştır. Ve s o n ra d a n husu le gelen h e r
hangi yeni haşebi bitki h e r yıl kesilmiştir. Bildirildiğine göre b u m u a m e le, akıp gelen suy un derhal takriben ‘>«65 n isbetinde a rtm a s ın a sebep ol- m u ştu rk i, b u m ik t a r 17 i n ç ’lik b ir y a ğ m u ra tek abül eder. Diğer havzalar
da ise o rm a n , da ha evvel olduğu gibi, traşlam a kesim den so n ra tabiî ten- sile bırakılm ıştır. B u n u n üzerine su verim i derhal artm ıştır. F a k a t bu te
sir, yeni b ir o r m a n ö r tü s ü teşekkül ettiği zam an tedricen azalm ağa başla
m ıştır. Diğer b ir havzada sadece L o rb eer ve R h o d o d e n d r o n ’d an m ü re k kep alt ta b a k a n ın kaldırılması, b id aye tte akıp giden su da b ir yılda 3,6 inç'lik b ir y a ğ m u r a tekabül eden m i k t a r k a d a r b ir a r t m a ile neticelen
miştir. B ir m ec ran ın kenarındaki çalılar ve a ğ a çla r kesildiği zaman, akım da d a h a evvel kaydedilmiş olan günlük tahavvüller azalmıştır. Bu gibi a ra ştırm a la rın neticelerinden anlaşıhyorki, A pplachians'da o rm a n veje
tasyonu akıp giden suyu azaltm ak tad ır.
O rm an to prağı ve zemin vejetasyonu, evvelce yapılan m uam e le lerd e n ve v u k u a gelen az t o p ra k eroziyonundan ciddî s u re tte m u te e s ir o lm a m a k tadır. F a k a t arazi a m e n a jm a n ın m d a h a ziyade s ü ra tle değiştirildiği b ir s ıra d a m üm essil su h a v z a la n n d a to p ra k eroziyonu geniş ölçüde a rt m a k t a dır. Meselâ b i r havzada ağ a çla r tra şla m a kesilmiş ve b u sa h a ziraat için kullanılm ıştır : Kısm en m ısır y etiştirm ek kısm en de sığır o tlatm ası için ayrılmış olan b u s a h a d a gübrelem e ta tb ik edilm esine rağ m e n m ıs ır m a h sulü iyi olmamış ve gelecek yıllar için to hu m alm a ğa bile kâfi gelmemiş
tir. Sığır için ikm âl yemleme de zaru rî o lm uştu r. Evvelce tavsif edildiği gibi, hav z ala rd a o rm a n ö rtü s ü kaldırıldığı zaman, su akışı a r t m a k t a fakat dağ ziraatinin daha feci tesirleri sathî o lara k a k a n suların ve to p ra k ero- ziyonuhun yayılması' şeklinde olm ak tad ır. Su akîşmın h idrografileri gös- term ekted irlerki, bu-'sabahlara ziraatın gelmesiyle havzalarda akan azgın s u la r %2;6‘ dan 964,-5 e k a d a r a rtm a k ta d ır . Ve b u keyfiyet yağışın baş
lam asın d an so n ra azamî akış yüksekliği ve s ü ra tin e daha evvel erişilme
si ile ilgilidir. Bu m u am elenin neticesi olarak, to p ra k kayıpları takriben senede T54 Ib /a c re 'd e n 2.240 lb /a c re 'y e y ük se lm e k te d ir. Covveeta'da or
m a n d a otlatm a, to m r u k nakliyatı gibi d iğ e r a m e n a jm a n işlerinin tesirleri üzerine a ra ş tır m a la r yapılm ıştır. Ve çeşitli ağaç tü rle rin d e n oluşmuş' dü
zenli o r m a n la rın su muvazenesi üzerine a ra ş tır m a la r başlamıştır.
C ow eeta'd aki tecrüb eler vasıtasivle m ümessil havzalar çeşitli m u a m elelerden evvel ve so n ra veya hiç b ir m uam ele ya pılm a da n bırakılm ış o lara k m uk ayese edilmiş ve to p ra k ta n çeşitli şekillerde faydalanm anın, su tem ini ve t o p ra k eroziyonu ü zerine yaptığı tesiri b a k ım ın d a n kıymetli k a y ıtla r elde -edilmiştir. U m um iyetle a r a ş t ır m a l a r g österm iştirki, o rm a n
130 F. TA VŞA NO Ğ LU
la kaplı havzalara düşen yekûn yağışın hem en yarısından fazlası, insan ihtiyaçlarını karşılam ak için, aşağılara d o ğ ru a k m a k ta d ırla r. Görünüşe göre hasebi b ir vejetasyonun mevcudiyeti, akıp gitmeyi hiç olmazsa kı
sa süreli olarak a zaltm aktadır. Y ap raklarını döken ağaç tü rle rin d e n olu
şan b ir çatının tu ttu ğ u su, yaz ayları e snasında en fazladır.
Penniııe Tecrübesi
B üyü k B r ita n y a ’da orm an lık arazideki akışla, kabili m ukayese alçak v ejetasyo nla ö rtü lü diğer s a h alard aki akışı m ukayese için b ir kaç teşeb
büs yapılm ıştır. Son defa Fylde S u la r İd are sin in Baş Mühendisi F. Law, biı; o r m a n p lan ta s y o n u n d a su m uvazenesini tâyin etmeyi Y ork sh ire Pen- n in e'lerind ek i b ir su havzasında tecrübe etm iştir. Law, b u plantasyonu, çayırla kaplı sızıntı ölçeği denilen âletle ve esas itibariyle k a b a b ir çayır
lık ve tu rb a lık yam aç arazisinden ib are t olan b ü tü n b i r su havzası ile m ukay ese etm iştir. Plantasyon, sitka ladini (Picea sitchensis) nden m ü teşekkil olup tak rib en 30 ft. bo y u n dadır. Lâdin, sathî köklü b i r ağaç tü r ü d ü r. Bu ağacın kökleri tabiî o larak top rağın ü s t 18 inç'lik k ısm ına in
h i s a r e tm ek ted irk i, b u kısmın altın d a a ğ ır ve e m perm eable b ir kil ta b a kası vardır. P lantasy onu n o rta sın da b i r a c re ’ın 1/10’u k a d a r b ir saha a lt
taki kil tab a k a s ın ın içine k a d a r nüfuz eden ve y u k a rıd a zemin seviyesi ü s tü n d e yükselen b ir beto n duv arla çevrilmiştir. Çevrili sah a tak rib en m ain şeklinde ve b ir köşeye doğru a lç a lm a k ta olup b u n d a n süzülen su b ir a k ım ölçeğini geçmeden evvel b irik tirm e ta n k in a a k m a k ta d ır. Beton duvarın, çevrilen sahayı, dışarıda kalan p lan ta sy o n d an tam o lara k tecrit ettiği ve a ltta k i kil tabak asının suyu sızdırm ıyacak k a d a r gayri kabili n ü fuz o ld u ğu kabul edilm ektedir. Bu çevirme b ir o rm a n lysim etresi o larak işlemektedir. Akış b i r akım ölçeği ile tâyin edilm ektedir. Yağış, p la n ta s yond a tepe çatısına dikilen 3 ölçekle ve m ü ca v ir açık sa h a d a zemin sevi- 3'esindeki ölçeklerle ölçülm ektedir. Zemine k a d a r gelen su m ik ta rı orm a n sah asın a dağıtılmış olan y a ğ m u r ölçekleriyle ve bazı ağaç gövdelerini çev
releyen ve gövdelerden aşağıya a k a n suyu to playan ç u k u rlu k la rla tâyin edilmiştir.
4 Tem m uz 1955 ile 8 Tem m uz 1956 a rasındaki p e riy o t içinde lysimet
rele r üzerindeki yağış 39 i n ç e baliğ o lm u ştu r. B u n d a n 24 inç'i orm a n ze
m in in e ulaşmış olup, akıp giden m ik ta r, 11 in ç ’den b ir m i k t a r da ha az olm u ştu r. Bu itib arla su kaybı (yağış — akıp giden su) 28 inç olm uştur.
Ayni periyo t esn asın d a su havzasında ve çayırla kaplı ölçekte, su kaybı sirasiyle 16,6 inç'in ve 15,5 İliç'in b iraz ü s tü n d e olm u ştur. Ağaç tepeleri üzerinde k alan ve b u h arlaşan m ik t a r yine y a ğ m u ru n 9638'i k a d a r olmuş- turki, b u m ik ta r, çayır ve v ejetasyonu havi alanın hem en yekûn kaybına eşittir. Ölçekte ve havzada kâydedilen akıp gitm e 11 inç'den daha fazla
O R M A N C IL IK VE S U T E M İN İ 137
olm uştur. Yani plcurtasyonunkiııden (azla o lm u ştur. Bu itib arla Lavv, a ğaçlan d ırm an ın , havzanın su temini kabiliyetini ciddî o lara k azalttığını h a tır la tm a k ta d ır. Şayet lysim etrelerden alınan neticeler do ğ ru ise, hav
zanın 1500 acre'lik b ir kısmının g ü nlü k 3.000.000 g a lo n ’luk su verimi, bu s a h a b ir ladin o rm a n ın a çevrildiği takdirde, tak rib e n 1/3 n isb e tin d e aza
lacaktır.
Resim :
-3
TRAMSP/RASVOH
Ö L Ç M E S İ [ Ç a t / r r / s k a p / t )
YAĞI? HAVZASI
( Ç a r y / r £ t f c o p lr )
O
5 — Düşen yağmur ve akıp giden su, çeşitli vejetasiyon örtüsü ile.
O R M A N L İ S İ M E T R E S İ
(Sîlka Ladîhî)
(R esim 5) te akıp giden suyun hid ro g rafikleri verilmiştir. B u ra d a gö- rülebilirki, k u ra k b ir tem m uzu takip eden devrede havzadan ve çayırla
138 F. TA VŞA N O G LU
kaplı ölçekten suyun akıp gitmesi o rm a n lysim etresine n a z ara n tlaha ça
b u k v ııkulm aktadır. O rm an toprağı o derece k u r u m a k ta d ırk i, su akıp gitmeye başlam adan evvel a ğ u s to s ta 2 in ç ’ten fazla y a ğ m u ra ihtiyaç h â sıl olm aktad ır.
Lâdin p la n ta s y o n u n u n , akıp giden suyun azalm asında ve gecikme
sindeki tesiri, Castricum ve Cow eeta'daki orm a n lık araziler ve diğer sa
h a la r için lite ra tü rd e bildirilen bir çok benzer neticelerle geniş ölçüde kabili m ukayesedir. B unun la b erab er, o rm a n lysim etrcsi ile elde edilen s o nuçların Büyük B r ita n y a ’da su h av zalarındaki ağ a çla n d ırm a p ro b le m lerine tatb ik edilmesi ihtiyatsızlık olur. O rm an lysim etreleri ya su sız
d ırm a ölçeği ile, y a h u t b ü tü n havza ile kıyaslanm am alıdır. B un dan baş
ka, çayırlık arazi ile çevrilmiş olan p lan tasy o nda, e v a po tran spirasyo nu n devamlı b ir orm an ın o r ta s ın d a b u lu n an b ir p lâ n ta s y o n u n k in d e n çok da
h a b ü y ü k olması ihtim al dahilindedir. Arazide yapılan tecrüb eler daima tek ra rla n m a lı, herhangi b ir h a ta m em baı b a k ım ın d a n dik k atle kontrol edilmelidir.
Pen m an ve Thornthvvaite'in telkinlerine göre, b u h a rla ş m a - terleme, güneş enerjisi m uvacehesinde buh arlaşm ay ı ve su b u h a rın ın transferini k aplayan esaslı fiziksel b ir hâdisedir. Bu zatlar, potansiyel h a v a kayıtla
rından, b u h a rla ş m a - terlemeyi tâyin e tm ek için a m p r ik fo rm ü lle r hazır
lam ışlardır. Bu fo rm ü lle r arazi tecrübeleri için faydalı k o n tro lle r sağla
m a k ta d ırla r. Yıllık b uh arlaşm a - terlem enin, ibreli ağaç orm a n ların d a , kısa b ir çayır ö r tü s ü n d e k in d e n dah a b ü y ük olacağı b e k len m ekted ir. Çün
k ü s 'k olan ağaç çatısı da ha fazla enerji em ecek ve rüzgâra karşı daha ge
niş ve değişik b ir yüz arzedecektir. B u nd an başka,' ağaç kökleri da ha ge
niş ha c im d eki to p ra k ta n suyu çekerlerken, k u ra k şartlaı içinde, o rm a n lık arazinin inkişaf ettirdiği b u h a rla şm a m iktarın ı, kökleri daha az olan b ir vejetasyon d an daha yüksek olarak idam e ettirirler.
İhtiyacın a rtm as ı neticesi olarak, suyun depo edilmesi daha b ü y ü k b ir önem kazanır. Su, ev ihtiyaçları için olduğu kadar, e n d ü stri için d^ b ir h a m m add ed ir. B ritanya'nın yüksek m m t a k a l a n n d a arazi kullanm asının çeşitli şekillerinin su tem ini üzerine olan tesirleri h a k k ın d a doğru b ir bil
gi b u g ü n k ü günde faydalı olacaktır. Arazi kullanılm ası geniş a la n lard a de
ğ işm ek te olup, bu b a k ım d a n lüzum lu b u lu n an bilgi, b ir sıra tipik saha
lard a d ikkatle plânlaşlınlm ış olarak yapılacak arazi tecrübeleri ile elde edilebilir.
