ANADOLU'DA K~MMERLER VE ~SK~TLER
~LHAMI DURMU~~A - ANADOLU'DA K~MMERLER
~skit bask~ s~~ sonunda Kafkas geçitlerini a~an Kimmerler, Do~u Anadolu'ya ula~m~~lard~r. ~skitler'e izlerini kaybettiren Kimmer topluluklar~~ k~sa zamanda Urartu yerle~im sahas~na yay~lm~~lard~r. Do~rudan Kimmer sald~nlanyla kar~~~ kar~~ya kalan Urartu krallan, bu sald~r~lan önlemek için gayret sarfetmi~lerdir. M.Ö. VIII, yüzy~l~n sonlar~nda Kimmer ak~nlar~na kar~~~ koyabilmek için mücadele eden Urartulular, onlarla anla~ma yolunu seçmek zorunda kalm~~lard~r. Y~ne, Asurlularla da mücadele eden Kimmerler, Anadolu içlerine kadar yay~larak Frigler'e sald~rm~~lar ve oradan Bat~~ Anadolu'ya ula~arak, Lidyahlar'a güç anlar ya~atm~~lard~r. Kimmerler'in ~skitler'in bask~s~~ sonucunda Anadolu'ya indikleri zaman M.Ö. 'VIII, yüzy~l~n sonlar~ndan, Bat~~ Anadolu'da Lidyal~lar'~n son Kimmer boylar~n~~ K~z~l~rmak'~n do~usunda Kapadokya bölgesine sürdükleri M.Ö. VI. yüzy~l~n ba~lar~~ dü~ünüldü~ünde, takriben yüz y~l Anadolu'da varl~klar~n~~ sürdükleri anla~~l~r. Hatta Urartu, Asur, Frig ve Lidya gibi o dev~in büyük devletlerinin Kimmer alunlan kar~~s~nda deh~ete dü~erek, çe~itli tedbirler ald~klar~~ ve Kimmerler'in onlar için küçümsenemeyecek bir dü~man oldu~u dü~ünüle-bilir. Bunu Kimmerlerle ço~u kez anla~ma yolunu seçmi~~ olmalar~ndan da anlamaktapz.
1. Kimmerler ve Urartulular
Kafkaslar Anadolu'ya aç~lan önemli kap~lardan birisidir. Kafkas ötesin-den gelen topluluklar buradan Anadolu'ya geçmi~lerdir. M.Ö. VIII, yüzy~l~n ortalar~nda Anadolu'nun do~usunda Urartu devletinin s~n~rlar~~ bir taraftan Kuzey Suriye ve F~rat'a kadar, di~er taraftan Kafkaslar'a kadar geni~lemi~~ ve Urartulular büyük bir devlete sahip olmu~lard~r. Urartulular gerek Sargon ve ondan sonraki Asur krallann~n, gerekse Kafkas geçitlerinde gittikçe büyüyen Kimmer tehlikesi yüzünden Asur etki alan~ndan çekilmek zorunda kalm~~-lard~r'. Kimmerler Kafkas geçitlerini a~uktan sonra do~rudan Urartulularla kar~~la~m~~lard~r. Urartu kral~~ II. Argi~ti (M.45. 714-685) kuzeye yönelerek, Kimmer alunlarm~~ önlemeye çal~~m~~ur. Ancak o, M.Ö. 707 y~l~nda a~~r bir
I K. Tansu~, "Kimmerler'in Anadolu'ya Girisleri ve M.Ö. 7. Yüzy~lda Asur Devleti'nin Anadolu ile Miinasebederi", Dil ve Tarih-Co~rafya Fakültesi Dergisi, VII. 4, s. 536.
274 ~ LHAMI DURMU~~
yenilgiye u~ram~~ur. Urartu kral~~ olan II. Rusa (M.Ö. 685-645) ise, ak~ll~ca bir politika izleyerek Kimmerlerle anla~m~~, Asur'a kar~~~ onlarla ittifak yapa-rak bir k~s~m Kimmer boylanm Urartu topyapa-raklar~nda b~yapa-rakm~~~ ve ana göç kolu bat~ya do~ru ilerlemeye ba~lam~~ur2.
Kimmerler'in Urartu yerle~im merkezlerine sald~ r~lar~ n~~ ve baz~~ yerleri yalup y~ kuklann~~ gösteren arkeolojik buluntular da elde edilmi~tir. Patnos yak~nlannda bulunan Giriktepe ya da De~irmentepe höyü~-ünde kaz~lar
ya-p~lm~~t~r. Burada bir Urartu saray~~ bulunmu~tur. Saray~ n ~iddetli bir yang~n sonucunda tahrip oldu~u, kerpiç duvarlar~ n pi~erek, tu~lala~u~~~ ve günü-müze kadar sa~lam kald~~~~ anla~~lmaktad~r. Sarayda sava~~ s~ras~nda yanm~~~ olan insanlar~n iskeletleri bulunmu~tur. Sava~~ an~ndaki ~iddetli yang~nda ce-setler yanarak kömürle~mi~tir. M.Ö. VIII, yüzy~l~n sonlar~na do~ru ani bir dü~man sald~r~s~~ sonucunda saray ve eldentilerinin yanarak çöktü~ü ve için-dekilerin kurtulamad~~~~ dü~ünülmektedir. Bu ani sald~r~y~~ yapan dü~man~n kuzeyden, Kafkaslar üzerinden gelen Kimmerler oldu~u san~ lmaktad~ r3. Urartu kral~~ II. Argi~ti'nin kuzeye do~ru bu sald~r~lan durdurmak maksad~yla harekete geçmesi de Giriktepe Saray~'n~n Argi~ti'nin Urartu kral~~ oldu~u dönemin ortalar~na do~ru Kimmerler taraf~ndan yalul~p y~k~ld~~~~ görü~ünü kuvvetlendirmektedir.
II. Argi~ti zaman~nda Kafkas ötesinden gelerek, Anadolu içlerine kadar inen Kimmerler Urartulular için büyük tehlike olu~turmu~tur. II. Argi~ti her ne kadar onlara kar~~~ harekete geçtiyse de, daha çok savunmaya yönelik kale-ler in~a ettirmi~tir. Bunlardan en önemlisi Erzincan yak~nlar~nda bulunan Aluntepe'de çok korunakl~~ olarak yap~lm~~~ olan s~ n~ r kalesidir. Bu kale Erzincan ovas~nda yükselen do~al bir tepenin üzerine kurulmu~~ ve etraf~~ da sunana çevrilmi~tir. Aluntepe'nin bu korunakl~~ durumundan dolay~~ di~er Urartu merkezleri gibi bir ya~maya maruz kalmad~~~~ anla~~lmaktad~r'. II. Rusa'n~n Kimmerler'le anla~arak, onlan bat~ya do~ru yönlendirmesi sonu-cunda Urartulular Kimmer sald~r~ lar~ ndan kurtulabilmi~lerdir. Ayr~ca, Kimmerler'in bat~ya do~ru yönelmelerinde arkadan gelmekte olan ~skider'in bask~s~= etkili olabilece~i de dü~ünülebilir.
2. Kimmerler ve Asurlular
Asur tarihinde Sargonidler devri denen M.Ö. 722-626 y~llar~~ aras~ndaki zamanda kudretli Asur krallar~n~~ daimi surette me~gul eden olaylardan birisi
2 M.T. Tarhan "Eski Anadolu Tarihinde Kimmerler", Ara~t~rma Sonuçlar~~ Toplant~s~~ Bildirileri 1, Ankara, 1984, s. 111.
3 O. Belli, "Urartular", Anadolu Uygarl~klan I, ~stanbul, 1982, s. 157-158. 4 O. Belli, A.g.m., s. 172.
ANADOLU'DA K~MMERLER VE ~SK~TLER 275
Kimmerler'in Anadolu'ya girerek, k~sa zamanda Asur s~n~ rlar~ na ula~m~~~ ol-malar~d~r. Bu dönemin ba~lar~nda kral olan Sargon (M.Ö. 721-705) zama-n~nda Asur devleti çok güçlenmi~, F~rat'~n do~usunda Güneydo~u Anadolu co~rafyas~ndan ba~ka, bu hatt~n bat~s~nda Kargam~~, Zincirli (Sam'al), Mara~~ (Gurgum), Malatya, (Milid), Adana, Tarsus (Que) ve Kayseri bölgelerini de ele geçirmi~tir. Kendisinden sonraki kral Sanherib (M.Ö. 704-682) zama-n~nda Tabal, Hilakku ve Kammanu eyaletleri kaybedilmi~, daha sonra kral olan Asarhaddon (M.Ö. 681-668) devrinde ise, Asur'un Anadolu'daki gücü gittikçe azalm~~urs.
Kimmerler'in ad~ndan ilk defa Asarhaddon zaman~nda, yani Asur devle-tinin güç kaybetti~i bir dönemde bahsedilmektedir. Kimmerler'in Asur'un kuzey s~n~rlar~na inerek, Asurlularla mücadeleye giri~mi~~ olduklar~~ anla~~l-maktad~r. Asarhaddon zaman~nda Kimmerler Hilakku ile de ittifak yapm~~-lard~r. Fakat, Kimmerler taraf~ndan buran~n zaptedildi~ine dair herhangi bir bilgi bulunmamaktad~r. Que için bir Kimmer tehlikesi gerçekle~tiyse, ancak Hilakku'dan ve Kimmerler'in istilas~ ndan dolay~~ olmu~tur. Fakat, Asarhaddon Kimmerleri oldu~u gibi, Hilakku'yu da ma~lup etmi~tir. Asarhaddon devrindeki durum Asurbanipal zaman~nda da devam etmi~tir. Hilakku ve Tabal'de onun devrinde bazan Kimmerler, bazan da kendisiyle birle~en güçlü ülkelerden olu~mu~lard~r6. Asurbanipal tahta geçer geçmez Kimmerlere kar~~~ ilk savunma tedbirleri al~nm~~t~r. Anadolu'da Asur devle-tinin de dahil oldu~u bir mukavemet cephesi olu~turulmu~tur'. Buradanda Kimmerler'in gücünün ne kadar fazla oldu~u anla~~lmaktad~ r. Çünkü, Kimmer tehlikesi büyük boyutlarda olmasayd~, Asur ve çevresinde bulunan di~er topluluklar ittifak etmek zorunda kalmazlard~.
Asur ülkesine Kimmer sald~ r~lar~~ hakk~ nda Asurbanipal zaman~ nda önemli bilgiler verilmektedir. Bu malümata göre, Kimmerler krallar~~ Tugdamme'nin önderli~inde büyük kalabal~k halinde Asur s~ n~r~na ula~m~~~ ve orada karargahlar~n~~ kurmu~lard~r8. Fakat, Kimmer kral~~ Tugdamme
5 K. Tansug, A.g.m., s. 535-536,
6 M. Kalaç, "M.(5. 745-620 Yükseli~~ Ça~~nda Büyük Asur imparatorlu~unun Anadolu'ya Yay~l~~~", Sumeroloji Ara~t~rmalar~~ Dergisi I, ~stanbul, 1941, s. 996.
7 K. Tansug, A.g.m., s. 537. 8 K. Tansug, A.g.m., s. 538.
st. 146. Tug-dam-me- [i] LUGAL KURSak-a-a—u Gu—tu—umki mu~-tar- [hu] ~a pa-lah [DINGIR. ME~) la i-du-u
a-na E-muq ra,ma-ni-~u ER~NH~. A-su id-kam-ma a-na e-pi~~ qabli u ta-ha-zlil ina me-sir KURA~~urki it-ta-cli K~. Dan-~u.
Çeviri: st. 146. Magrlurl ve [tanr~ ] korkusu tan~mayan.... kral~~ Tugdamm [e] kendi kuvvetine güvenip harp ve mücadel [e] etmek için askerlerini toplad~~ ve Asur memleketi hududunda karargahm~~ kurdu.
276 ~ LHAMI DURMU~~
Asurbanipal'in verdi~i bilgiye göre, Asur s~n~r~na sald~rd~~~~ s~rada müthi~~ bir hastal~ktan ölmü~tür9. Kimmer bask~s~~ daha fazla devam etmemi~~ ve onlar geri çekilmi~lerdir. Fakat, Asurbanipal zaman~nda Kimmerlerle Asurlular aras~nda bizzat Asurbanipal'inde kat~ld~~~~ bir antla~ma yap~lm~~t~r. Ön Asya hukuk anlay~~~na göre Asurlular'~n Kimmerleri kendileriyle ayn~~ seviyede gördükleri anla~~lmaktad~r'''. Asurlulan Kimmerlerle antla~ma yapmaya Asurbaniparin karde~i ~ama~-~um-ukin'in Asur taht~~ için isyan ç~karmas~~ ve Asur devletinin bu sebepten güç kaybetmesi zorlam~~~ olabilir". Fakat, bu antla~madan sonrada Kimmerlerle Asurlular mücadele etmek zorunda kal-m~~lard~r. Kimmerler Asur üzerine ikinci kez sald~rm~~lard~r". Ancak, Kimmerler'in kendi aralar~nda olan mücadeleler de onlar~n gücünü azalt-m~~t~r. Y~ne de Asur s~n~r bölgesinde henüz sebebi bilinmeyen büyük bir bozgundan sonra Kimmer gücü birdenbire son bulmu~tur. ~üphesiz, onlar~n bu ~ekilde ad~~ geçen bölgede güç kaybetmelerinde baz~~ göçlerin etkili ol-
9 M. Kalaç, A.g.m., s. 997.
1° K. Tansu~, A.g.m., s. 540. Kimmer- Asur anda~mas~~ Ninive metirlerinde ~u ~ekilde devam etmektedir:
st. 152. pu-luh-ti dA~~ur dNut_bi dge~~ dNabu di~~ ~a tar URU Ar [ba-ili D~NG~R?.ME~] I~a u-I tak-kil-u-in-ni is-hup-~u-ma LU MAH. ME~-~u ~a tu-u-bi u su-lun~-[me ] am-hur GU~K~N lu-bul-tu bir-me [ ]-ME~~ it-ti AN$U. KUR RA. ME~~ GAL. ME~~ ~i-milt-ti GI~G~GIR.ME~I ru-kub be-lu,ti-~u x [ ] u-nu-ut ME, ~u man-da-at-ta-~u DUGUD u-~e-bi-lam-ma una-a~-~iq G~R II-ia
a-na la ha-ti,e mi-~ir KURA~~urki dAs~ur u dNjfl [u,sa-a]-z- kir-su-ma u-dan-
nin-ma
it-ti-~u a~-ta-kan ma-mit
Çeviri: 152. Tanr~~ Asur, ninlil, Bel Nal~f~~ ve Arbairli i~tar (gibi)
bana [itilmad eden] tannlann korkusu onu sard~, iyilik ve baIn~l elçilerini kabul ettim. Alt~n, alacal~~ elbise [ Iler, büyük atlarla beraber
beyli~imin binek vas~tas~~ olan 'araba ko~umllar~, [....] harb teçhizat~n, a~~r hediye olarak gönderdi ve ayaklanma öptürdilm.
Asur memleketi hududunu bozmamas~~ için Astar ve Ninlil'in yeImini ile yelmin ettirip onunla beraber
ben de yemini kuwedendirdim. ~~ ~M. Kala ç A.g.m., s. 1012.
12 K. Tansu~, A.g.m., s. 541. Ninive metninde Kimmerler taraf~ndan yap~lan sald~r~~ ~u ~e-
kilde geçmektedir:
157. DINGIR. ME~~ CAL. ME~I~a [a ...[-ma i-ta-~un 158.1a i-ne-it-qu [i-me~~ (18-20 i~aret)] a-na KURA~~urk1
159. u-sa-am-rnir HU[L] a ~ar ti-ib[~i]-1h,ti ina mi-~[ir...] a-na ~aka-ni na- x x li~-ta-kanl si- [dir-ta]
Çeviri: 157. Büyük tannlann yemini [....] onun hududunu a~mach Iihn~al etti ....I Asur memleketi için
fenahld tasarlad~. Hilcuma geçme yeri (olan) [....] huIdudunda [....] koymak için, s ~-raya koydu.
ANADOLU'DA KIMNIERLER VE ISKITLER 277
du~u dü~ünülebilir". Özellikle, Kilikya'ya kadar inerek, Tarsus ve Anhiale ~ehirlerini zapteden Kimmerler'in Akdeniz'e kadar uzand~klann~~ ve orada Iskitler taraf~ndan da~~t~ld~klar~n~~ dü~ünmek mümkündür". Baz~~ bilim adamlar~n~n bu görü~ü kabul etmemelerine ra~men; özellikle Asur kaynak-larmda ~skider'in adlar~n~n geçmesi ve onlar~n da Asur s~n~r~na dayanm~~~ ol-du~u hesaba kauld~~~nda, Kimmerler'in bat~ya do~ru itilmelerinde ve zarar görmelerinde etkilerinin olmas~~ ihtimalinin de göz ard~~ edilmemesi gere~ini dü~ünüyoruz.
Kimmerler'in M.Ö. VII, yüzy~l~n ba~lar~nda Asur s~n~r~na indikleri dü~ü-nülürse; onlar~n M.Ö. VII. yilzy~hn son çeyre~inin ba~lar~na, yani a~a~~~ yukar~~ krallan Tugdamme'nin ölümüne kadar Asurlular~~ u~ra~urm~~~ olduklar~~ an-la~~l~r. Asurlular'~n hem çevre topluluklar~~ ile ittifak kurma zorunda kalma-lar~, hem de Kimmerlerle antla~ma yapmakalma-lar~, o dönemde Ön Asya dünya- s~nda güçlü bir devlete sahip olmalar~na ra~men, Kimmerler taraf~ndan ne kadar u~ra~t~nld~klan gerçe~i ortaya ç~kar.
3. Kimmerler ve Frigler
Kimmerler Urartu devleti s~n~rlar~ndan içeriye girdikten sonra Asur s~-n~nna kadar ula~m~~, yukar~da da belirtti~imiz üzere, onlar~~ M.Ö. VII, yüzy~-l~n ba~lar~ndan itibaren M.Ö. VII, yüzy~yüzy~-l~n dördüncü çeyre~inin ba~lar~na kadar u~ra~urm~~lard~r. Kimmerler k~sa bir sürede Orta Anadolu'ya do~ru da yay~lmaya ba~lam~~lard~r. Anadolu'da Kummuh, Meliddu, Tabal, do~uda ~upria'ya (Diyarbak~r) ve bat~da Hubu~na'ya (Konya Ere~lisi) kadar yay~lm~~- lard~r. Kimmerler ayn~~ zamanda M.Ö. VII, yüzy~l~n ba~lar~nda K~z~l~rmak'a kadar ula~m~~lard~r".
Kimmerler, M.Ö. 676 y~hnda Frig egemenli~indeki topraklar~~ istila ede-rek, ba~kentleri Gordion'u ele geçirmi~lerdir. En görkemli ça~~n, ya~ayan Frig devletinin Kimmerler taraf~ndan ortadan kald~nl~~~~ istila halinde vuku bulan Kimmer göçünün ne kadar etkili oldu~unu aç~k bir ~ekilde göster-mektedir".
Kimmer- Frig mücadelesiyle ilgili herhangi bir yaz~ l~~ belge yoktur. Gordion kaz~larmdan anla~~laca~~~ üzere, kentin ac~mas~zca tahrip edildi~ini
13 K. Tansug, A.g.m., s. 544.
"J. Lewy_ lummerier und Skythen in Vorderasien". Reallezion der Vorgeschichte, VL Berlin, 1926, s. 347.
13 V. Sevin, "Frygler", Anadolu Uygarhklan II, Istanbul, 1982, s. 256.
278 ~ LHAM~~ DURMU~~
gösteren kan~ tlar elde edilmi~tir. M.Ö. VII, yüzy~l~ n ilk çeyre~i içerisinde Kimmerler'in ak~ nlar~ na kar~~~ direnemeyen Frig devleti çökmü~tür. Frigler'in ba~kenti olan Gordion'da ya~ayan halk evlerindeki e~yalar~n~~ bile kurtaramadan kentlerini terk etmek zorunda kalm~~lard~r". Her ne kadar belirli bir süre Frigler tekrar Gordion'a yerle~mi~se de, devlet Kimmer ak~n-lar~~ sonucunda tarih sahnesinden silinmi~tir.
4. Kimmerler ve Lidyahlar
K~sa bir zaman içerisinde Anadolu içlerine kadar yay~lan Kimmerler, Frig devletine son verdikten sonra, bat~ya do~ru yönelerek, Lidya s~n~rlar~na dayanm~~lard~r. Kimmerler'in baz~~ boylar~~ Paphlagonia üzerinden Karadeniz sahillerine ula~m~~lard~r. Miletos'un güçlü kolonisi Sinope (Sinop) tahrip edilmi~~ ve bu yöreye yerle~ilmi~tir. Kimmerler Karadeniz bölgesinde, do~uda Trapezus'a (Trabzon), bat~da ise Herakleia Pontika'ya (Karadeniz Ere~lisi) kadar yay~lm~~lard~r's. Lidyal~lar kendi bölgelerine Kimmerler'in ula~t~~~ n~~ görünce tela~a kap~lm~~lard~r. Hatta, onlar Asurlular'dan yard~m istemek zo-runda kalm~~lard~r. Asurbanipal zaman~ ndan kalm~~~ belgelerde Lidya kral~~ Guggu'nun (Gyges) Ninive'ye yard~m istemek maksad~yla elçiler gönderdi-~inden bahsedilmektedir19. Bu diplomatik temaslar sürerken, Kimmerler Lidya'ya sald~rm~~lard~r (M.Ö.657). Sardes'ten uzak bir ovada yap~lan sava~~~ Gyges'in ordusu sürpriz bir ~ekilde kazanm~~t~r. Ancak, M.Ö. 646/45 y~lla-r~ na do~ru Kimmerler, büyük kitleler halinde ve çok ani bir biçimde Lidya'ya ikinci bir sald~r~~ düzenlemi~lerdir. Lidya kral~~ Gyges'in ölümüyle so-nuçlanan sava~tan sonra Kimmerler, Lidya'n~n ba~kenti Sardes'e ula~m~~lar-d~r. Ovadan çok yükse~e sarp bir kayal~k üzerine kurulmu~~ olan akropolü ele geçirememelerine ra~men, a~a~~~ kente girerek buray~~ ya~malam~~lard~ r. Sardes'i yak~p y~kan göçebeler burada durmayarak h~zla geri dönmü~ler, bir k~sm~~ ise kuzeybauya do~ru yönelerek, Adramyteion (Edremit) yak~ nlar~ n-daki As~tandros kenti çevresine yerle~mi~lerdir". Güçlü Lidya kral~~ Alyattes M.Ö. VI. yüzy~l~n ba~lar~nda kuzeydeki Bitinya Bölgesi üzerine sefere ç~km~~-t~r. Lidya'mn kuzeyinde Antandros yöresinde yerle~mi~~ olan Kimmer boylar~~ üzerine yürüyerek, onlar~~ K~z~l~rmak'~n do~u yakas~ndaki Kapadokya bölge-sine sürmü~tür. Böylece, bütün Bat~~ Anadolu'yu son Kimmer kalmular~ndan temizlemi~tir21.
17 V. Sevin, A.g.m., s. 256. 18 M.T. Tarhan, A.g.m., s. 112-113. 19 K. Tansug, A.g.m., s. 544-545.
20 V. Sevin, "Lydiahlar", Anadolu Uygarliklar~~ Il, Istanbul, 1982, s. 283-284. 21 V, Sevin, A.g.m., s. 286.
ANADOLU'DA K~MMERLER VE ~SK~TLER 279
Kimmerler a~a~~~ yukar~~ M.Ö. 657 y~llar~ndan M.Ö. VI. yüzy~l~n ba~lar~na kadar ba~ta Lidyal~lar olmak üzere, di~er topluluklar içinde Bat~~ Anadolu'da tehdit unsuru olmu~lard~r. Onlar~n Anadolu'nun dört bir taraf~na yay~lmala-rma ra~men; Bat~~ Anadolu'da bile büyük bir güç olarak ortaya ç~ kmalar~~ ve güçlü devledere kar~~~ ba~ar~l~~ mücadele vermeleri kayda de~er bir geli~me olarak dü~ünülmelidir.
B - ANADOLU'DA ~SK~TLER
Kimmerleri takip ederek Kafkaslar üzerinden Anadolu'ya inen ~skitler, Anadolu tarihi aç~s~ndan büyük önem ta~~maktad~r. Yaz~ l~~ ve arkeolojik bel-gelerinde do~rulad~~~~ üzere, ~skitler Anadolu tarihinde önemli bir yer tut-maktad~r.~skider Anadolu'ya do~ru yöneldilderinde Urartulular'la kar~~la~-m~~lard~r. K~sa bir süre sonra Asur s~n~r~na kadar ula~m~~lar ve onlarla Asurlular antla~ma yapmak zorunda kalm~~lard~ r. Özellikle, Persler'le de mücadele halinde olan ~skitler'in Anadolu tarihinde önemli bir mevkiye sa-hip olduklar~~ dü~ünülebilir. Özellikle Pers Kral~~ Darius'un Anadolu'yu boy-dan boya geçerek, ~skitler üzerine sefer düzenledi~i dü~ünülürse, onlar~ n M.Ö. I. bin içerisindeki yerleri ortaya ç~kar. Hatta, antik kaynaklar~nda be-lirtti~i üzere, onlar~n Do~u Anadolu ve çevresinde 28 y~l hakimiyet kurduk-lar~~ ve hatta M.Ö. IV. yüzy~l~n ba~lar~nda dahi o bölgede varl~klar~ndan söz edildi~i dikkate al~n~rsa, Anadolu tarihindeki yerleri ortaya ç~kar.
1. ~skitler ve Urartulular
Urartulular yerle~mi~~ olduklar~~ co~rafya itibariyle, Kafkaslar'dan Ön Asya'ya aç~lan kap~lar üzerinde bulunmaktayd~lar. Urartulular'~n güneyinde bulunan Asur'la oldu~u kadar olmasa da, Kafkaslar'dan inen göçebe kavim-lerle ili~kileri olmu~tur. Bunlardan ilkini Kimmerler, ikincisini ise, onlar~~ ta-kip eden ~skitler olu~turmu~tur.
Kimmerler'i takip ederek, do~u Anadolu'ya Urartu ülkesine ula~an ~skitlerle Urartu kral~~ II. Rusa (M.Ö. 685-645) ak~ll~ ca bir politika izleyerek, bir anda~ma yapm~~ur22.
Ancak, ~skiderle Urartulular'~n dostluklar~~ uzun sürmemi~~ ve VII, yüzy~-l~ n ba~lar~nda ~skitler Urartu yerle~im merkezlerine bask~nlar düzenleyerek, bu merkezleri yak~p y~km~~lard~r". Yine, II. Rusa taraf~ndan in~a ettirilen
22 M.T. Tarhan, A.g.m., s. 113.
280 ~ LHAM~~ DURMU~~
Rusahinili (Toprakkale) kentinin de M.Ö. VII, yüzy~l~n sonlar~~ ile VI. yüzy~l~n ba~lar~nda ~skitler taraf~ ndan yalul~p y~k~ld~~~~ san~lmaktad~r. Kaleye yap~lan bask~n sonunda çat~~ ve ah~ap malzemenin yanarak çökmesi, kerpiç duvarla-r~n pi~erek tu~lala~mas~na neden olmu~tur. Kaz~lar s~ras~nda ortaya ç~kar~lan 30 cm.lik kül ve yang~ n aru~~~ tabakas~~ yang~n~n ~iddetini göstermektedir. Yang~n ve y~k~ mdan sonra, Toprakkale'de herhangi bir yerle~me olmam~~-ur2 Çavu~tepe kalesi de ~skitler taraf~ndan ya~ma ve tahrip edilmi~tir25.
Urartulular tarih sahnesine ç~kt~ktan sonra, Asurlular ile münasebette bulunmu~~ ve onlarla sava~m~~lard~r. M.Ö. VIII. yüzy~l~ n sonlar~na do~ru Kafkaslar'dan inen Kimmerler'le de mücadele eden Urartulular, onlar~~ takip ederek gelen ~skitler'le zaman zaman anla~malar~na ra~men, onlar~n M.Ö. VI. yüzy~l~n ba~lar~nda gerçekle~en istilalar~na kar~~~ koyamayarak, yakla~~k olarak M.Ö. 585 y~ llar~nda26 tarih sahnesinden çekilmi~lerdir.
~skit- Urartu münasebetleri ~skitler'in Medler'le birlikte Urartu devletini or-tadan kald~rmalanyla son bulmu~tur.
2. ~skitler ve Asurlular
Kimmerler'in yurtlar~m ellerinden alarak, onlar~~ takip eden ~skitler Kafkaslar' a~arak Urartu devleti üzerinden Asur devletinin kuzey s~n~rlar~na kadar ula~m~~lard~ r. Kimmerler'in hemen arkas~ndan gelen ~skitler, Kimmerlerle birlikte Asur kaynaklar~na geçmi~lerdir.
Asarhaddon zaman~nda Asur devletinin kuzey ve kuzeydo~u s~n~rlar~~ Kimmer ve ~skider'in istilas~na u~ram~~ur. Asarhaddon ~skit kral~~ Bartatua ile
anla~arak, k~z~n~~ ona vermi~tir". Asur ve ~skit dostlu~u sonucunda Asur kral~~
Asarhaddon Huba~na'ya kadar giderek, Kimmer ba~bu~u Teu~pa'r ve müt-tefiki olan Hilakku devletini ma~lup etrni~tir28. Bu arada ~skitler de bo~~ dur-mayarak, Kimmerleri bat~ya do~ru s~k~~t~rmaya ba~lam~~lard~r. Bunun sonu-cunda Kimmerler Anadolu'nun içlerine kadar yay~lm~~lard~r29. iskider'le an-
24 O. Belli, A.g.m., s. 175. 25 O. Belli„ A.g.m., s. 182. 26 O. Belli„ A.g.m., s. 178.
27 M. Streck, Assurbanipal und die letzten Assyrischen Könige bis zum Untergange Niniveh's, Leipzig, 1975, s. CCCLXXI.
28 B. Landsberger, T. Bauer, "Zu neuveröffentlichten Geschichtsquellen aus der Zeit von Asarhaddon bis Nabionid", Zeitschrift für Assyriologie, 3(37), Berlin-Leipzig, 1927, s. 79.
E.H. Mirms, "The Scythians and Northern Nomads", The Cambridge Ancient History, IX, Cambridge, 1970, s. 189.
ANADOLU'DA K~MMERLER VE ~SK~TLER 281
la~ma yaparak bat~ya do~ru Kimmerler'in üzerine yürüyen ve onlara kar~~~
za-fer kazanan Asarhaddon, bu zaza-ferinden Til Barsib stelinde de bahsetmekte-dir. Bu belgeye göre, Hilaldcular ~skit ordular~n~~ yenen Mannalarla birle~e-rek, Asur devletine kar~~~ isyan etmi~ler ve fakat Asur kral~~ bu isyan~~ basurm~~-ur30.
Asarhaddon devri belgelerinde ~skitler hakk~nda verilen bilgileri klasik Yunan yazarlar~n~n rivayetleri de desteklemektedir. Gerçektende Herodos'ta Protothyes o~lu Madyas idaresinde büyük bir ~skit ordusunun Karadenizin kuzeyinden kovdu~u Kimmerleri takip etmek üzere, Asya'ya girdiklerine dair bir kay~t bulunmaktad~r31. Herodotos'ta Protothyes ~eklinde ad~~ geçen ~skit hal~n~n Asur belgelerinde ad~~ geçen ve Asur kral~~ Asarhaddon ile anla~an kral Bartatua oldu~u genelde kabul edilmektedir32.
Urartu devletinin Azerbaycan taraf~ ndaki eyaleti parçalan~nca, ~skitler
krallar~~ Bartatua ve o~lu Madyas idaresinde, bizzat Urartulular'~ n ülkesini
i~-gal etmek ve oradaki Sak~z~~ kendilerine ba~kent yapmak ve de burada
K~z~l~rmak'a kadar uzanan bat~~ istikametindeki bölgeyi kontrol alt~ nda
tut-mak tut-maksad~yla kuzey Persia'da kalm~~lard~. Onlar, bu dönemde güçlü gö-rünüyorlard~. Gerçekten de M.Ö. 626 y~l~nda Asurlular onlar~n yard~m~~ ile Medler'in yapt~~~~ Ninive ku~atmas~n~~ k~nn~~lard~. Ba~ar~lar~ndan dolay~~ zafer
sarho~lu~una kap~lan ~skitler, M.Ö. 611 y~l~nda Filistin'e ula~~l~ ncaya kadar
Suriye'yi bask~~ alt~na alm~~lard~. M~s~r'a kar~~~ herhangi bir hareket ise, kral
Psametikos taraf~ndan haraç ödemek suretiyle önlenmi~ti". Bu zaman
zar-f~nda Medler Babillilerle ittifak yapm~~lard~ r. Onlar~ n birle~ik ordular~,
Asurlular'a kar~~~ yürümü~ler ve bu defa müttefik kuvvetler bir zamanlar~n bu
güçlü imparatorlu~unu y~km~~lardn-34.
Ninive'nin dü~mesinden sonra Medler, vakit geçirmeden ~skitleri
mem-leketlerinden ç~karabilmek ve hiç durmaks~z~n bu göçebeleri, Persia'y~~
isti-laya ba~lad~ldan noktadan Asya içlerine geri itinceye kadar gerekeni yapmak için, yeniden kuvvetlerini toplam~~lard~r". Medler'in bask~s~~ kar~~s~nda, Bat~~
30 F. K~na', Eski Anadolu Tarihi, Ankara, 1991, s. 258. 31 Herodotos I, 103.
32 C.F. von Lehmann-Haupt, "Kimmerier", Paulys Realencyclopaedie der Classischen Altertumswissenschaft, XI, 1, Stuttgart, 1921, s. 404.
33 E.H. Minns, A.g.m., s. 189.
3.1 T.T. Rice, The Scythians, London, 1958, s. 45. 35 E. Memi~, ~skider'in Tarihi, Konya, 1987, s. 28.
282 ~ LHAMI DURMU~~
Asya'n~ n büyük bir bölümüne 28 y~l hükmeden ~skitler3" tekrar Urartulular'~n ya~am~~~ oldu~u co~rafyaya çekilmi~lerdir. Belkide bu tarihte onlar~n bir k~sm~~ üç as~r sonra Partlar~~ meydana getirecek olan akrabalar~~ Dahailer'le kar~~arak, Hazar denizi ve Aral gölü aras~nda yer alan bozk~r böl-gesini i~gal etmek için yeniden do~uya do~ru dönmü~lerdi. Di~erleri Skytho-Dravidler içerisindeki ~skit kar~~~m~n~~ göz önünde bulunduracak olursak, Hindistan'a kadar itilmi~~ olabilirler. Burada ba~ka bir grupda Urartu bölge-sinde kalm~~t~r. Böylece, büyük ço~unlu~u bat~~ bozk~rlar~nda kalan ~skider, orada refah içerisinde ya~ayan akrabalar~n~~ görmü~ler ve Güney Rusyan~n ve-rimli topraklar~na yerle~mi~lerdir".
M.Ö. VIII, yüzy~ l~n sonlar~na do~ru Asur yaz~l~~ kaynaklar~nda adlar~~ ge-çen ve daha sonraki Asur kaynaklar~nda da adlar~ndan s~k s~k bahsedilen, Asur kral~~ Asarhaddon'un anla~mak zorunda kald~~~~ ~skider'in Asur devleti ile münasebetlerinin yakla~~k olarak bu co~rafyaya ula~malar~ndan bir as~r sonra, Asur'un ortadan kalkmas~yla sona erdi~i anla~~llyor38.
3. ~skider ve Persler
~skit- Pers münasebetlerinin eskiça~~ tarihi içerisinde önemli bir yeri var-d~r. Bu münasebetler uzun bir süre devam etmi~tir. Medler'in yerine geçen Akamenitler sülalesi döneminde ~skitler büyük bir güç kaybetmelerine ra~-men, siyasi bir kuvvet olarak varl~klar~n~~ devam ettirmi~lerdir. ~ran destanla-rma bak~l~rsa, bunlar Afrasyap'tan sonra tekrar büyük bir devlet haline gele-rek, bir ara tekrar ~ran'~~ nüfuzlar~~ alt~na alm~~lard~r. Büyük Kyros (M.Ö. 555-529) zaman~nda Sakalar'~n Babil ve Asurlular'a kar~~~ dü~manca hareketleri ve Hazar denizinin güneybat~~ sahilinde ya~ayan Herkanl~lar'la bir olarak Asurlular'a kar~~~ asker gönderdikleri ve sonuçta Kyros ile birle~tikleri zikre-dilmektedir. Fakat, Sakalar'~n Türkistan'dald esas zümreleri Kyros'a tabi de-~ildi. Babil, Lidya gibi Ön Asya Devletleri ile uzun sava~lar yapan Kyros kendi yan~nda Saka devleti gibi kuvvetli bir devletin bulunmas~n~~ tehlikeli buldu-~undan bunlar~~ kendi idaresine almak için u~ra~m~~ur39.
Kyros bu arada Anadolu'ya da bir sefer düzenlemi~tir. M.Ö. 547 y~ l~na do~ru Lidya kral~~ Kroisos harekete geçerek, ~ran'~ n nüfuz bölgesinde olan
38 Herodotos IV, 1. 37 T.T. Rice, A.g.e.. s. 46.
38 ~. Durmus,~skitler (Sakalar), Ankara, 1993, s. 68-69,
ANADOLU'DA K~MMERLER VE ~SK~TLER 283 Kapadokya`ya girmi~ tir. Bunun üzerine Kyros, Lidyal~lar'~~ yaln~ z Kapadokya'dan ç~karmakla ve eski s~n~r olan Ka~l~rmak'~ n bat~s~na sürmekle kalmam~~t~r. Onlar~~ izleyerek ba~kent Sardes kap~lar~na dayanm~~~ ve onlar~~ o yörede büyük bir yenilgiye u~ratm~~ur. Sardes k~sa bir ku~atmadan sonra zaptedilmi~tir. Bu suretle Lidya krall~~~~ y~k~ld~ktan sonra, Persler Harpagos ve Mazares ad~nda komutanlar~ n~n idaresinde Bat~~ Anadolu'ya girerek, orada bulunan kentleri teker teker ele geçinni~lerdir40.
M.Ö. 539 y~l~ nda Kyros Babil'i zaptetmek ve büyük bir törenle kente girmek suretiyle Babil devletini krall~~~na katm~~ur. Kyros ömrünün son y~l-lar~n~~ ~ran'~ n kuzeydo~usunda oturan bozk~ r kavimleri ve en çok Sakalarla sava~makla geçirmi~~ ve a~a~~~ Oxus bölgesinde M.Ö. 529 y~l~nda ölmü~tür41.
M.Ö. VIII, yüzy~l~n sonlar~nda Kimmerler'in Anadolu'ya ak~nlar~, onlar~~ takip eden ~skitler'in de Anadolu'nun do~usundaki bir tak~m faaliyetleri, Asurlular'~ n Anadolu içlerine do~ru yapt~klar~~ seferler, Anadolu'nun siyasi gücünü iyice zay~flatarak, Anadolu'da Pers hakimiyetinin tesisinde Persler lehine bir sonuç ç~ karm~~t~r. Pers krallar~~ Anadolu'nun bat~s~na kadar k~sa bir zamanda ula~abilme kolayl~~~~ bulmu~lard~r42.
Pers hâkimiyeti Kyros'un o~lu Kambiz'in yerine geçen I. Darius zama-n~nda da devam etmi~tir. Darius da hem do~uya hemde bat~ya seferler dü-zenlemi~tir. ~lk seferini M.Ö. 518-517 y~llar~nda Orta Asya Sakalarma yapm~~~ ve yapm~~~ oldu~u sava~~n galibi olmu~tur43. Darius, Behistun kitabesinde sivri ba~l~ kl~~ Sakalar'~n ülkesine sefer yapt~~~n~, onlar~ n bir k~sm~ n~~ yendi~ini, bir k~sm~n~~ öldürdü~ünü, liderlerinden birisi olan Sakunkha'y~~ esir etti~ini bil-dirmektedir44. Bize kadar ula~an tarihi kaynaklarda, Darius'un Türkistan Sakalar~na kar~~~ yapt~~~~ sefere dair fazla bilgi yoktur. Darius Sakalar ile yap-t~~~~ sava~ta kendi askerlerine Saka askeri k~yafeti giydirerek, hile ile hareket etmi~tir. Bundan dolay~~ Saka reisleri ma~lüp olarak çöllere çekilmi~, S~rak isminde bir çoban Darius'un ordusuna kasten yanl~~~ yol göstererek, onlar~~ çöl ortas~ na sokup memleketini kurtarabilmi~tir45. Buradan da anla~~laca~~~
4° A.M. Mansel, Ege Ve Yunan Tarihi, Ankara, 1971, s. 253. 41 A.M. Mansel, A.g.e., s. 70.
42 ~. Durmu~, A.g.e., s. 70. 43 A.Z.V. Togan, A.g.m., s. 33.
44 W. Hinz, "Zur ~ranischen Altertmskunde", Zeitschrift der Deutschen Morgenlaendischen Gesellschaft, XCII„ s. 365.
284 ~ LHAMI DURMU~~
üzere, Darius'un Saka reislerinden Sakunkhay~~ esir etmesine ra~men, di~er Saka reisleri memleketlerini esarete dü~mekten kurtarabilmi~lerdir46.
Pers kral~~ Darius, Denizin ötesindeki Sakalar'a kar~~~ da bir sefer yapmay~~ planlam~~t~r. M.Ö. 513 y~llar~ na do~ru Bat~~ Anadolu'da Ege Denizi k~y~s~nda baz~~ kayna~malar oldu~unu haber alan Darius dikkatini Anadolu'ya çevirmi~-tir. Ayn~~ y~l Trakya üzerinden Karadeniz ~skitlerine kar~~~ harekete geçmi~-tir47. Anadolu üzerinden harekete ba~layan Da~ius, Samoslu Mandrosle tara-f~ndan in~a edilen bir köprü üzerinden ~stanbul bo~az~n~~ geçerek, Trakya iç-lerine do~ru yönelmi~tir48. O mezar yaz~unda bildirdi~ine göre, "Denizin öte-sindeki Sakalar"~n üzerine yürümü~tür49.
Darius yoluna devam ederek, Don nehrini geçmi~~ ve Volga'ya do~ru iler-lemi~tir. ~skitler ise, onun önünde geri çekilmi~tir. Pers kral~mn, Tuna nehri üzerindeki köprüyü savunmalar~~ için ~yonl~lar'a verdi~i altm~~~ günlük süre h~zla dolarken, onun askerleri bu yarars~z kovalamacadan yava~~ yava~~ b~k-maya ba~lam~~lard~r. Ancak, ~skitler do~uya do~ru geri çekilmeye devam et-mi~tir. Bu durum kar~~s~nda can~~ s~k~lan ve bir sonuç alamayan Darius, ~skit kral~~ ~danthyrsos'a bir haber göndermi~tir50. ~skit kral~na kendini güçlü his-sediyorsa kaçmayarak sava~a girmesini, e~er kendisinde o gücü görmüyorsa, huzuruna ç~karak haraç olarak toprak ve su getirmesini istemi~tirm. Bunun üzerine ~skit kral~~ da Darius'a bir cevap verme ihtiyac~ n~~ duyarak, ondan korkmad~~~n~, kendilerinin kentleri ve dikili a~açlar~~ olmad~~~ndan dolay~~ sava~a girmek istemedi~ini; fakat atalar~n~n mezarlar~n~~ bulurlarsa, o zaman sava~acaklar~n~~ bildirmi~tir52.
~skitlerle sava~ma f~ rsat~~ bulamayan Darius geri çekilmeye karar vermi~~ ve askerlerini köprüye kadar getirerek, Tuna nehrini geçirmeye muvaffak olmu~tur. Böylece, Darius felaketten kurtulmu~tur". Belkide ~skitler'in Kafkasya yoluyla ~ran üzerine ak~n yapmalar~na kar~~~ bir tedbir olarak genel-likle ~skitleri do~udan oldu~u gibi, baudan da ku~atmak fikrinde olan
46 ~. Durmu~„ A.g.e., s. 70.
47 V. Sevin, 'Anadolu'da Pers Egemenli~i", Anadolu Uygarliklan„ I, s. 316. 48 Herodotos IV, 87.
49 A.M. Mansel, A.g.e., s. 255. 5° T.T. Rice, s. 47.
Herodotos IV, 126. 52 Herodotos IV, 127. 33 T.T. Rice, A.g.e., s. 48.
ANADOLU'DA KIMMERLER VE ISKETLER 285 Darius54, ~skitler'in oyalama takti~i kar~~s~nda gün geçtikçe daha da güç du-rumda kalarak, geri çekilmesinin kendisi ve ordusu için daha ak~lc~~ oldu-~unu dü~ünmü~tür. Böylece, Darius ~skitler'e kar~~~ yapm~~~ oldu~u seferde herhangi bir ba~ar~~ sa~layamam~~ur.
4. ~skitler'in Do~u Anadolu ve Çevresinde Hâkimiyeti
~skitler Çin seddinden Tuna nehrine kadar yay~ lmalann~ n yan~ nda, Ön Asya'ya da yönelmi~lerdir. ~skitler'in Ön Asya'ya yönelmelerinin sebebi Kimmerleri takip etme dü~üncesidir. Kimmerleri yurtlar~ ndan ç~karan ~skitler, onlar~ n ard~ ndan, Kafkaslan do~udan dola~arak, Hazar denizi k~y~-sm~~ takiben Derbent-Demirkap~~ geçideri üzerinden Azerbaycan'a ve daha güneye" -daha genel bir deyimle- Ön Asya'ya dalgalar halinde akmaya ba~lar-lar. Urartu kral~~ II. Rusa'mn Kimmerlerle oldu~u gibi, ak~ll~ca bir siyaset iz-leyerek, bunlarla anla~ma yapt~~~~ görülür. ~skit ak~nlar~~ Asur s~n~rlar~na yö-nelir56. Kimmerleri kovalayarak gelen ~skitler Medler'in egemenli~ine son verirler. Bütün küçük Asya'ya yay~l~rlar ve burada yirmisekiz y~l hüküm sürer-ler57
~skitler'in çok istekli bir ~ekilde güneyde bulunan ülkelere gittikleri bir çok tarihi hakikatten anla~~lmaktad~r. Akamenit döneminden sonra, bunla-r~ n bir k~sm~n~~ günümüze kadar adlabunla-r~~ Arachosia ve Drangiana olarak söyle-nen yerlerde buluyoruz. Keza onlar, Anadolu'nun içlerine kadar da yay~lm~~~ ve hâkimiyetlerinin izini b~ rakm~~lard~ r. Yine, ~skitler muhtemelen de Akamenit dönemi öncesinde F~rat ve Dicle dolaylannda hüküm sürmü~ler ve dillerine ait ipuçlar~~ b~ ralum~lard~r58. M.Ö. IV. yüzy~l~n ba~lar~nda daha Do~u Anadolu'da hâkim olduklar~n~~ bize Ksenophon bildirmektedir. Ksenophon, "Kyros'un Anabasisi" adl~~ eserinde paral~~ askerlerin Persler'e kar~~~ hareket-lerinde do~uda dört plethron59 geni~li~indeki Harpasos6° nehrine kadar iler-leyerek, buradan da ~skitler'in memleketine girdiklerini ve bir ovada dört günde yirmi parasang6° gittilderini62 belirtmektedir.
54 A.Z.V. Togan, A.g.m., s. 33. Herodotos IV, 12.
56 M.T. Tarhan, A.g.m., s. 113. 57 Herodotos IV, 1.
" A.D. Mordtmann, "Über die Keilinschriften zweiter Gattung", Zeitschrift der Morgen- laendischen Gesellschaft, )0(IV, s. 49-50.
59 Plethron: 100 ayak: 29,6 m.dir. Buna göre 4 plethron 4 x 29,6: 118,4 m. eder. 6° Çoruh Nehri.
61 Parasang fersahur. 1 fersah yakla~~ k 5,5 km.dir. 5,5x20: 110 km. eder. Ksenophon IV, 7, 18.
286 ILHAM! DURMU~~
~skitler yaln~z Anadolu'da kalmayarak, daha güneye ilerlemi~lerdir. M~s~ r üzerine yönelerek, Suriye'ye girdikleri s~rada M~s~r kral~~ Psammatikos kar~~-lanna ç~km~~, arma~anlar vermi~~ ve daha ileri yürümekten onlar~~ al~koymu~-tur. Sonra onlar~ n bir k~sm~~ dönmü~ , fakat baz~lar~~ orada kalmay~~ tercih etmi~tir. Bundan dolay~~ eski Tevrat'ta Beth-Sean, daha sonra Skythepolis ola-rak an~lmaktad~r".
~skitler Ön Asya'ya yay~ lmalar~~ esnas~ nda Filistin'e kadar ilerlemelerine ra~men, onlar~ n as~l izleri Anadolu'nun do~u kesiminde bulunmaktad~ r. Art~k yaz~l~~ kaynaklar~n yan~nda son kaz~larda ç~kar~lm~~~ olan arkeolojik mal-zemelerde bu görü~ü kuvvetlendirmektedir.
M.Ö. VII, yüzy~l~ n ba~lar~nda Asur s~n~r~na kadar ula~malar~, Urartu devletinin ortadan kalkmas~ndaki etkileri, Asur devletinin güç kay-betmesindeki rolleri ve Asurlular'~n onlarla anla~mak zorunda kalmas~~ ~skitler'in gücünü göstermektedir. Persler'in de ~skiderle mücadele etmek zorunda kalmalar~~ onlar~n Pers imparatorlu~unun etraf~ndaki güçlerini gös-termektedir. Ksenophon'un M.Ö. IV. yüzy~l~n hemen ba~lar~nda Do~u Anadolu bölgesinden ~skitler'in ülkesi olarak bahsetmesi, onlar~n hala ad~~ geçen bölgede güçlerini göstermektedir. ~skitler'in Asur kaynaklar~nda ilk olarak adlar~n~n geçmesinden M.Ö. IV. yüzy~l~n ba~lar~ nda Ksenophon tara-findan bahsedildikleri döneme kadar a~a~~~ yukar~~ üçyüz y~l geçmi~tir. Bu ka-dar uzun bir zaman diliminde ~skitler Do~u Anadolu ve çevresinde etkili ol-mu~lard~ r. Buradan ~skitler'in bu bölgeyi birdenbire terk etmedikleri, eko-nomileri büyük ölçüde hayvanc~l~~a dayal~~ olan bu toplulu~un özellikle Do~u Anadolu yüksek yaylas~nda hayvanlar~n~~ otlatacak yaylaklan bulduklar~, yerle~ik topluluklarla mücadele edebilecek ve onlar~n kay~tlar~na geçecek derecede siyasi güç kazand~klar~~ anla~~lmaktad~r.
63 Herodotos I, 106.
64K. Kretschmer, "Scythae", Paulys Real Encyclopaedie der Classischen Altertumst~issen-schaft. II Al, Stuttgart, 1921, s. 940.
