Prof. Dr. M. Fahrettin Kırzıoğlu Hayatı ve Eserleri Yunus Zeyrek

(1)

A) Hayat›

1914 y›l›nda baﬂlayan Birinci

Dün-ya Savaﬂ›, bütün cephelerde ﬂiddetle

de-vam ediyordu. O zamanlar Rus iﬂgalinde

bulunan Kars ve çevresinde, savaﬂ

orta-m›ndan yararlanan ve Ruslar›n da

des-te¤ini alan Ermeniler, gemi az›ya alm›ﬂ,

bölge halk›na yapmad›klar›n›

b›rakm›-yorlard›. ‹ﬂte böyle bir ortamda,

korku-nun her tarafa sindi¤i bir günde, Rus

or-dusunda görev yapan Kazan

Türklerin-den Tatar as›ll› Yarbay Ablayev, Karsl›

Mehmet Derviﬂ Efendi’ye, “ﬁehirden

d›-ﬂar› ç›k›n›z. Ermeniler Erzurum-Gümrü

hatt›nda anayol boyunca büyük bir

katli-ama haz›rlan›yorlar!” diye uyarmas›

üzerine Mehmet Derviﬂ Efendi, o akﬂam

ulaﬂabildiklerine haber vererek

gecele-yin Kars yak›nlar›ndaki Susuz’un

Ma-maﬂ köyüne gitti.

Kars’›n en eski ve yerli bir ailesine

mensup olan K›rz›o¤lu Mehmet Derviﬂ

Efendi ve eﬂi Hesna Hoca Han›m›n,

s›-¤›nd›klar› Mamaﬂ köyünde, bir akraba

evinde ilk çocuklar› dünyaya geldi.

Ba-ba, Kur’an-› Kerim’in son sayfas›n›n yan

taraf›na ﬂu derkenâr› düﬂtü: “O¤lum

Fahreddin, 25 ﬁubat 1332 Cumartesi

gü-nü sabaha karﬂ› Mamaﬂ’da Dülger Ali

A¤an›n misafir odas›nda dünyaya

gel-di.” Buradaki Rumi tarih, yeni takvimle

10 Mart 1917 gününe tesadüf

etmekte-dir.

1

1917 y›l›nda Rusya’da Bolﬂevik

‹h-tilâli oldu ve Çarl›k idaresi y›k›ld›.

Bu-nun yerine kurulan Sovyet yönetimiyle

Osmanl› Devleti aras›nda yap›lan

ant-laﬂmalarla k›smî bir rahatlama görüldü

ve hatta 3 Mart 1918 tarihinde

imzala-nan Brest-Litovs Bar›ﬂ Antlaﬂmas›’yla

Kars Türkiye’ye b›rak›ld›. Ruslardan

kurtulan ﬂehir, Ermeni iﬂgaline u¤rad›.

25 Nisan 1918’de Türk ordusu Kars’a

gi-rince, dört y›ldan beri Mamaﬂ’ta yaﬂayan

Mehmet Derviﬂ Efendi, ailesini alarak

Kars’›n Kaleiçi Mahallesindeki evine

döndü.

Böyle bir ortamda dünyaya

gözleri-ni açan Fahrettin’in ailesi, çevredeki

“okumuﬂ” ailelerden biriydi. Ana dedesi

olan Müderris Yemenhalifeo¤lu

Muhyid-din Efendi ve eﬂi K›ymet Hoca, ayr› ayr›

mahallenin k›z ve erkek çocuklar›n›

oku-tuyor, onlara dinî ve millî bilgiler

veri-yorlard›.

Fahrettin’in babas›, Kars’›n

savun-mas› s›ras›nda yaralanm›ﬂt›. Buna çok

üzülen genç anne, henüz 13 ayl›k bir

ço-cuk olan Fahrettin’i öksüz b›rakt›. Baba

Mehmet Derviﬂ Efendi, bald›z›yla

evlen-di; Fahrettin de öksüzlükten kurtuldu.

Daha sonra bu han›m da vefat edecek,

HAYATI VE ESERLER‹

A scholarly works and autobiography of Prof. Dr. Fahrettin K›rz›o¤lu

Ouvrages et autobiographie de Prof. Dr. Fahrettin K›rz›o¤lu

Yunus ZEYREK*

(2)

Mehmet Derviﬂ Efendi üçüncü defa

evle-necekti. Böylece üç han›mdan toplam on

çocuk dünyaya gelmiﬂti. Bu kardeﬂlerin

en büyü¤ü Fahrettin’di.

Fahrettin, küçük yaﬂlarda iken aile

içinde okutuldu ve halas› Safiye

Hoca-dan iki hatim indirdi. 1923 y›l›nda

ma-halle mektebine verildi. 1928 y›l›nda

al-t› y›ll›k ilkokulu ve 1931’de ortaokulu

Kars’ta tamamlad›ktan sonra Erzurum

Lisesine gönderildi. Haziran 1934’te bu

liseyi hususî yat›l› olarak bitiren genç

Fahrettin, Maliye Tahsil Müfettiﬂi

ola-rak Arpaçay’da memuriyete baﬂlad›. Bu

memuriyeti, bir y›l sürdü.

2

_{Bu s›ralarda}

babas› da Belediye Tahsildar› olarak

gö-rev yapmaktayd›.

1935 y›l› a¤ustosunda, Sa¤l›k

Ba-kanl›¤› hesab›na yat›l› olarak ‹stanbul

Üniversitesi T›p Fakültesinde tahsile

baﬂlad›. O, bu fakülteyi bitirip doktor

olacak ve Afganistan’a giderek oradan

Türkistan’›n kurtuluﬂuyla ilgili faaliyete

kat›lacakt›. Bu hayallerle fakültenin

FKB k›sm›n› tamamlad›; sertifika ald›.

‹stanbul’da ö¤renci oldu¤u bu

s›ra-da Kars’taki evleri soyuldu. Bu soygun,

aileyi fakir düﬂürmüﬂtü. Art›k

‹stan-bul’da tahsile devam etme imkân›

kal-mam›ﬂt›.

Fakülteyi b›rak›p Kars’a dönen

Fahrettin, ailenin geçimine katk›da

bu-lunmak için yeniden memuriyete baﬂlad›

ve yine Hususî Muhasebe Tahsil

Müfet-tiﬂi olarak Posof’a gitti. Burada on ay

gö-rev yapt›.

3

_{Köy tahsildarlar›n›}

denetle-mekle görevli atl› memur olarak ilçe,

ka-saba, köy, yayla ve k›ﬂlaklar› dolaﬂarak

bölgeden yetiflen âfl›klar›n deyiflleri,

hi-kâyelerini ve bölgenin folklor ve

etnog-rafyas›yla ilgili hayli malzeme toplad›.

O, bu görevi zevkle yapt›¤›n›

söylemek-tedir.

Posof’taki görevindeyken yedek

su-bay olarak Sar›kam›ﬂ’ta askere al›nd›.

Bu birinci askerlik dönemi, on sekiz ay

sürdü.

Soyad› Kanunu yürürlü¤e girince

aile adlar› verilmeyip Çelik soyad›

veril-diyse de, 9 Kas›m 1943 tarihli mahkeme

karar›yla tashih edildi ve aile,

K›rz›o¤-lu soyad›n› ald›. Bundan sonraki

yaz›la-r›nda imzas›n›, genellikle K›rz›o¤lu M.

Fahrettin ﬂeklinde kulland›.

Askerlik dönüﬂü, 1938 y›l›nda Kars

Lisesinde Yard›mc› Türkçe ö¤retmenli¤i

yapma¤a baﬂlad›. Bu arada Kars

Halke-vi dergisi Do¤uﬂ’un idaresini üstlendi.

Ayl›k olarak neﬂredilen bu dergi, onun

yönetiminde yeni bir döneme girdi.

Baﬂ-ta ‹sBaﬂ-tanbul ve Ankara olmak üzere

yur-dun dört bir yan›ndan ses getirdi. Daha

önce Posof ve Arpaçay’da derledi¤i halk

kültürü verimlerini ve ilk tarih

araﬂt›r-malar›n›, bu dergide yay›mlad›.

Do-¤uﬂ’taki bu yaz›lar› ona, bu alanda

çal›-ﬂanlar aras›nda yurt çap›nda bir ün

ka-zand›rd›. Yine bu dönemde Kars

gazete-sinde birçok araﬂt›rma yaz›lar›

neﬂredil-di.

K›rz›o¤lu, Alman-Rus Savaﬂ›

baﬂla-y›nca 1941 y›l›nda yeniden yüksek tahsil

yapma f›rsat› buldu. ‹stanbul

Üniversi-tesi Edebiyat FakülÜniversi-tesi Tarih

Bölümün-de okumaya baﬂlad›. Bir yandan da

‹s-tanbul Süleymaniye Kütüphanesinde

memurluk yapt›.

4

1941 y›l›nda Ülkü dergisinde ç›kan

Dede Korkut Kitab›’ndaki Co¤rafî

‹sim-ler baﬂl›kl› incelemesiyle, ilim âleminin

dikkatini çekti. Bu çal›ﬂma, 1952 y›l›nda

kitaplaﬂacak ve K›rz›o¤lu Dede Korkut

Destanlar› mütehass›slar›ndan biri

say›-lacakt›.

K›rz›o¤lu, 1943’te ikinci defa silâh

alt›na al›narak Sar›kam›ﬂ’taki k›tas›na

gitti. Bu on yedi ayl›k ikinci askerlik

dö-nemiyle toplam 35 ay askerlik yapt›ktan

(3)

sonra Topçu Te¤meni olarak terhis

eddi. Askerli¤i s›ras›nda kayak sporuna

il-gi duydu ve bu sporla meﬂgul oldu.

‹kin-ci askerlikle fakülte ö¤renimi kesintiye

u¤rad›ysa da, 1944’te tekrar fakülteye

dönerek tahsile devam etti.

K›rz›o¤lu, üniversite ö¤rencisiyken

araﬂt›rmalar›n› neﬂretmeye devam

edi-yordu. Bu s›ralarda Ç›naralt›, Türk

Yur-du, Tanr›da¤, Türk Amac›, Halkbilgisi

Haberleri, Tarihten Sesler ve Yücel

der-gilerinde araﬂt›rmalar›n› neﬂretti.

Sevi-len ve kendisinden çok ﬂey bekSevi-lenen

müstakbel bir bilim adam› olarak

‹stan-bul’un ünlü ayd›nlar› ve bilim muhitine

girdi.

K›rz›o¤lu’nun evrak› aras›ndaki

mektuplardan anlaﬂ›l›yor ki o, çok geniﬂ

bir dost çevresine sahipti. Bu çevre,

za-man›n ilim ve sanat âleminde zirvelere

ç›km›fl ünlü kiflilerden oluflmaktayd›.

‹ﬂ-te onlardan birkaç›: Zeki Velidî Togan,

Ziyaeddin Fahri F›nd›ko¤lu, ﬁerafettin

Erel, Mirza Bala, Orhan ﬁaik Gökyay,

Osman Turan, ‹smail Hami Daniﬂmend,

Pertev Nailî Boratav, Arif Nihat Asya,

Nihal Ats›z, Faruk Sümer, Hamit

Zübe-yir Koﬂay, Cahit Öztelli, Necati Akder,

R›fk› Salim Burçak, M. Halit Bayr›,

Nec-mettin Esin, Tar›k Zafer Tunaya, Faruk

Kaleli, ‹brahim Kafeso¤lu, Bekir

Kütü-ko¤lu, M. Altay Köymen, Hikmet

Dizda-ro¤lu, Nejat Diyarbekirli, ‹hsan H›nçer,

Fazl›o¤lu Cemal O¤uz Öcal ve di¤erleri...

1946 y›l›nda üniversite ö¤renimini

tamamlayan K›rz›o¤lu, iki y›l

‹stan-bul’da serbest çal›ﬂt›. Bu s›rada hocas›

Prof. Cavid Baysun ile Tezâkir-i

Cev-det’in ilk 12 tezkiresini, müellif

yazma-s›ndan kopya ile neﬂre haz›rlad›. Dört

ta-ne tarih eserinin metin ve

sadeleﬂtirme-sini Türkiye Yay›nevi’ne verdi.

5

K›rz›o¤lu, 1948 y›l›nda Kars

Lise-sinde ö¤retmenli¤e baﬂlad›.

6

_{Bu görevi}

s›ras›nda, 15 Mart 1949 tarihinde,

emekli Binbaﬂ› Kâz›m Göksel’in k›z› ve

ayn› lisede co¤rafya ö¤retmeni olan

Ne-bahat (Göksel) Han›mla evlendi.

1951 y›l›nda iste¤i d›ﬂ›nda

Diyarba-k›r Lisesine tayin edildi. Bu ﬂehirde,

sos-yal ve kültürel faaliyetler yürüten

K›rz›-o¤lu, bölge halk›n›n etnoloji, etnografya

ve folklorunu araﬂt›rd›. Bu araﬂt›rma ve

incelemelerinin bir k›sm›n›

Diyarba-k›r’da ç›karmaya baﬂlad›¤› Kara Amid,

Dicle ve ‹ç O¤uz dergileriyle mahallî

ga-zetelerde neﬂretti. Mahallî bas›n ve

eﬂ-rafla yak›n iliﬂkiler kuran ve çevrede

se-vilen K›rz›o¤lu, bu ﬂehirde silinmez izler

b›rakt›.

K›rz›o¤lu’nun Diyarbak›r’da yapt›¤›

çal›ﬂmalar, yine Diyarbak›rl› bir ayd›n

olan Avukat ﬁevket Beysano¤lu’nun 31

Mart 1963 tarihli bir mektubunda ﬂöyle

anlat›lmaktad›r: “1939 y›l›nda Kars

Hal-kevi dergisi Do¤uﬂ ve ‹stanbul

gazetele-rinden Tanin, Vakit, Tasvir ve

Hürses’te-ki yaz›lar›yla tan›d›¤›m›z K›rz›o¤lu’nun,

mutlu bir tesadüf eseri olarak 1951

mar-t›nda Diyarbak›r Lisesi Tarih hocal›¤›na

tayin ediliﬂi, kendisini yak›ndan

tan›ma-m›za vesile oldu. 1957 y›l› sonuna kadar

Ziya Gökalp Lisesi ve arada da

Diyarba-k›r Ö¤retmen Okulunda tarih hocal›¤›

yaparken, Ziya Gökalp ailesi ve

müzesi-nin incelenip tan›nmas›; Türk

Milliyetçi-ler Derne¤i ve Diyarbak›r Tan›tma

Der-ne¤inin kurucu azas› olarak çal›ﬂmalar›,

ﬂehrin an›tlar›, yaz›tlar› ve Lice, Atak,

Çermik kasaba ve kaleleriyle bölge

folk-lorunun yak›ndan inceleyici ve

araﬂt›r›-c›s› olarak Kara Amid dergimizde

yay›n-lad›¤› makaleler, bölgemiz ve millî

kültü-rümüz için çok verimli olmuﬂtur.”

Diyarbak›r Ziya Gökalp Lisesi

Ta-rih Ö¤retmeni bulundu¤u s›rada, 17

Ey-lül 1953 tarihinde Türk Dil Kurumu

üyeli¤ine kabul edildi.

(4)

Bu s›ralarda K›rz›o¤lu’nun

öncülü-¤ünde

Diyarbak›r Milliyetçiler Derne¤i

kurulmuﬂtu. Hocan›n eﬂi Nebahat

Ha-n›m da, bu derne¤in üyesiydi. Okul

mü-dürünün yazd›¤› 5 ﬁubat 1953 tarihli

ya-z›da, Hoca Han›m›n, bu dernekle

iliﬂkisi-nin kesilmesi istenmekteydi.

Fotokopisi-ni verdi¤imiz bu yaz›, yak›n tarihle

ilgi-lenenlere bir fikir vermesi bak›m›ndan

önemlidir.

1953 y›l›nda Istanbul’da bas›lan

Kars Tarihi, adl› eseriyle bilim

çevrele-rinde takdir toplayan K›rz›o¤lu, bunun

ard›ndan 1855 Kars Zaferi’yle

Edebi-yat›m›zda Kars’› yay›mlad›.

1957 y›l›nda Adapazar› Lisesine

ta-yin olunan K›rz›o¤lu, Arifiye Ö¤retmen

Okulunda Tarih ö¤retmenli¤i yapt›.

1961 y›l›nda Ankara’da Millî E¤itim

Bakanl›¤› Ö¤retmeni ‹ﬂbaﬂ›nda

Yetiﬂtir-me Bürosunda ﬁube Müdürlü¤üne

geti-rildi. 1966’da ayn› bakanl›¤›n Arﬂiv

Da-iresi’nde Müdür Yard›mc›s› ve ayn›

za-manda Türk Ansiklopedisi’nde de

uz-man olarak çal›ﬂt›. Yine bu s›ralarda bir

yandan da Ankara Üniversitesi DTCF’de

Prof. Dr. Akdes Nimet Kurat’›n

dan›ﬂ-manl›¤›nda doktora çal›ﬂmas›n› yürüttü.

Osmanl›lar›n Kafkas Ellerini Fethi

ko-nulu tezini pekiyi dereceyle veren

K›rz›-o¤lu, 11 May›s 1967’da Tarih Doktoru

ol-du.

Dr. K›rz›o¤lu, 1 Kas›m 1967

tarihin-de Erzurum Atatürk Üniversitesi Etarihin-debi-

Edebi-yat Fakültesi Tarih bölümünde Ö¤retim

Görevlisi olarak çal›ﬂmaya baﬂlad›.

1972-1973 tarihlerinde bir süre

Fran-sa’da kald›. Kür ve Çoruk Boylar›nda

K›pçaklar adl› teziyle, 18 Kas›m 1975

tarihinde Orta Ça¤ Tarihi Doçenti oldu.

Uzun y›llar bu fakültenin Tarih Bölümü

Baﬂkanl›¤›n› yürüttü. 1982 y›l›nda Orta

Ça¤ Tarihi Profesörü unvan›n› ald›.

Kad-rosuzluktan dolay› iki y›l D›ﬂiﬂleri

Ba-kanl›¤› Araﬂt›rma Dairesinde arﬂiv

uz-man› olarak çal›ﬂt›ktan sonra Ankara

Gazi Üniversitesi E¤itim Fakültesi

Ta-rih Ö¤retmenli¤i Bölümü Ö¤retim

Üyeli-¤ine geçti. Prof. Dr. K›rz›o¤lu, 1985

y›l›n-da buray›l›n-dan emekliye ayr›ld›ysa y›l›n-da, 1990

y›l›na kadar ayn› fakültede sözleﬂmeli

ö¤retim üyesi olarak görev yapt›.

K›rz›o¤lu, sosyal hayatta birçok

dernek ve kurulun kurucusu,

yöne-ticisi veya üyesi olarak görev

yap-m›ﬂt›r. Bunlardan baz›lar›

ﬂunlar-d›r: Kars Turizm ve Tan›tma

Derne-¤i, Selçuklu Tarihi ve Medeniyeti

Enstitüsü, Türk Folklor Derne¤i,

Türk Ocaklar›, Türk Dil Kurumu,

Diyarbak›r Milliyetçiler Derne¤i,

Di-yarbak›r Turizm ve Tan›tma

Derne-¤i, Gayrimenkul Eski Eserler ve

An›tlar Yüksek Kurulu, Türk Tarih

Kurumu, Malazgirt Fetih Âbidesini

Yapt›rma Derne¤i, ‹stanbul-Kars

Li-sesinden Yetiﬂenler Cemiyeti,

Anka-ra-Selçuklu Fethini Kutlama

Komi-tesi... Hocan›n hayat›nda bunlardan

halen asli üyesi bulundu¤u Türk

Ta-rih Kurumunun ﬂüphesiz ayr› bir

yeri vard›r.

‹lk eﬂi Nebahat Han›mdan üç o¤lu

var. Bunlar›n en büyü¤ü olan Ilgar,

Is-parta Süleyman Demirel Üniversitesi

mimarl›k bölümünde profesördür.

Or-tanca o¤lu Dede Korkut, Ankara Teknik

Ziraat Müdürlü¤ünde ziraat mühendisi

ve küçük o¤lu Seyfettin Kürﬂat da bir

ﬂirkette mütercim ve proje koordinatörü

olarak çal›ﬂmaktad›r.

ﬁeker hastal›¤›ndan mustarip olan

Nebahat Han›m, 5 Mart 1986 tarihinde

vefat etti. K›rz›o¤lu, 1988 ﬁubat›nda

Prof. Dr. Neriman Görgünay’la ‹zmir’de

evlenmiﬂtir.

Prof. K›rz›o¤lu, Türk bilim

hayat›-n›n çok önemli ﬂahsiyetlerinden biri

(5)

ola-rak Türkolojinin her sahas›nda üstad

ol-du¤u, herkes taraf›ndan kabul

edilmiﬂ-tir. Bu sahan›n akademisyenleri ona çok

fley borçludur. Bugün 87 yafl›na gelmifl

olan K›rz›o¤lu, ömrünün 70 y›l›n› ilmî

araﬂt›rma ve incelemelerle geçirmiﬂtir.

Dil, tarih, edebiyat, folklor, etnografya

ve etnoloji dallar›nda çal›ﬂanlar, ona

mü-racaat etmektedir. Kimsenin bilmedi¤i

yahut kurcalamaya cesaret edemedi¤i

birçok konu, onun gayretiyle aç›kl›k

ka-zanm›ﬂ ve literatürümüze girmiﬂtir.

Prof. K›rz›o¤lu, genel tarih

bahisle-ri yan›nda bölge tabahisle-rihçili¤ine de ayr› bir

önem vermiﬂ, bu sahada âdata ç›¤›r

aç-m›ﬂt›r. Baﬂta kendi vilayeti Kars ve

çev-resi olmak üzere, Artvin, Erzurum, Rize,

Trabzon, Bayburt, Gümüﬂhane, A¤r›,

Van, Bitlis, Siirt, Bingöl, Diyarbak›r,

Elaz›¤, Malatya ve Ad›yaman illerimizle

ilgili çal›ﬂmalar yapm›ﬂt›r. Hoca, bu

ﬂe-hirlerle ilgili olarak ya etrafl›

araﬂt›rma-lar yaparak yay›mlam›ﬂ yahut da

mahal-linde konferanslar vermiﬂtir. Buralarda

ç›km›ﬂ mahallî bas›n üzerinde yap›lacak

araﬂt›rmalar, Hocan›n bu faaliyetini

aç›kça ortaya koyar. Buralardan yetiﬂen

genç tarihçiler, onun açt›¤› yolda

ilerle-miﬂlerdir. Hocan›n arﬂivinde, bunlarla

ilgili birçok mektuba rastlad›k.

Kendisine 30 Kas›m 1965 tarihinde

Malatya’dan bir mektup yazan Celâl

Yalvaç,

Kars Tarihi’nin kendisi için iyi

örnek oldu¤unu belirtmiﬂ ve

okuyamad›-¤› kitabelerin foto¤raflar›n› Hocaya

gön-dererek yard›m istemiﬂtir. Bu mektuba 2

Aral›kta cevap yazan K›rz›o¤lu, ﬂöyle

di-yordu: “Mektubunuz, bir Anadolu bölge

tarihçisiyle beni tan›ﬂt›rd›¤› için, dün

akﬂamdan beri çok mutluyum. Malûm,

bizde ﬂehir ve iller tarihi incelenip

yaz›-lamadan, geniﬂ bir yurt ve millet tarihi

yaz›lamaz. Bu bak›mdan Do¤u

Anado-lu’muzdan Urfa, Diyarbekir, Siirt,

Har-put, Erzincan, Erzurum, Kars ili

tarihle-rinden sonra Malatya tarihinin de sizin

kaleminizden ç›km›ﬂ olarak Millî

Kütüp-hanemize mal edilmesi, büyük bir saadet

ve kazanç olacakt›r. Çözemedi¤iniz

kita-belerin foto¤rafisini lutfederseniz,

bura-da halleder size takdim edebilirim.”

Ho-ca, ayr›ca bu mektupta Yalvaç’a Malatya

tarihiyle ilgili geniﬂ bir bibliyografya da

veriyor.

K›rz›o¤lu, bir tarih bilgini oldu¤u

gibi ayn› zamanda halkbilimcidir. Tertip

edilen âﬂ›klar bayram› ve halk oyunlar›

yar›ﬂmas›nda birçok defa jüri üyeli¤i

yapm›flt›r. O, genç yafl›nda bafllad›¤›

halkbilimi derlemeleri yan›nda halk

ﬂâ-irlerinin de biricik dostu olmuﬂtur.

Bir-çok âﬂ›k, onun için övücü manzumeler

yazm›ﬂt›r. Mektuplar› aras›nda dost ve

bilim çevrelerinden gelenlerden baﬂka

âﬂ›klar›n mektuplar› da dikkat

çekmek-tedir. Baﬂta Ç›ld›rl› ﬁenlik ve Posoflu

Zü-lâlî ile Müdamî olmak üzere Yusufelili

Huzurî, Ka¤›zmanl› Cemal Hoca,

Bar-d›zl› Nihanî ve daha birçok âﬂ›k, onun

sayesinde edebiyat›m›za

kazand›r›lm›ﬂ-t›r.

K›rz›o¤lu, baﬂta Türk Folklor

Araﬂ-t›rmalar› dergisi olmak üzere bu sahada

ç›kan yay›n organlar›nda yazm›ﬂt›r.

Onun bu yönünü öne ç›karan ilk

biyog-rafisi, Ali R›za Önder taraf›ndan kaleme

al›nan yaz›d›r.

7

Prof. K›rz›o¤lu, önceleri valilik ve

Halk E¤itim Merkezlerinin davetiyle,

son zamanlarda da Atatürk Dil ve Tarih

Yüksek Kurumunun programlar›yla

Anadolu ﬂehirlerinde birçok konferans

vermiﬂtir. Bu konferanslar, büyük

kala-bal›klar taraf›ndan dinlenmiﬂ ve

mahal-lî bas›nda yer alm›ﬂt›r.

Prof. K›rz›o¤lu, yurt d›ﬂ›ndaki

Tür-koloji çevrelerinde bilinen ve çal›ﬂmalar›

takip edilen bir bilim adam›d›r.

(6)

Çal›flma-lar›ndan dolay› çeflitli ödüller alm›flt›r.

Bunlar›n hepsinin Hocay› çok

sevindir-di¤ini biliyoruz. Yaln›z 1998 y›l›nda

Mil-letleraras› Dede Korkut Kollokyumunda

Bakü Devlet Üniversitesi taraf›ndan

ve-rilen “Dede Korkut Ad›na Hamid Arasl›

Plaketi” nin ayr› bir yeri oldu¤u

muhak-kak...

ﬁüphesiz Prof. K›rz›o¤lu’nun

mu-ar›zlar› da olmuﬂtur. Ama bunlar, hiçbir

ilmî mahfilde karﬂ›s›na ç›kamam›ﬂ,

flu-rada buflu-rada konuflmadan ileriye

gide-memiﬂlerdir. Ünü s›n›rlar›m›z› aﬂan

K›r-z›o¤lu’nun yurt d›ﬂ›ndaki muar›zlar›yla

görüﬂmelerinin ve mektuplaﬂmalar›n›n

bir k›sm›na ﬂahit oldum. Bu iliﬂkilerde

kendisine nas›l sayg› gösterildi¤ini

bura-da anlatmak, aﬂ›r› bir gayretkeﬂlik

ola-cakt›r.

Prof. K›rz›o¤lu, kendi hocalar›n›n

takdir ve sevgisini kazanm›ﬂ, birçok

bi-lim adam› için de, bilgisine

baﬂvurulma-s› gereken üstad olmuﬂtur. Bunlardan

birkaç›na örnek vermek istiyoruz.

Dil ve Tarih Co¤rafya Fakültesinin

ünlü Halk›yatç›s› P. Nailî Boratav’›n,

henüz üniversitede ö¤renci olan

K›rz›o¤-lu’na yazd›¤› birçok mektuptan birisi ﬂu

sat›rlarla baﬂlamaktad›r:

“Aziz Kardeﬂim Fahreddin,

Birçok ma’lûmatla dolu ve istedi¤im

ﬂeylere cevaplarla yüklü mektubunu

al-d›m. Arkadaﬂl›¤›n›n k›ymetini takdir

et-ti¤im içün her mektubun benim içün

bü-yük bir sevinç mevzuu oluyor. Eksik olma

kardeﬂim.”

Boratav’›n Do¤u Anadolu’da yapt›¤›

folklor ve halk edebiyat› derlemelerinin

hat›r› say›l›r çaptaki büyük bir k›sm›nda

K›rz›o¤lu’nun pay› vard›r.

8

19 May›s 1951 tarihinde Mersin’den

mektup gönderen Halkbilimci Cahit

Öz-telli, Hocan›n Diyarbak›r’a

nakledilme-sinden dolay› duydu¤u üzüntüyü

belirte-rek baz› bahislerle ilgili fikir sormakta

ve incelemekte oldu¤u cönklerden

birin-de okuyamad›¤› kelimelerin çözümü

ko-nusunda yard›m istemektedir. Öztelli,

daha sonra yazd›¤› mektubunda,

yard›-m› için K›rz›o¤lu’na teﬂekkür

etmekte-dir. Yine bu gibi konularda K›rz›o¤lu’nun

bilgisine baﬂvurdu¤u mektuplar›ndan

anlaﬂ›lan halkbilimcilerden biri de

Hik-met Dizdaro¤lu’dur.

K›rz›o¤lu’nun, gerek ﬂahsiyetine,

gerek fikirlerine ve gerekse ilmine

hay-ran oldu¤u kiﬂilerin baﬂ›nda Hocas› olan

Zeki Velidî Togan gelmektedir.

9

_{Togan da}

onu bir ö¤renci olmaktan çok bir dost

olarak görmüﬂtür. ‹ﬂte bu yak›nl›¤a

ﬂa-hadet eden 1 Mart 949 tarihli mektubu:

Pek Muhterem Kardaﬂ›m

Fahred-din,

Ya¤› Kars’tan alaca¤›z ümidiyle ya¤

alamad›k. ﬁimdi art›k ilkbahar aylar›

baﬂlad›. Bundan sonra göndereceksen

ancak yar›m teneke gönderin. Büyük

te-neke, yaz aylar›na kadar sarf edilemez.

Yaz s›caklar›nda aylarca erimiﬂ hâlde

kalan ya¤, sonbahara kadar tad›n›

kay-bediyor. Bu yüzden ancak yar›m teneke

istiyoruz. Fakat bunu göndermekte

müﬂ-kilât varsa heman haber verin. Biz

bura-da al›r›z.

Sizin orada Rus usulü k›zak

ustala-r› var m›? K›za¤›n alt›ndaki ﬂeklindeki

a¤ac›na bizde dugum diyorlar. Kars’ta

buna ne diyorlar ve bunlar› nas›l

yap›-yorlar? Büyük kazanda kaynatarak

bü-küyorlar m›? Yoksa sadece e¤ri a¤aç m›

kullan›yorlar? Ve hangi a¤açlardan

ya-p›yorlar? Bir çifti kaç liraya sat›l›yor?

Sayg› ve sevgimizle.

Ahmed Zeki Velidî Togan

Tarihten Sesler dergisinin neﬂriyat

müdürü taraf›ndan 10 Eylül 1943’te

ya-z›lm›ﬂ olan bir mektuptaki ﬂu ifadeler de

(7)

hocan›n dost çevresi hakk›nda bir fikir

vermektedir:

Sevgili Kardeﬂim,

Uzun müddet mektubunu bekledim.

Fakat herhâlde askerlik dolay›s›yla

ola-cak yazamad›n. Bugün seni aramak

ar-t›k farz oldu.

Nas›ls›n? Herhâlde büyük

tevazu-unla yine herkese kendini sevdirmiﬂ

ola-caks›n. Bundan eminim.

.... ﬁimdilik hasretle gözlerinden

öperim can›m kardeﬂim. Acele cevap

bek-lerim.

Kardeﬂin

Tar›k Zafer Tunaya

Faruk Sümer taraf›ndan yaz›lan

bir mektubun baz› sat›rlar› da ﬂöyledir:

“Muhterem kardeﬂim Fahreddin

Bey,

Diyarbak›r Müzesindeki koyun ve

keçi heykelleri üzerindeki kitabelerin

ma-hiyeti nedir? Bu mektubu, bu hususlarda

beni tenvir etmek lutfunda bulunman›z

için yazm›ﬂ bulunuyorum. Sizin

yard›-m›n›z sayesinde, bu mühim mesele

halle-dilecektir.”

denilmektedir. K›rz›o¤lu, Sümer’in bu

mektubuna 25 ﬁubat 1955 tarihinde

ce-vap yazd›¤› anlaﬂ›lmaktad›r. Bu cevab›

alan Sümer, 21 may›s 1955 tarihli uzun

mektubuna ﬂu sat›rlarla baﬂlamaktad›r:

“Muhterem Kardeﬂim Fahreddin

Beg, k›ymetli bilgilerle dolu olan

mektu-bunuza teﬂekkür edebilmek için ancak

ﬂimdi vakit bulabildim. Çünkü doçentlik

imtihan›na çal›ﬂ›yordum...”

Görülüyor ki Prof. K›rz›o¤lu, baz›

muar›zlar›n›n zannetti¤i gibi içe dönük

de¤il, çevreye, bilim alan›na ve bütün

in-sanl›¤a dönük yaﬂam›ﬂt›r. Uzak yak›n

demeden kendisinden yard›m isteyen

herkese üﬂenmeden bu kadar faydal›

olabilen kaç kiﬂi gösterilebilir?

Hocan›n yak›n dostlar›ndan olan

Nihal ATSIZ’›n 9 Ocak 1954 tarihinde

Diyarbak›r’da bulunan K›rz›o¤lu’na

yaz-d›¤› mektuplardan biri de ﬂöyledir:

10

Kardeﬂim K›rz›o¤lu,

Galiba yak›nda Kars üzerine sefer

edüp o ﬂehri bütün yöresiyle tahrip

edece-¤im. Bunun önüne geçenin tek çaresi

sür’atle ve taahhütlü olarak bana bir

Kars Tarihi göndermektir.

Bu kadar unutkanl›k, ihmâl,

tesey-yüb-i beﬂeriyetin tarihinde

görülmemiﬂ-tir. Kitapç›, kitab› bana gösterip, “Tabii

size sahibi göndermiﬂtir.” dedi¤i zaman

yedi kat gök baﬂ›ma y›k›ld›. Bir de

tari-hin Türklere ait bölümleri içün k›saca

fi-kirlerini yazacakt›n.

Istanbul’da toplanan ordu,

Gümüﬂ-hane, Bayburt istikametinde Kars’a

yü-rümek içün haz›rlanmaktad›r. Bunu

böy-lece bilesin. Protokol câridir.

Tanr› Türk’ü Korusun.

Ats›z

1994 y›l›nda, yurtd›ﬂ› ö¤retmenli¤i

görevimden döndükten sonra Ankara’da

Hocayla s›k görüﬂür olmuﬂtuk.

Karfl›l›k-l› olarak ziyaretler bafllam›flt›. Bu

ziya-retlerde, söz aras›nda çok önemli ﬂeyler

anlat›rd›. Bunlar›n hepsini not

edeme-dim. Not etti¤im bilgilerin baz›lar›n›,

yi-ne onunla ilgili yaz›lar›mda

de¤erlendir-dim.

Hocam›z›n, çocuklu¤unda baba

dos-tu kirvesinin babas› olan ihtiyardan

din-ledi¤i bir f›kra da sohbet s›ras›ndaki

not-lar›m aras›ndad›r:

Hocan›n bir flâir arkadafl› varm›fl.

Onu iki üç sene görememiﬂ. Bir gün

ziya-rete gitmiﬂ. Bakm›ﬂ ki kandiller yan›yor,

bir ﬂeyler yaz›yor:

-Nas›ls›n?

-Sorma Hoca! Geçen hafta garip bir

ﬂey gördüm. Bir hatun, yayl› ile gidiyor.

Çocu¤u vard›; sar›, hastal›kl›, ipeklere

bürünmüﬂtü. Fakir çocuklar›n›n

(8)

yanak-lar› ise k›rm›z›, ayakyanak-lar› yal›n... Buna

bir ﬂeyler yazmak istiyorum, imlâya

ge-tiremiyorum.

-Bunda ne var ki:

Gidi dünya e¤ri bü¤rü dönerest

Dostun koyup düﬂman›n› ö¤erest

Lâle sümbül gömlek bulmaz

giyme-ye

Ac› so¤an kat kat gömlek giyerest!

ﬁair kalk›p Hocan›n elini öpüyor,

“Sen benim ustams›n.” diyor.

b) Eserleri

Prof. Dr. M. Fahrettin K›rz›o¤lu,

1934 y›l›ndan bugüne kadar, aral›ks›z

yazm›ﬂ nadir bilim adamlar›ndand›r.

Onun araflt›r›c› ve elefltirici kiflili¤i ile

il-mî birikiminin eseri olan çal›ﬂmalar›,

yaln›z bir sahaya münhas›r kalmam›ﬂt›r.

K›rz›o¤lu, önce bir tarih bilgini olmakla

birlikte ayn› zamanda ünlü bir

halk›yat-ç› ve edebiyathalk›yat-ç›d›r.

Prof. K›rz›o¤lu, Cumhuriyet

devri-nin dürüst, çal›ﬂkan ve velûd

bilginlerin-den biridir. Türk bilim hayat›ndaki yeri,

onun u¤raﬂt›¤› bilim sahalar›n›n

müte-hass›slar› taraf›ndan

de¤erlendirilecek-tir. Bu konuda ﬂunu hemen ifade etmeli

ki, o, Türkolojinin her sahas›nda etrafl›

bir flekilde çal›flm›fl, birçok bilim

adam›-n›n yolunu açm›ﬂt›r.

Prof. K›rz›o¤lu, 1934-1943 y›llar›

aras›nda kaleme ald›¤› yaz›lar›nda,

ÇE-L‹K soyad›n› kullanm›ﬂt›r. O, bu

tarih-ten sonra, Kars mahkemesi karar›yla

ai-le adlar› olan KIRZIO⁄LU soyad›n›

al-m›ﬂ ve yaz›lar›nda da bu ad› kullanal-m›ﬂ-

kullanm›ﬂ-t›r. Bununla beraber zaman zaman

Do-¤uﬂ, Karsakl›, K. K›rz›, F. Saltkan,

Mamaﬂl› M. Kuzu, Kars TTD

Araﬂt›r-ma Kolu, Kars TTD Tan›tAraﬂt›r-ma Kolu,

Mollao¤lu, Ilgar Kiziro¤lu, M. K.,

Ak-sakall›o¤lu, M. ﬁerif Çoruklu gibi

im-zalarla da yaz› yazm›ﬂt›r. Ayr›ca Do¤uﬂ

ve Kara Amid dergilerinde, dergi

isimle-rini taﬂ›yan yaz›lar da K›rz›o¤lu’na

ait-tir.

Prof. K›rz›o¤lu, yetmiﬂ y›la

yakla-ﬂan yaz› hayat›nda, belli baﬂl› eserleri

d›ﬂ›nda, birçok yay›n organ›nda yaz›

yaz-m›ﬂt›r. Bu kadar uzun zamana yay›lan

süreli yay›nlar› toplamak, hepsini

ince-lemek kolay de¤ildir. Buna, Türkiye’de

kütüphane ve arﬂivcili¤in durumu da

ek-lenince, bu sahada çal›ﬂanlar›n iﬂinin ne

kadar güç oldu¤u anlaﬂ›l›r.

Bibliyografyay› haz›rlarken ﬂu

tas-nife göre çal›ﬂt›k:

I. Bas›l› Eserler

A. Kitaplar

B. Ayr› Bas›mlar

II. Süreli Yay›nlar

A. Gazeteler

A.a. Kars Gazetesi

A.b. Di¤er Gazeteler

B. Dergiler

III. Makale ve Bildiriler

IV. Ansiklopedi Maddeleri

V. Y›ll›klar

VI. Hakk›nda Yaz›lanlar

VII. Di¤er Yaz›lar

Kitaplar, ayr› bas›mlar ile makale

ve bildirilerin künyesi, bas›ld›klar› tarih

s›ras›na göre verildi. Süreli yay›nlar›n

baﬂlang›c›nda, Hoca’n›n yaz› hayat›n›n

ilk y›llar›nda en çok yaz› yazd›¤› Kars

gazetesinin ayr› bir bölüm hâlinde

veril-mesi uygun görüldü. Bunun arkas›ndan

da di¤er gazetelerdeki yaz›lar› verildi.

Bu yaz›lar verilirken tarih s›ras›

gözetil-di.

Dergilerde yer alan yaz›lar›

verilir-ken, dergi isimlerinin alfabetik s›ras›

ta-kip edildi. Dergi isminin önüne de,

pa-rantez içinde, dergiyle ilgili k›sa bilgiler

yaz›ld›. Bir dergide ç›kan yaz›lar da yine

tarih s›ras›na konuldu.

(9)

farkl› bir yol tutuldu¤u görülecektir.

Ya-z›lar›n künyesi tablo hâlinde verilmiﬂtir.

Bu yolu tutmam›z›n sebepleri ﬂunlard›r:

• Yaz›lar›n çoklu¤u ve tür

bak›m›n-dan çeﬂitlili¤i,

• Bu yaz›lar›n yay›nland›¤› süreli

yay›n türünün çoklu¤u,

• Okuyucu ve araﬂt›rmac›lar›n

ko-lay yararlanmalar›.

Prof. K›rz›o¤lu’nun bibliyografyas›

ç›kar›l›rken, en çok zorluk çekilen

nokta-lardan biri de ﬂüphesiz ansiklopedi

mad-deleriydi. Zira o, birçok ansiklopedide,

birçok madde yazm›ﬂt›r. Bunlardan

tes-pit edilebilenler, ansiklopedi isminin

al-t›nda alfabetik ve numaral› olarak

veril-miﬂtir.

Hakk›nda Yaz›lanlar bölümünde

yer alan yaz› künyelerinde de tarih

s›ra-s› gözetilmiﬂtir.

Prof. K›rz›o¤lu’nun, daktilo edilmiﬂ,

fakat ne zaman, nerede neﬂredildi¤i,

ya-hut yay›nlan›p yay›nlanmad›¤› meçhul

yaz›lar›na da son bölümde yer

verilmiﬂ-tir.

Günlük gazetelerde ç›kan ve

birbi-rinin devam› olan seri yaz›lar, bir

mad-dede verilmiﬂ; Romen rakamlar›yla

yaz›-n›n bölümleri belirtilmiﬂ, baﬂlang›ç ve

bitiﬂ tarihleri gösterilmiﬂtir. Dergilerde

ç›kan yaz›lar ise ayr› ayr› gösterilmiﬂtir.

Bazen bir yaz›n›n birden fazla yerde

ç›k-t›¤›na rastlanmaktad›r. Bunun,

neflredil-mifl bir yaz›n›n, bir baflka yay›n organ›

taraf›ndan iktibas› ﬂeklinde oldu¤u

anla-ﬂ›lmaktad›r. Çal›ﬂmam›zda, bu tür

ay-r›nt›lara girmeden, her yay›n organ›

be-lirtilmeye çal›ﬂ›lm›ﬂt›r.

Biz, Hocam›z›n eserlerini ve di¤er

yaz›lar›n› büyük bir titizlik ve gayretle

araﬂt›rd›k; yaz›lar›n›n tamam›na

yak›n›-n› bulduk, inceledik ve künyesini

kay-dettik. Ama bu çal›ﬂmam›z›n, bunca y›l

yaz› yazan velûd bir âlimin yaz›lar›n›n

hepsini ihtiva etti¤i söylenemez. Ümit

ediyoruz ki, di¤er araﬂt›rmac›lar, bu

bib-liyografyay› tamamlayacaklard›r.

I. BASILI ESERLER A. K‹TAPLAR

1. 1939, Malakanlar (Konferans-Broﬂür), Kars.

2. 1943, Kars (Co¤rafya, Tarihçe ve Karsl› Bü-yükler), Halkevi Yay., ‹stanbul.

3. 1943, Yusufelili Huzurî’den Deyiﬂler (Broﬂür), ‹stanbul, 8 s.

4. 1946, Kars Yaylas› (Tarih Edebiyat/Bro-ﬂür), ‹stanbul, 40 s.

5. 1950, Kars’›n Kurtuluﬂ Hat›ras›, Kars Halkevi Yay., Kars, 24 s.

6. 1952, Dede Korkut O¤uznameleri, I. Ki-tap, ‹stanbul, 132 s.

7. 1953, Kars Tarihi, I. Cilt, ‹stanbul, 640 s. 8. 1955, 1855 Kars Zaferi, Kars’› Tan›tma Derne¤i Yay., ‹stanbul, 232 s.

9. 1956, Kara Amid (Diyarbekir) Tarihçesi ve Âbidelerinin Küçük K›lavuzu, Diyarbak›r.

10. 1956, Ziya Gökalp Müzesi ve Ziya Gö-kalp, Diyarbak›r’› Tan›tma Derne¤i Neﬂriyat›, ‹s-tanbul, 96 s.

11. 1956, Yaz›l› Vesikalara Göre Ziya Gö-kalp, ‹stanbul.

12. 1958, Edebiyat›m›zda Kars, II. Kitap (1877-1921 tarihleri aras›nda Kars ve ilçeleri üzeri-ne söylenip yaz›lm›ﬂ, naz›m, üzeri-nesir, belge metinleri ve k›sa izahlar›), ‹stanbul, 184 s.

13. 1960, Millî Mücadelede Kars, I. Kitap-Belgeler, Kars’› Tan›tma Derne¤i Yay., ‹stanbul, 80 s.

14. 1963, Kürtlerin Kökü -I. Bölüm, Diyar-bak›r’› Tan›tma Derne¤i Yay., Ankara, 32 s.

15. 1964, Her Bak›mdan Türk Olan Kürt-ler, Ankara.

16. 1968, Kürtlerin Türklü¤ü, Ankara; (2. bs. ‹st.1995) 134 s.

17. 1968, Atatürk Üniversitesi Erzurum Yazma ve Basma Eserler Sergisi (‹mzas›z), Erzu-rum, 16 s.

18. 1970, 27 As›rl›k Türklük Bölgesi ‹spir (Broﬂür), Erzurum, 33 s.

19. 1970, Kars ‹li ve Çevresinde Ermeni Mezalimi (Belge ve risaleleri sadeleﬂtirme, ekleme ve izahlarla) Ankara (Türkçe ve ‹ngilizce, 2. bs. An-kara 1999), 136 s.

20. 1972, Dede Korkut O¤uznameleri Iﬂ›-¤›nda Karapapaklar, Türkoca¤› Yay., Erzurum, 32 s.

21. 1972, Kanada Kars›’na Arma¤an, Ata-türk Üniversitesi Yay., Erzurum.

22. 1976, Eski Yaz›l› Târih Metinleri, A.Ü. Yay., Erzurum, 174 s.

(10)

(Haz. M.F. K›rz›o¤lu, Sunuﬂ: s. 10-32), Kültür Ba-kanl›¤› Yay., Ankara.

24. 1976, Osmanl›lar›n Kafkas Ellerini Fethi (1451-1590), A.Ü. Yay., 1. bs. Ankara (2. ve 3. bs. Türk Tarih Kurumu 1993, 1998), 550 s.

25. 1977, Türk ‹nk›lâp Tarihi Ders Notla-r›, A. Ü. Yay., Erzurum, 122 s.

26. 1979, Erzurum Kongresinin 60.Y›ldö-nümüne ARMA⁄AN (‹mzas›z), Erzurum, 16 s.

27. 1982, An› ﬁehri Tarihi, 1. bs. Ankara, 118 s.

28. 1984, Da¤›stan-Aras-Dicle-Altay ve Türkistan Türk Boylar›ndan Kürtler, TKAE, Ankara, 80 s.

29. 1986, Türk Millî Bütünlü¤ü ‹çerisinde Do¤u Anadolu (‹lmî heyetle), TKAE, Ankara.

30. 1986, Karahano¤lu Aile Tarihçesi ve Karahano¤lu M. Muhtar’›n ﬁiirleri-Kitapl›¤›, (Karahano¤lu M. Hatifî ile) A.Ü. Yay., Erzurum, 219 s.

31. 1990, Ardahan Arma¤an› (Broﬂür) An-kara, 24 s.

32. 1991, Kâz›m Karabekir, Kültür Bakanl›-¤› Yay., Ankara, 250 s.

33. 1992, Rize ve Dolaylar›nda Bilinme-yen Tarih Gerçekleri (Broﬂür), Rize Hoytur Der-ne¤i Yay., Ankara.

34. 1992, Yukar› Kür ve Çoruk Boylar›nda K›pçaklar, Türk Tarih Kurumu Yay., 1. bs. Ankara, 278 s.

35. 1993, Bütünüyle Erzurum Kongresi I, II, III. Cilt birlikte, Ankara, 196+282+232 s.

36. 1994, Karadeniz Bölgesindeki Türk Boylar›ndan Lazlar ve Hemﬂinlilerin Tarihçesi (Broﬂür), Ankara, 16 s.

37. 1995, Türk Tarihinde Ermeniler (Ko-misyonla), Kafkas Ü. Yay., Ankara (9-76, 77-84 s.).

38. 2000, Tarihçe-i (Gazavat-i) Da¤›stan, Türk Dünyas› Araﬂt›rmalar› Vakf› Yay., ‹stanbul, XVII+164 s.

39. 2000, Dede Korkut O¤uznameleri I, II. (‹ki kitap bir arada) Atatürk Kültür Merkezi Yay., Ankara, 132+114 s.

B. AYRI BASIMLAR

1. 1966 Aran/Gence-Karaba¤’da Yi¤irmi-dörtlü ile Otuzikili Adl› Uluslar›n Oymaklar ve Kür-Aras Kürtlerinin Menﬂei, VI. Türk Tarih Kongresi Bildiriler (1961), Ankara, s. 263-413.

2. 1963 Lehce-i Erzurum Yazmas›ndaki Halk Sözleri (fiebinkarahisarl› Abdî’den izahl› sa-delefltirme), TDK Türk Dili Araflt›rmalar› Y›ll›¤› Belleten 1962 Ankara, s.195-244.

3. 1964 Kars Kalemizin 900. Fetih Y›ldö-nümü, Türk Dili dergisinin C. XIII, S. 155, Ankara, s. 809-830.

4. 1966 Köro¤lu Boylar›nda O¤uz Düzeni Say›lar›, Reﬂit Rahmetî Arat ‹çin (TKAE Yay.), An-kara, s.323-330.

5. 1966 Kür-Aras/Aran Kürtleri, VI. Türk Tarih Kongresi (1961)Tebli¤leri, Ankara s.363-413.

6. 1971 Selçuklular›n An›’y› Fethi ve Bu-radaki Selçuklu Eserleri, Selçuklu Araﬂt›rmalar› Dergisi II (1970), Ankara, s. 111-139.

7. 1972 Lazlar/Çanarlar, VII. Türk Tarih Kongresi (1970) C.I, Tebli¤ler, Ankara s. 420-445.

8. 1972 ﬁarkî Anadolu Müdafa-i Hukuk Cemiyeti’nin Karar Defterindeki Kararlar›n Suretleri, A.Ü. Ed. Fak. Araﬂt›rma Dergisi, S.5, s.153-162.

9. 1973 Amerikan Mandas›n› Kimler ‹sti-yorlard› ve Nas›l Öneri‹sti-yorlard›, Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, S.67, s. 18-24.

10. 1974 Mustafa Kemal Paﬂan›n Erzu-rum’daki Evi, A. Ü. 50. Y›l Arma¤an›-I, Erzurum, s. 189-196.

11. 1976 Gürcistan’da Eski Türk ‹nanç ve Geleneklerinin ‹zleri, I. Uluslararas› Türk Folk-lor Kongresi Bildirileri, C.IV, Ankara, s. 141-166.

12. 1976 Kaa’ime, (Karsl› Bedreddinzade Mirliva Ali Be¤’den izahl› sadeleﬂtirme), A.Ü. Ed. Fak. Araﬂt›rma Dergisi, S.7, Ankara, s. 87-170.

13. 1979 1593 Y›l› Osmanl› Vilâyet Tahrir Defterinde An›lan Gence-Karaba¤ Sancaklar› Ulus ve Oymaklar›, A. Ü. Ed. Fak. Araﬂt›rma Der-gisi-A. Cafero¤lu Özel Say›s›, Ankara, s.199-222.

14. 1982 Hazarlarda Yabanc› Cesediyle Ya¤mur Ya¤d›rtma Gelene¤i, II. Milletleraras› Türk Folklor Kongresi Bildirileri, C.IV. Ankara, s. 263-277.

15. 1983 Selçuklulardan Önce Armen-ya’ya Hâkim Olanlar, Türk Tarihinde Ermeniler Sempozyumu, ‹zmir, s.195-264.

16. 1987 Millî Destanlar›m›zdan Dede Korkut O¤uznamelerinin Tarih Belgesi Bak›-m›ndan De¤erleri: Armenya/Yukar› Eller Tari-hinin ‹çyüzü, TTK Belleten (1986) C.L, S.198, An-kara, s. 915-928.

17. 1991 M. Kemal Pafla-Erzurum ‹liflkile-ri Üze‹liflkile-rine Belgeler, Atatürk Araflt›rma Merkezi Dergisi, C.VII, S. 20, Ankara, s. 223-283.

18. 1992 Kitab-i Dedem Korkut’taki Kam Bura Be¤ O¤lu Bams› Bayarak Boyunun Tarih-teki Yeri (Bagratl› Sülâlesinin Türkmenli¤i), IV. Milletleraras› Türk Halk Kültürü Kongresi Bildirile-ri, Ankara, s.137-146.

19. 1994 Gence-Karaba¤ ve ﬁirvan’dan Oluﬂan Kuzey Azerbaycan’da Albanlar Tarihi Üzerine, XI. Türk Tarih Kongresi Bildirileri, Anka-ra.

20. 1985 Cihangiro¤lu ‹brahim Ayd›n’daki Millî Mücadelede Kars ve Atatürk ile ‹lgili Bel-geler, TTK, Belleten, C. 48, Ankara (1984) s. 109-165.

21. 1995 Hazarlar›n Borçal› ve Kazak Boy-lar›ndan Oluﬂan Karapapaklarda ‹nsan Hey-keli ve Kabirtaﬂ› Yapma Gelene¤i, Türk Kültürü

(11)

Araﬂt›rmalar›, Prof. O. Aslanapa Arma¤an›, Anka-ra, s. 229-254.

22. 1994, Albanlar Tarihi Üzerine, XI. Türk Tarih Kongresi Bildirileri, Türkiye Azerbaycan Dostluk Derne¤i Yay., Ankara, 68 s.

23. 1995 Türkistan ve Anadolu’da Teke Türkmenleri: Tahtac›lar, I. Akdeniz Yöresi Türk Topluluklar› Sosyo-Kültürel Yap›s› Sempozyumu Bildirileri, Ankara, s.115-131.

24. 2000 Ç›ld›rl› Âfl›k fienlik (1853-1912)’te Vatan ve Millet Duygular›, Âfl›k fienlik Sempoz-yumu Bildirileri (22-23 May›s 1997), Ankara, s. 161-173.

C. MAKALELER ve B‹LD‹R‹LER

1. 1945 Yukar› Kür ve Çoruk Boyu-Atabek Yurdu Tarihinin K›sa Bir Özü, Çoruh-ﬁavﬂat Ki-tab›, ‹stanbul, s. 29-35, 54-58.

2. 1949 Câm-› Cem-Âyîn (Akkoyunlulardan Bayatl› Mahmud O¤lu Hasan’dan izahl› sadeleﬂtir-me), Osmanl› Tarihleri, C.I, ‹stanbul, s. 371-403.

3. 1956 Ziya Gökalp Müzesinin Aç›l›fl› (Nu-tuk:13-17 ve birçok dipnot ve aç›klamalar), Z.Gö-kalp ve Z. GöZ.Gö-kalp Müzesi, Diyarbak›r’› Tan›tma Derne¤i neflriyat›, ‹stanbul (K›rz›o¤lu’nun, Ziya Gö-kalp Müzesi ve Ziya GöGö-kalp adl› eseri, birçok konufl-ma ve araflt›rkonufl-man›n bulundu¤u bu kitapta da yer al-maktad›r: s.148-240).

4. 1958 Vakayi’name, (Mar-Yeﬂua’dan Terc. M. Y›lmaz; Eklemeler, Aç›klamalar, Notlar: M.F.K›r-z›o¤lu), ‹stanbul.

5. 1966 Kür-Aras-Aran Kürtleri, VI. Türk Tarih Kongresi (1961) Tebli¤leri, Ankara, s. 363-413. 6. 1966 Dört ‹lçemiz Üzerine Deyiﬂler, Ç›l-d›r Ardahan Hanak Posof, Ankara, s. 17-20.

7. Ardahan Sanca¤›m›zda Moskoflar›n K›rg›n ve Zulümleri, ÇAHP(Ç›ld›r Ardahan Ha-nak Posof), s. 23-25.

8. Ç›ld›r Efsanelerinden Beﬂi, ÇAHP, s. 29-30.

9. Bölgenin Da¤lar› ile Sular› Üzerine De-yiﬂler, ÇAHP, s. 30-32.

10. Osmanl› Fethinden Önceleri Arda-han-Ç›ld›r-Posof Bölgesinin Türklü¤ü, ÇAHP, s. 34-40.

11. Ç›ld›r ve Posof Üzerine Derlemeler, ÇAHP, s. 41.

12. Ah›ska Üzerine Halk Deyiﬂlerimizden, ÇAHP, s. 43-47.

13. Hanakl› Müfti Mehmed Tevfik Balc›, ÇAHP, s. 47-50.

14. Üç U¤uz Kardeﬂler ve U¤uz Da¤› Efsa-neleri, ÇAHP, s. 51-53.

15. Mühendis Server Atabek, ÇAHP, s. 54-58.

16. Posoflu Âfl›k Zülâlî, ÇAHP, s. 69-71. 17. Dört ‹lçeden Yetiflen Halk fiâirlerimi-zin Adlar›, ÇAHP, s. 75-77.

18. 1967 Dil Tart›ﬂmalar›, (R›dvan Çongur), Ankara, s. 30-45.

19. 1967 Trabzon Fethi S›ras›nda Fatih Sultan Mehmed’in Yaya Aﬂt›¤› Bulgar Da¤› Ne-residir? VI. Türk Tarih Kongresi Tebli¤leri, Ankara, s. 322-332.

20. 1967 Ölüm Y›ldönümünde Mehmet Akif’i Anarken, Erzurum, s. 10-12.

21. 1970 Erzurum Kongresine Ait Yeni Belgeler, A.Ü. Ed. Fak. Araﬂt›rma Dergisi, Erzu-rum, C.I, s. 79-94.

22. 1969 Gürcistan’da Türkçe Eski Yer ve Kiﬂi Adlar›.

23. 1970 Tav Elinin Do¤u Merkezi Ol-tu’nun Tarih Çizgileri, Oltu dergisi, Ankara, Mart, s. 8-19.

24. 1972 Kars’›n An› ve Ka¤›zman Kesi-mindeki Kamsarakan/Kalbaﬂ Hanedan›, VII. Türk Tarih Kongresi (1970) Bildirileri, C.I, Ankara, s. 176-229.

25. 1974 Gazi’nin Kuzeydo¤u Gezileri-1924, A.Ü. 50. Y›l Arma¤an› I, Erzurum, s. 133-196. 26. 1974 Dede Korkut Kitab›’ndaki Üç Destan›n Tarihteki Yeri, I. Uluslararas› Türk Folklor Semineri Bildirileri, Ankara, s. 95-106.

27. 1974 XV-XVI. Yüzy›llarda Köro¤lu Adl› ‹ki Türkmen Oyma¤›, I. Uluslararas› Türk Folk-lor Semineri Bildirileri, Ankara, s. 107-125.

28. 1976 1753 ve 1846 Y›llar›nda Erzurum Çarﬂ›lar› ile Esnaf›n› Tan›tan Ka¤›zmanl›zade-lerin ‹ki Vakfiyesi, A.Ü. Ed. Fak. Araﬂt›rma Dergi-si, S. 7, Ankara, s. 25-86.

29. 1976 F›nd›ko¤lu’nun Folklorcu Yetiﬂ-tirme Yönü ve Folklorculara Yard›m› (1902-1974), Ölümünün ‹lk Y›ldönümünde Ord.Prof.Dr.Zi-yaeddin Fahri F›nd›ko¤lu, Ankara, s. 56-59.

30. 1976 ﬁerefnâme’de Eski O¤uz Töresi ve Folklor Unsurlar›, Uluslararas› Folklor ve Halk Edebiyat› Semineri Bildirileri (Konya-1975), Ankara, s. 60-68.

31. 1976 Yeryüzünde Alt› Kürt Bölgesi ve Bunlardan Dicle Kürtleri-Kürmançlar-I, Türk Kültür ve Medeniyeti-Makaleler C.I, (A. Ü. Yay.) An-kara, s. 177-188.

32. 1977 Karsl› Üç Eski Saz fiairi: Âfl›k Ha-san, Kefliflo¤lu, Abo A¤a (Zihnî), Türk Folkloru Araflt›rmalar› Y›ll›¤› (1976), Ankara, s. 141-159.

33. 1978 Anafartalar Grubu ve ‹kinci Or-du Kum. V. M. Kemal ‹mzal› Dört Belge, A.Ü. Atatürk Devrimleri Enstitüsü Dergisi, S.I, Ankara, s.10-22.

34. 1978 Atatürk Üniversitesine Kitaplar› Ba¤›fllananlar, AÜ’nin Kuruluflunun XX.Y›l Arma-¤an›-IV.Kitap: Çeflitli Konular, Ankara, s. 200-238.

35. 1978 Armenya/Yukar› Eller’de 2700 Y›ll›k Türk Varl›¤›, Ermenilerin Rus ‹stilâs›na Âlet Olmas› ve Mezalimi, Ermeniler Hakk›nda

(12)

(Makaleler-Derlemeler) II, A. Ü. XX. Y›l Arma¤an›, Ankara, s. 45-65.

36. 1979 Khazar, Durdzuk, Khunan, Tuk-har›s, Khozan›kh, Türk, K›pçak, Bun-Turki, Sark›n, Kalaç, Sam-ﬁwilde ve Kankar Üzerine, I. Milletleraras› Türkoloji Kongresi (Ekim 1973) Teb-li¤ler, ‹stanbul, s. 155-175.

37. 1979 M. Kemal’in Erzurum’daki Evi, A.Ü. 50.Y›l Arma¤an› I, Erzurum, s. 189-196.

38. 1979 Altay-Sayan, Horasan-Afgan, Da-¤›stan-Tunaboyu, Kür-Aras ve Dicle Bölgele-rindeki Kürt Uru¤u Kollar›; Kürmançlar Ara-s›nda Dede Korkut O¤uznameleri Gelenekleri, XVI. Milletleraras› Altaistik Kongresi (Ankara 1973) Bildiriler, Ankara, s. 195-214.

39. 1980 Baflkumandan Gazi M.K. Paflan›n ‹stanbul’da Müdafaa-i Hukuk Cemiyetini Kur-durma Çabalar›, A.Ü. Ed. Fak. Araflt›rma Dergisi, S.12/1, Ankara, s. 207-249.

40. 1980 Dede Korkut O¤uznamelerinin Co¤rafyas› ve Düﬂünceler, Birinci Türkoloji Kongresi (1978-‹stanbul) Tebli¤ler, ‹stanbul, s. 269-317.

41. 1983 ‹ran Hükümdar› Türkmen Afﬂar-l› Nadir ﬁah’›n 1744 Kars Muhasaras› ve Bunu Anlatan Emekli Kars Kad›s› Osman Sâf’›n Risa-lesi, Birinci Askerî Tarih Semineri Bildirileri, Anka-ra, s. 13-50.

42. 1983 ‹ki Konuﬂma, Türk Tarihinde Er-meniler Sempozyumu Tebli¤ler, ‹zmir, s. 165-167, 189-194.

43. 1984 Selçuklu Fetihlerinden Önce Do-¤u Anadolu’da Türk Boy ve Oymaklar›ndan Kalma Da¤ ve Su Adlar›, Türk Yer Adlar› Sempoz-yumu Bildirileri, Ankara, s. 75-96.

44. 1984 Gürcistan Ocakl› Baflbu¤lar› Çenas-tan’dan Gelme Gogaret Hakimi fiamsoldeli (=Üçok-lu) Orbelyanlar/‹ç O¤uz Be¤leri’nden Gogaret Koca-o¤lu fior fiamsoldin Hanedan› (MÖ. 680-MS. 1177) ‹stanbul (26 Eylül 1984).

45. 1985 Armenya-Yukar› Eller Tarihinin ‹ç Yüzü, Dede Korkut O¤uznamelerinin Mahi-yeti, Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu ile ‹liﬂkileri Sempozyumu Bildirileri, Ankara, s. 133-139.

46. 1986 Dede Korkut’ta Apkaza, Aznavur, fiavkal› Melik Deyimleri ve Am›ran, fior-fiam-sold›n Kütükleri, III. Milletleraras› Türk Folklor Kongresi Bildirileri, C.II, Ankara, s. 165-182.

47. 1986 Ziya Gökalp’›n Türk Tarihi ve Medeniyeti Üzerine Görüﬂleri, Dicle Ü. Z. Gö-kalp Sempozyumu Bildirileri, (25 Mart 1986) Ziya Gökalp dergisi, S.43, Nisan-Haziran 1986, s. 33-49.

48. 1986 XV.Yüzy›l Malatya Yazmas› Man-zum Battal Gazi Destan›, I. Battal Gazi ve Malat-ya Çevresi Halk Kültürü Sempozyumu, Tebli¤ler, ‹nönü Üniversitesi, Malatya, s. 159-178.

49. 1987 Türkiye’nin En Eski Serhaddi

Kars Elindeki Tarihî Koçaklamalardan Birka-ç›, I. Uluslararas› Türk Halk Edebiyat› Semineri (May›s 1983), Eskiﬂehir, s. 155-168.

50. 1989 Atatürk’ün Bilinmeyen Bir Mek-tubu, Atatürk Arma¤an›, Ankara, s. 9-17.

51. 1989 Foto¤raflarla K›br›s Türk ‹slâm Kitabeleri, Arkaik Dönemden Bugüne K›br›s’ta Türk Kültürü ve Turizm Politikas› Sempozyumu, Lefkoﬂa, s. 52-74.

52. 1989 Atatürk’ün Bilinmeyen Bir Mek-tubu/Ocak 1914, Atatürk Haftas› Arma¤an›, Gen-kur. Bﬂk. Yay., Ankara, s. 9-17.

53. 1989 Melik Daniﬂmend Gazi’nin Tari-hi, III. Battal Gazi ve Malatya Çevresi Halk Kültürü Sempozyumu(1988), Tebli¤ler, ‹nönü Üniversitesi, ‹stanbul, s. 187-197.

54. 1990 Karadeniz’in Do¤u K›y›lar›, Gür-cistan ve Eski Turabozan Vilâyetimiz Bölgesin-de Osmanl› Fethine Kadar Yerleﬂen Türkler ve Co¤rafyada Yaﬂayan Hat›ralar›, Tarih Boyunca Karadeniz Kongresi Bildirileri, Ondokuz May›s Ü. E¤t. Fak. Yay., Samsun, s. 83-91.

55. 1990 Osmanl›lar›n Gence Eyaleti Tah-rir Defterinden Sancaklar, Nahiyeler ve Gence Eyaleti Kanunu ile Göçebe Oymaklar›, Türk Millî Bütünlü¤ü ‹çinde Do¤u ve Güneydo¤u Anado-lu Sempozyumu Bildirileri, Erciyes Ü. Yay., Kayseri, s. 79-103.

56. 1990 Van’›n Düflman ‹flgalinden Kurtu-luflunu Anarken, Yak›n Tarihimizde Van Sempoz-yumu, 100. Y›l Ü. Yay., Ankara, s. 69-102.

57. 1990 Dede Korkut O¤uznameleri Co¤-rafyas› ve Düﬂünceler, I. Millî Türkoloji Kongresi, ‹stanbul, s. 269-317.

58. 1991 Hangi Ermenistan? Türkiye, Aka-demia Yay›nc›l›k (Türkçe, ‹ngilizce, Almanca Fran-s›zca), ‹zmir, s. 83-88.

59. 1991 Son Alt› Türk-Rus Savaﬂ›nda Kars’taki Serhat Ruhunu Besleyen Halk Gele-neklerimiz, Yak›n Tarihimizde Kars ve Do¤u Ana-dolu Sempozyumu-Tebli¤ler, Ankara, s.169-189.

60. 1991 Kars Tarihi Üzerine (Konuﬂma), Yak›n Tarihimizde Kars ve Do¤u Anadolu Sempoz-yumu-Tebli¤ler, Ankara, s. 343-350.

61. 1991 Osmanl› Tapu Tahrir ve Mühim-me Defterlerinde Gümüflhane Bölgesi Türk Boy/Oymak Hat›ralar› ve Madenler Üzerine Hükümlerden Örnekler, Geçmiflte ve Günümüzde Gümüflhane Sempozyumu-1990, Ankara, s. 69-77.

62. 1992 Son Alt› Türk-Rus Savaﬂ›nda (1807-1917) Kars’taki Serhad Ruhunu Besleyen Halk Geleneklerimiz, Yak›n Tarihimizde Kars ve Do¤u Anadolu Sempozyumu Bildirileri-1991, Anka-ra, s. 167-189.

63. 1992 Ç›ld›r (Ah›ska) Eyaleti Musevîle-ri ve Son Ç›ld›r/Ah›ska Kad› Sicili DefteMusevîle-rinde- Defterinde-ki (H. 1233-1241) Mühim ‹lâmlar, Osmanl› Öncesi ve Osmanl› Araﬂt›rmalar› Uluslar aras› Komitesi

(13)

(CIEPO) X. Sempozyumu (31 A¤ustos-5 Eylül 1992), Ankara.

64. 1994 Akkoyunlu Türkman Be¤lerinin Asl› ve Bayundurlular Sülâlesinin Kökü/Pahla-vuni Hanedan›, XII. Türk Tarih Kongresi Bildiri Özetleri, Ankara, s. 65-69.

65. 1994 Belgelerle Ardahan ve Artvin Ka-zalar›n›n Kurtuluﬂu, I. Uluslararas› Atatürk Sem-pozyumu Bildiriler, Ankara, s. 921-932.

66. 1995 Armenya-Yukar› Eller Tarihinin ‹ç Yüzü (Konuﬂma), Ayd›nlar Oca¤› Bülteni, S.3, Ankara, s. 23-29.

67. 1995 Dede Korkut O¤uznamelerinde Baﬂkent Sürmelü/I¤d›r, Milletleraras› I¤d›r Sem-pozyumu, Nevruz, Atatürk Kültür Merkezi Yay., An-kara, s. 65-88.

68. 1997 Eski Türk Dinindeki Dört Rengin Co¤rafyam›zdaki Yeri, V. Milletleraras› Türk Halk Kültürü Kongresi-Genel Konular Bildirileri, s. 151-165, Ankara.

69. 1998 Hal›c›l›¤›n En Geliflmifl Ülkesi Say›lan Türkmenistan Türk Boylar›n›n Anado-lu’da ve Çevresindeki Uzant›lar›, Türk Soylu Halklar›n Hal›, Kilim ve Cecim Sanat›, Uluslar Aras› Bilgi fiöleni Bildirileri, Ankara, s. 187-203.

70. 1998 Batum Sanca¤› Üzrine, 5. Türk Devlet ve Topluluklar› Dostluk, Kardeﬂlik ve ‹ﬂbirli-¤i Kurultay› (‹st., 11-13 Nisan 1997), Ankara, s. 302-307.

71. 1999 Osmanl›lar›n Yukar› Kür ve Ço-ruk Boylar›ndaki Ortodoks K›pçakl› Atabekler Ülkesini Fethi ve Ç›ld›r/Ah›ska Vilâyetinin Ku-ruluﬂu, XII. Türk Tarih Kongresi, 4-8 Ekim Ankara (bas›lmam›ﬂ).

72. 1999 Dede Korkut O¤uznameleri Co¤-rafyas› ve Be¤lerinin Tarihteki Kimlikleri, IV. Türk Dünyas› Yazarlar Kurultay›-Bildiriler (5-6 Ka-s›m 1998), Ankara, s. 231-291.

73. 1999 Tarih Boyunca Türk-Gürcü ‹liﬂ-kileri, Atatürk 4. Uluslararas› Kongresi Bildiri Özetleri, (Kazakistan, 25 Ekim), Ankara, s. 84-86.

74. Millî Tarihimizde Tunceli ve Çevresi, Do¤u Anadolu’nun Sosyal Kültürel ve ‹ktisadî Mese-leleri Sempozyumu.

75. 2001 Trabzon’a En Yak›n Komﬂu Ülke: Gürcistan, Trabzon ve Çevresi Uluslararas› Tarih-Dil-Edebiyat Sempozyumu (3-5 May›s 2001/Bildiri-ler), c. I, Trabzon 2002, s. 847-854.

76. 2001 Öncesi ve Sonras›yla Trabzon’un Fethi, Trabzon Belediyesi Kültür Yay›nlar›, Ankara. 77. 2002 Kars’›n Çarl›k Rusya’s› Esâreti (1878-1917) Y›llar›ndaki Durumunu Anlatan Karsl› ‹mam-ﬁâir Kurban (Yurtseven) Efendi-nin Elyazmas› Hât›ralar›, XIV. Türk Tarih Kong-resi (9-13 Eylül) Bildiri Özetleri, Ankara 2002, s. 142-143.

II. SÜREL‹ YAYINLAR A. GAZETELER

A.a. KARS GAZETES‹ (Kars’ta haftada iki defa ç›kan gazete)

1. Kars’ta ‹çmesuyunun Tarihçesi, 9-23 Eylül 1938.

2. Ardahan’›n Kurtuluﬂu Dolay›sile I-IX, 24 ﬁubat-14 Nisan 1939.

3. Kars’›n En Eski Yap›s› Künbet Camii ve Bunu Yapt›ran Bagrat Hanlar›n›n Menﬂei I-VI-II, 4 Ocak-21 ﬁubat 1939.

4. 12 Mart 1918 Erzurum’un Kurtuluﬂu, 12 Mart 1939.

5. Ka¤›zmanl› Âﬂ›k Sezaî, 19 Nisan 1940. 6. Karsl› Divan ﬁairleri, 7 May›s 1939. 7. Malakanlar (Tefrika), Nisan-Haziran 1939.

8. Yetimler Babas› Kâz›m Karabekir Pa-ﬂa, 14 ﬁubat 1948.

9. Kars ve Kâz›m Karabekir Paﬂa, 21 ﬁu-bat 1948.

10. Kurtuluﬂunun 30. Y›ldönümü Dolay›-s›yla Erzurum, 17 Mart 1948.

11. Türk Çoruh’ta Kurtuluﬂ ve Anavatana Kavuﬂma Anlam› (A. Özder’in kitab› üzerine), 10 Nisan 1948.

12. Kars’›n k›rk Y›ll›k Karagünlerden Kurtuluﬂu, 21 Nisan 1948.

13. 93 Koçaklamalar› I-III, 14 Nisan-12 Ma-y›s 1948.

14. 93 Koçaklamalar› I-II, 14-17 Nisan 1948. 15. Posoflu Âﬂ›k Zülalî, 8 May›s 1948. 16. Ah›ska ve Mihrali Bey Destanlar›, 15 May›s 1948.

17. Kars’›n Son 70 Y›ll›k Maarif Hayat›na Bir Bak›ﬂ I-IV, 8-22 May›s 1948.

18. Rahmetli Cihangiro¤lu ‹brahim Ayd›n Be¤in Tercümeihâli I-II, 26-29 May›s 1948.

19. Millî Mücadelede ‹lk Kurﬂun Nerede At›lm›ﬂt›r? I-III, 11-19 Haziran 1948.

20. Halk Edebiyat›nda Sar›kam›ﬂ ve Alla-huekber ﬁehidleri I-II, 30 Haziran, 3 Temmuz 1948.

21. Karsl› Büyüklerimizden: Büyük Kah-ramanlar I-III, 10-17 Temmuz 1948.

22. Rahmetli Nazan Daniﬂmend Han›me-fendi I-VI, Ekim-Aral›k 1948.

23. Millî ﬁurada Çal›ﬂan Karsl› Kahra-manlar, 26 Ocak 1949.

24. Millî Kültürümüz Bak›m›ndan: ‹stan-bul I-III, 5-12 Mart 1949.

25. Erzurum’un Kurtuluﬂunun Otuz Bi-rinci Y›ldönümü I-II, 16, 19 Mart 1949.

26. Kurtuluﬂunun 28. Y›ldönümü Dolay›-s›yla: Ardahan I-V, 23 ﬁubat-30 Mart 1949.

27. Karsl› Genç Halk ﬁairimiz: Âﬂ›k Mü-damî I-IX, 28 May›s-10 A¤ustos 1949.

28. Karsl› ﬁairlerimizden: Çalkavurlu Fe-daî I-III, 21-28 Ocak 1950.

29. “Kafkas K›yafeti ve Oyunu” Baﬂl›kl› Yaz›ya Cevap I-VIII, 21 Ocak-22 ﬁubat 1950.

30. Yeni Eserler: Yusufelili Huzurî I-III, 21-28 Ocak 1950.

(14)

31. Kurtuluﬂunun 29’uncu Y›ldönümü Do-lay›s›yla Ardahan, 15 ﬁubat 1950.

32. Erzurum’un Kurtuluflu, 8 Mart 1950. 33. Karsl› fiairlerimizden: Âfl›k Bahri I-III, 8-15 Mart 1950.

34. Kükreyiﬂ (ﬁiirler, S. Ertürk) I-II, 15-19 Mart 1950.

35. 1579’da Kars ﬁehir Harabelerinin Devlet Eliyle ﬁenlendirilmesi (Tefrika), Eylül 1949-Nisan 1950.

36. 23 Nisan 1920-Yeni Türkiye’nin Kuru-luﬂu, 29 Nisan 1950.

37. Anadolu Fâtihi Selçuklu Alp Arslan’›n Soy Kütü¤ü, 22 Kas›m 1965.

38. Kars Tarihinde Geçen Meﬂhur ‹sim-ler, 23 Kas›m 1965.

39. Son On Y›lda Yap›lan Kars Zaferleri Kutlamalar› I-II, 24, 25 Kas›m 1965.

40. Kars ‹limizin Tarihteki Ana Çizgileri-ne Bir Bak›ﬂ, 21 May›s 1991.

A.b. D‹⁄ER GAZETELER

1. Kars Kurtuluﬂunun 15. Y›l›n› Kutluyor, Tan gazetesi, ‹stanbul, 30 Ekim 1935.

2. Kars ‹li Tarihinin K›sa Bir Özü I-II, Tanin gazetesi, ‹stanbul, 30 Haziran, 3 Temmuz 1945.

3. Ardahan ve Ç›ld›r’da Türk Bahad›rl›¤› ve ‹ki Koçaklama, Tasvir gazetesi, ‹stanbul, 11 Tem-muz 1945.

4. Kürmanç Kürtlerinin Asl› I-III, Tasvir ga-zetesi, ‹stanbul, 1, 22 May›s ve 14 Haziran 1946.

5. Gürcü Profesörlerine Cevap I-VI, Hürses gazetesi, ‹stanbul, 17-22 Ocak 1946.

6. Prof. A. Cafero¤lu’ya Cevap I-III, Vakit ga-zetesi, ‹stanbul, 12-14 Ekim 1946.

7. ﬁehidler Yata¤› Koca Kars, Memleket, ‹s-tanbul, 25 Nisan 1947.

8. Halk ﬁiirlerine Göre 1878-1918 Y›llar›nda Kars, Tanin gazetesi, ‹stanbul, 26 Nisan 1947.

9. Kars K›rk Y›ll›k Rus Esaretinden 29 Sene Evvel Kurtulmuﬂtu, Tasvir gazetesi, ‹stanbul, 21 Nisan 1947.

10. Kars’›n K›rk Y›ll›k Kara Günlerden Kurtu-luﬂ Y›ldönümü, Tanin, gazetesi, ‹stanbul, 26 Nisan 1947.

11. Bu Millet Kars U¤runa ‹ki Milyon ﬁehit Vermiﬂtir, Tasvir gazetesi, 29 Ekim 1947.

12. Kars’ta Avukat Cengiz Ekinci’ye ‹kinci Ce-vab›m, Yeni ﬁark gazetesi, Diyarbak›r, 3 Haziran 1952.

13. Büyük Kumandan, Olgun Terbiyeci ve Öz-lü Müellif Kâz›m Karabekir Paﬂa, Yeni ﬁark gaze-tesi, Diyarbak›r, 29 Ocak 1953.

14. ‹stanbul Fethini Anarken, ﬁark Postas› gazetesi, Diyarbak›r, 30 May›s 1953.

15. Yüz Y›l Önce Söylenmiﬂ ‹ki Kars Koçakla-mas› I-VI, Birlik gazetesi, Kars, 20, 25 A¤ustos 1954.

16. K›br›s’›n Yeri, Ad› ve Eski Tarihi I-II, Bir-lik gazetesi, Kars, 17-18 Eylül 1954.

17. Diyarbak›r Tarihi I-V, ﬁark Postas› gaze-tesi, Diyarbak›r, 25-30 Ocak 1955.

18. Kara-Amid’in Fethi (440. Y›ldönümü), Dünya gazetesi, ‹stanbul, 11, 12 Eylül 1955.

19. Ardahan Yaylas› Üzerine Notlar I-XII, Serhad Ardahan, Ardahan, 8-21 May›s 1955.

20. Halk ﬁairinin Dilinde Kars’›n Kurtuluﬂu, Havadis gazetesi, ‹stanbul, 25 Nisan 1958.

21. Kars’›n Kurtuluﬂu, Dünya gazetesi, ‹stan-bul, 25 Nisan 1958.

22. Ka¤›zmanl› Âﬂ›k Sezaî, Son Havadis ga-zetesi, ‹stanbul, 25 Nisan 1958.

23. Halk ﬁairinin Dilinden Kars’›n Kurtuluﬂu I-II, Bugün gazetesi, Kars, 11,12 Eylül 1958.

24. Kars ‹li Meskûn Yer Adlar› ve Bunlardan Yabanc› Dildekiler I-IX, Bugün gazetesi, Kars, 7-19 A¤ustos 1958.

25. Kurtuluﬂunun 40’›nc› Y›l›nda Hudut ﬁeh-rimiz Kars, Bugün gazetesi, Kars, 25 Nisan 1958.

26. Kars’ta Tarihî Eserlerin Korunmas› ve Müze Aç›lmas› Yolunda Güdülecek Millî Bir Dava I-VI, Bugün gazetesi, Kars, 14-26 A¤ustos 1959.

27. 1959’da Gördü¤üm Kars’ta Övünülecek Benli¤imize Do¤ru Geliﬂme Ad›mlar›m›z I-III, Bu-gün gazetesi, Kars, 27-29 A¤ustos 1959.

28. Allahuekber ﬁehidler Âbidesi I-II, Bugün gazetesi, Kars, 3, 4 Eylül 1959.

29. Kars Halk Oyunlar› ve Çalg›lar›: K›rz›o¤-lu’nun ‹kaz›, Hür Söz gazetesi, Erzurum 26 Eylül 1960.

30. Kars Kalesi I-III, Bugün gazetesi, Kars, 14-16 A¤ustos 1960.

31. Erzurum Üniversitesi ‹çin Dede Korkut Enstitüsü-F›nd›ko¤lu’na Aç›k Mektup, Hür Söz, Er-zurum, 12 A¤ustos 1960.

32. ‹spir Firuzesi ile Erzurum Nefti I-II, Hür Söz gazetesi, 21, 23 ﬁubat 1961.

33. Millî E¤itim Bakanl›¤› ve Türk Klâsikleri, Millî Cephe (Haftal›k gazete) Ankara, 16 Haziran 1967.

34. Erzurum’un Kurtuluﬂu, Hür Söz gazetesi, 11 Mart 1961.

35. Iss›z ve Ören Erzurum’un ﬁenlendirilmesi, Hür Söz gazetesi, Erzurum, 8 A¤ustos 1961.

36. ﬁair Nefî’nin Sekiz Arka Atas› I-VIII, Hür Söz gazetesi, 21 Eylül-30 Ekim 1961.

37. Osmanl› Eyaleti Erzurum’un ‹lk 45 Y›l›n-dan Çizgiler: Erzurum ﬁehir Halk› Tebriz’den Gel-miﬂtir, Hür Söz gazetesi, Erzurum, 15 A¤ustos 1962.

38. Lehce-i Erzurum Yazmas›ndaki Halk Söz-leri (tefrika), Hür Söz gazetesi, Erzurum, 21 A¤us-tos-Eylül 1963.

39. Kürtlerin Kökü I-IX, Yeni Diyarbak›r Sesi gazetesi, Diyarbak›r, 30 Mart-10 Nisan 1963.

(15)

Zaferi-mizi Kutluyor, Vatan gazetesi, ‹stanbul, 29 Eylül 1963.

41. Artvin Tarihinin K›sa Bir Özeti ve Osman-l›lar›n Ardanuç Sanca¤›n› Fethi (20 gün tefrika), Hakimiyet gazetesi, Bursa, 29 Mart-18 Nisan 1964. 42. Fethin Hikâyesi, Su gazetesi, Ka¤›zman, 15 A¤ustos 1964.

43. Ka¤›zmanl› Firganî I-II, Su gazetesi, Ka-¤›zman, 1, 15 Temmuz 1964.

44. 900. Y›ldönümü (Kars’›n Fethi) I-II, Ekin-ci gazetesi, Kars, 18-19 A¤ustos 1964.

45. Kars Kalemizin 900. Y›l›na Bir Bak›ﬂ I-III, Hür Söz gazetesi, Erzurum, 15-17 A¤ustos 1964.

46. Kars Fethini Kutlama (Tekzip), Ekinci ga-zetesi, Kars, 22 Nisan 1965.

47. Pasinler Tarihinden, (Tefrika), Pasinlerin Sesi gazetesi, Hasankale, Nisan-Temmuz 1965.

48. Tuhfe-i Nailî’deki Karsl› Divan ﬁairleri I-III, Hüryurt gazetesi, Kars, 26-28 Ekim 1965.

49. Türk Akademisinin Yoklu¤unda U¤rad›¤›-m›z Büyük Kay›plar I-IV, Millî Cephe, Ankara, Ha-ziran-Temmuz 1967.

50. 93 (1877) Bayaz›t A¤›t›’ndan Parçalar, Me-suliyet gazetesi, A¤r›, 4 Ocak 1968.

51. Türk-Rus Savaﬂlar›nda: Erzurum Muha-rebeleri-Erzurum’un Kurtuluﬂu, I-IX, Hür Söz ga-zetesi, Erzurum, 4-13 Ocak 1968.

52. Bir Konferans Veren K›rz›o¤lu’nun Bas›n Toplant›s›ndaki Beyanlar›, Kuﬂakkaya gazetesi, Gümüﬂhane, 31 May›s 1968.

53. O¤uzlar›n ‹ki Boyundan Gelen Kürtler, Devlet gazetesi, S. 18, 25, ‹stanbul 1969.

54. “Gürcüstan” Adl› Kitap Hakk›nda Bir Araﬂt›rma, Meslek gazetesi, ‹stanbul, S. 147-148, Nisan-May›s 1969.

55. Erzurum’un Kurtuluﬂu, (Konuﬂma metni), Hür Söz, 16 Mart 1970.

56. Hasankaleli ‹brahim Hakk› Hazretleri I-II, Hür Söz, 1-3 Temmuz 1971.

57. TRT’yi Protesto (Kars oyunlar› alet ve k›-yafetleriyle ilgili bas›n aç›klamas›) Hür Söz, 19 Temmuz 1971.

58. Alparslan’›n Üç Bat› Seferindeki Fetihler ve Ak›nlar I-II, Ufuk gazetesi, ‹stanbul, S. 109-110, Eylül 1971.

59. Gümüflhane’nin Tarihteki Yeri ve Kurtulu-flu I-II, Kuflakkaya gazetesi, Gümüflhane, 28 Mart-1 Nisan Mart-1975.

60. Rus Akademilerinin ‹lmî Yay›nlar›na Göre Anadolu: Çerkez, Lezgi, Gürcü, Ermeni, Hatta Türklerin Anayurdudur I-V, Orta Do¤u gazetesi, ‹stanbul, 6-10 Mart 1975.

61. Mogrov Han Saray› (K›rz›o¤lu’nun bas›n aç›klamas›), Hür Söz, Erzurum, 22 May›s 1978.

62. Mogrov K›ﬂlas›, Milletin Sesi gazetesi, Erzurum, 23-24 May›s 1978.

63. Korkunç Oyun I-III, Büyük Anadolu ga-zetesi, S. 14, 17, 18, Ankara 1989.

64. Türkiye Aleyhine Yap›lan Plânlar, Millî ‹rade gazetesi, Eskiﬂehir, 21 May›s 1990.

65. Kurtuluﬂ Savaﬂ›nda Nahcivanl›lar da Des-tek verdi, Tercüman gazetesi, 9 Haziran 1992.

66. Müslüman Türkiye’nin Temeli An›’da At›l-d›, Türkiye gazetesi, 13 Mart 1992.

67. Enver Paﬂa Kilimi ve Türkistan’a Gidelim ﬁiiri, Son Söz gazetesi, Erzurum, 4 Eylül 1998.

B. DERG‹LER

ALTIN IﬁIK (‹stanbul, Ayl›k dergi)

1. Osmanl›lar›n Hazar K›y›lar›n› Fethi ve Tif-lis Müdafaas›, 1, 11-13, Ocak 1941

2. Umumi Türk Tarihine Giriﬂ (Kitap Tan›t-ma), 3, 9,19, Mart 1947

3. Ermeni ‹stekleri ve Tarih I, 6, 14-18, Hazi-ran1947

4. Ermeni ‹stekleri ve Tarih II, 7, 12-15, A¤us-tos1947

5. Rahmetli R›za Nur Be¤in Millî Siyaset, Kül-tür Görüﬂü ve Ülküsü, 8, 9-10, Eylül 1947

ALTINYURT (Kars, Ayl›k dergi)

6. Karsl› Âﬂ›k Kahraman Baba (1863-1944), 1, 6-7, Ekim1957

ALTINYURT (Kars, Haftal›k gazete) 7. Kars ‹li Meskûn Yer Adlar› ve Bunlar›n Ya-banc› Dildekileri, 5, 1, 7 Nisan 1958

ANAYURTTAN ATAYURDA TÜRK DÜNYA-SI (Ankara, Ayl›k dergi)

8. Türkistan Co¤rafya Adlar›n›n Türkiye’deki Adaﬂlar›ndan Birkaç›, 3, 19-24, Haziran1993

AZERBAYCAN (Ankara, Ayl›k dergi) 9. Ne Mesket Ne Misket, Ah›ska Türkleridir, 268, 17-21, Haziran 1989

BARIﬁ DÜNYASI (‹stanbul, Ayl›k dergi) 10. Kürtlerin Kökü, 11, 272-275, ﬁubat 1963 11. Kürtlerin Kökü ‹ç O¤uzlardand›r (Mahke-me karar›yla), 14, 305-307, May›s 1963

12. “Cevab›m›z” (Mahkeme Karar›yla/Tekzib), 14, 309-310, May›s 1963

13. Bar›ﬂ Dünyas›n›n Tarih ve Dil Otoritesine (Mahkeme Karar›yla), 18, 535-537, Kas›m1963

BELGELERLE TÜRK TAR‹H‹ (‹stanbul, Ay-l›k dergi)

14. Belgelerle Erzurum Kongresinin ‹lk Günü, 35, 4-33, A¤ustos1970

15. Amerikan Mandas›n› Kimler ‹stiyorlard› ve Nas›l Öneriyorlard›? (Ayr›bas›m), 67, 18-24, 1973 16. Hocam›z Prof. Dr. Akdes Nimet Kurat’›n An›s›na, 13, 41-45, Kas-Oc1974

17. Türk Millî Gelene¤inde K›z›lalma ve Yerle-ri I, 1, 30-36, Mart1985

18. Türk Millî Gelene¤inde K›z›lalma ve Yerle-ri II, 2, 41-47, Nisan 1985

19. Selçuklu Fethinden Önce O¤uz Ellerinde Hal›c›l›k, Türkmen/O¤uz ‹ﬂiydi, 3, 27-35, May›s1985 20. Selçuklu Fethinden Önce Türklerin Ar-menyada Yaﬂad›¤›n› Gösteren Belgeler, 11, 45-51, Ocak 1986

(16)

21. Eski Türklerde ve O¤uz/Türkmenlerde: ‹kili, Dörtlü, Alt›l›, Onikili, Yirmidörtlü Düzen, 26, 37-43, Nisan 1987

B‹Z‹M ÇORUH

22. Ah›ska ‹’lâmlar› Defterinden Çoruh ‹line Ait Vesika, 1, Nisan 1950

BORLUK (Kars Lisesi Ayl›k dergisi) 23. Tarihte Kars’›n Çizgileri, 1, 6-7, May›s 1948

24. Kars Madalyas›, 3-4, 2-5, Tem-A¤ 1948 25. Ç›ld›r’da Üç U¤uz Kardeﬂler Efsanesi, 5, 3,6-7, Eylül 1948

BOZKURT (‹stanbul, Ayl›k dergi)

26. Ergenekon Bayram›: 9 Mart Sultan Nev-ruz, 4, 65, Mart1942

CO⁄RAFYA DÜNYASI (‹stanbul, Ayl›k dergi) 27. A¤r› Da¤›, 4, 299-302, Mart1951 ÇINARALTI (‹stanbul, Haftal›k dergi) 28. Do¤uda Derlenmiﬂ Koçaklama Türküleri-mizden I, 17,

29. Do¤uda Derlenmiﬂ Koçaklama Türküleri-mizden II, 18, 4-5, I.Kanun 1941

30. Do¤uda Derlenmiﬂ Koçaklama Türküleri-mizden III, 19, 4-5, I.Kanun 1941

31. Do¤uda Derlenmiﬂ Koçaklama Türküleri-mizden IV, 20, 5-6, I.Kanun 1941

32. Do¤uda Derlenmiﬂ Koçaklama Türküleri-mizden V, 22, 10-12, II.Kanun1942

33. Gökçeli Elesger, 23, 10-11, II.Kanun 1942 34. Ah›skal› Çerkezo¤lu, 24, 9-10, II.Kanun 1942

35. A¤r› Da¤› Üzerine Türk Efsane ve ‹nanç-lar›, 25, 10-11, II.Kanun 1942

36. Ah›ska’da Musevî Türkler, 26, 5-7, II.Ka-nun 1942

37. Kars Eli Köro¤lu Anlatmalar›ndaki Eski Düzen ve Törelerimiz, 27, 6-7, ﬁubat 1942

38. Seçme Beﬂik Türküleri I, 28, 10-11, ﬁubat 1942

39. Seçme Beﬂik Türküleri II, 29, 10-11, ﬁubat 1942

40. K›z›lalman›n Yerleri 1, 30, 10-11, ﬁubat 1942

41. K›z›lalman›n Öz Yeri 2, 31, 13-14, Mart 1942

42. K›z›lalman›n Töresini Yaﬂatan ﬁamkalla-r›n Soyu 3, 33, 11-12,15, Mart 1942

43. Macaristan K›z›lalmalar› 4, 37, 12, Nisan 1942

44. Macaristan K›z›lalmalar› 5, 38, 10, Nisan 1942

45. Roma K›z›lalmas› 6, 39, 6-7, May›s 1942 46. Gürcistan Ad›, 41, 10, Temmuz 1942 47. Halk Edebiyat›nda Sar›kam›ﬂ, 43, 6-7, Temmuz 1942

DADAﬁ (Ankara)

48. Erzurum Halk›, 1535’te Tebriz’dn Göçme Akkoyunlulardand›r, 12-13, 12 Mart 1967

D‹CLE (Diyarbak›r, Ayl›k dergi)

49. Eski O¤uzlar Ça¤›nda Amid Bölgesi, 1, 26-28, Nisan 1952

D‹YANET (Ankara, Ayl›k dergi)

50. Karsl› ‹ki Büyük ‹slâm Bilgini, 7-8, 188-191, Tem-A¤s1967

DO⁄Uﬁ (Kars, Halkevi Ayl›k dergisi) 51. Kars’ta Edebiyattan ‹L K Y A Z I, 14, 3-4, 1 Aral›k 1934

52. Karsl› Âﬂ›k Kurbanî, 26, 3-5, Aral›k 1935 53. Kars’ta Salt›k Yaz›tlar›-1, 42, 3-6, Haziran 1939

54. Poshovlu Âﬂ›k Zülâlî-1, 42, 8-13, Haziran 1939

55. Kars’ta Söylenen Tapﬂ›rmas›z ﬁiirler-1, 42, 14, Haziran1939

56. Bar›ﬂ ve ﬁen Günlerde Söylenenler-1, 42, 23-25, Haziran1939

57. Kars’ta Salt›k Yaz›tlar›-2, 43, 3-5, Tem-muz1939

58. Kars’a Söylenen Tapﬂ›rmas›z ﬁiirler-2, 43, 5-9, Temmuz1939

59. Bar›ﬂ ve ﬁen Günlerde Söylenenler-2, 43, 9-14, Temmuz1939

60. Azerbaycan Halk Edebiyat›ndan: Bayat›-lar, Maniler, 43, 20-22, Temmuz1939

61. Memleket ‹ncelemeleri: Kars-1 (T.Toker’in Kars Adl› Kitab›n›n Tenkidi), 43, 26-31, Tem-muz1939

62. Poshoflu Noksanî’nin Hatay Destan›, 44, 6-8, A¤ustos1939

63. Kars’ta Söylenen Tapﬂ›rmas›z ﬁiirler-3, 44, 9-12, A¤ustos1939

64. Poshovlu Zülâlî-2, 44, 15-22, A¤ustos 1939 65. Memleket ‹ncelemeleri: Kars-2, 44, 37-40, A¤ustos1939

66. Kars Bölgesinin Eski Ça¤lardan Beri Gör-dü¤ü Yerleﬂme Ak›n ve Hakimiyetlerin K›sa Bir Çi-zelgesi-1, 45, 3-8, Eylül 1939

67. Kars’a Söylenen Tapﬂ›rmas›z ﬁiirler-4, 45, 8-10, Eylül 1939

68. Bar›ﬂ ve ﬁen Günlerde Söylenenler-3, 45, 13-16, Eylül 1939

69. Memleket ‹ncelemeleri: Kars-3, 45, 19-24, Eylül 1939

70. 30 Eylül Sar›kam›fl’›n Kurtuluflu, 46, 1-3, ‹lkteflrin 1939

71. Kars Bölgesinin Eski Ça¤lardan Beri Gör-dü¤ü Yerleﬂme Ak›n ve Hakimiyetlerin K›sa Bir Çi-zelgesi-2, 46, 4-11, ‹lkteﬂrin 1939

72. Kars’a Söylenen Tapfl›rmas›z fiiirler-5, 46, 12-16, ‹lkteflrin 1939

73. Bar›fl ve fien Günlerde Söylenenler-4, 46, 24-27, ‹lkteflrin 1939

74. Türk Ellerine (ﬁiir), 46, 31-32, ‹lkteﬂrin 1939