Türkiye Hür ve Kabul Edilmiş Masonlar Büyük Locasının
Tarihi Çağda? ve Gerçekçi Açıdan Araştırma ve Yayın Organıdır
ISSN 1301-2762
4 . Büyük Östad Mesajı Demir SAVAŞÇIN
7. Message f r o m the Grand Master Demir SAVAŞÇIN
1 1 . Mason Markaları Tamer AYAN
3 6 . Türkiye'de Bölge Büyük loçalon Celil LAYİKTEZ 5 0 . Tampliyeler,
Şövalye Ramsay ve RiHer A, O k t a y GÜNDOGDU 75. Hürnıosoııluğurı Doğuşu v e
Ketumiyeti Hüseyin D. AKARLİ
8 7 . Aradığımız Hakikat Yusuf KÖK DAMAR
99. Bilmek ve Tanımak Farklı
Kavramlardır A . Ümtt İRİŞ
103. M a s o n l u k l a Ahlâk Ender ARKUN
109. Localardan Haberler Mİmar SİNAN
120. Aramızdan Ayrılanlar Mimar SİNAN
Y I L : 2 0 0 1 N O : 1 1 9
MİMAR SİNAN
Gevşemeyin, endişe etmeyin.
İnananız sağlamsa, mutlaka başarırsınız.
Sânı Yüce Kur'an, SAH. 139
Kapak Kompozisyonu: SİNASİ BARUTÇU Y E N İ L İ K B A S I M E V İ Tel. 243 55 72 - 245 32 4 8 İSTANBUL - 2001
MİMAR SİNAN
Hür ve Kabul Edilmiş Masonlar Büyük Locasının tarihi çağdaş ve gerçekçi açıdan
araştırma ve yayın organıdır.
Hür ve Kabul Edilmiş Masonlar Büyük Locası adına İmtiyaz sahibi : Demir SAVAŞÇIN Yazı İşlerini fiilen idare eden : Tamer AYAN
DERGİDE ÇIKAN YAZILARIN SORUMLULUĞU YAZARLARINA AİTTİR.
ÜÇ AYDA BİR ÇIKARILIR, ÜYELERE MAHSUSTUR.
ISSN 1301-2762
SAYI : 119 Nuruziya Sokağı 25, 80050 - Beyoğlu Tel: 0 212 251 26 5 0 MART 2001
4. Büyük Üstad Mesajı Demir SAVAŞÇIN
7. Message from the Grand Master Demir SAVAŞÇIN
11. Mason Markaları Tamer AYAN
36. Türkiye'de Bölge Büyük Locaları Celil LAYİKTEZ 50. Tampliyeler,
Şövalye Ramsay ve Ritler A. Oktay GÜNDOGDU
75. Hürmasonluğun Doğuşu ve
Ketumiyeti Hüseyin D. AKARLİ
87. Aradığımız Hakikat Yusuf KÖKDAMAR
9 9 . Bilmek ve Tanımak Farklı
Kavramlardır A. Ümit İRİŞ
103. Masonlukta Ahlâk Ender ARKUN
109. Localardan Haberler Mimar SİNAN
120. Aramızdan Ayrılanlar Mimar SİNAN
BÜYÜK ÜSTAD MESAJI
Sevgili K a r d e ş l e r i m /
Bu m e s a j ı m d a b a z ı k o n u l a r ı v e s o r u n l a r ı siz K a r d e ş l e r i m l e p a y l a ş m a k i s t i y o r u m .
A l m a n y a ' d a y a y ı n l a n a n " A m e r i k a l ı v e K a n a d a ' l ı H ü r m a s o n l a r ı n Sesi" a d l ı d e r g i d e " H ü r m a s o n k i m d i r ? " s o r u s u n u n b i r k a ç d i z i n l e ş ö y l e ce
v a p l a n d ı ğ ı n ı o k u m u ş t u m . H a t ı r ı m d a k a l d ı ğ ı k a d a r ı y l a , H ü r m a s o n :
Evinde nâzik, Toplumda saygılı, İş hayatında şerefli, VAZİFEDE DÜRÜST,
Talihsizliğe karşı merhametli, Ahlâksızlığa karşı tepkili, Zayıflara karşı yardımcı, Kuvvetliye karşı dirençli, Tövbekara karşı affedici,
Talihliye karşı teşvik ve tebrik edici,
Yaradan1 a karşı, derin saygı ve sevgi ile bağlı b i r k i m s e d i r . . .
T a b i i k i , M a s o n l u ğ u n m e z i y e t l e r i sadec e b u n l a r d a n i b a r e t d e ğ i l d i r . A n c a k , içinde b u l u n d u ğ u m u z d ö n e m "Loca G ö r e v l i l e r i n i n Seçim Süreci"
o l d u ğ u i ç i n , b u c e v a p t a g e ç e n " V a z i f e d e d ü r ü s t " m e z i y e t i n i n ö n e m i ü z e r i n d e ö z e l l i k l e d u r m a k i s t i y o r u m .
Ç ü n k ü , b u d ö n e m d e , b a z ı a d a y K a r d e ş l e r i m i z , M a s o n l u k t a k i seçimin a s l ı n d a harici d ü n y a d a k i g i b i b i r seçim o l m a y ı p , sadece K a r d e ş l e r i n g ö r e v l e n d i r i l i ş i a n l a m ı n a g e l d i ğ i n i u n u t a r a k v e b e l k i d e f a r k ı n d a b i l e o l m a d a n , M u h t e r e m L o c a l a r ı n d a y a r a t t ı k l a r ı y a p a y seçim p l a t f o r m u n d a , m a a l e s e f , b i z l e r e y a k ı ş m a y a n o l u m suz d a v r a n ı ş l a r içine g i r i y o r l a r .
Bazı a d a y K a r d e ş l e r i m i z , b i l d i r i l e r y a y ı n l ı y o r l a r ; K a r d e ş l e r i n i n k e n d i l e r i n e o y v e r m e s i n i m a a lesef b i z z a t i s t i y o r l a r . Seçim öncesi g ü n l e r d e t e l e f o n l a r ç a l ı ş ı y o r ; b a z ı K a r d e ş l e r i m i z , k e n d i l e r i n e v e y a d e s t e k l e d i k l e r i a d a y a o y v e r i l m e sini ne y a z ı k k i K a r d e ş l e r i n e e m p o z e e t m e y e ç a l ı ş ı y o r l a r .
Seçim t o p l a n t ı l a r ı g e n e l d e K a r d e ş l e r i m i z i n k a t ı l ı m ı n ı n e n y ü k s e k o l d u ğ u t o p l a n t ı l a r d ı r . Ç ü n k ü , d e v a m s ı z v e y a ç o k a z d e v a m l ı K a r d e ş l e r i m i z , b u g i b i a d a y l a r t a r a f ı n d a n t o p l a n t ı y a ç a ğ r ı l m a k t a , k e n d i l e r i n e v e y a d e s t e k l e d i k l e r i a d a y a o y v e r i l m e s i ı s r a r l a e m p o z e e d i l m e k t e d i r . H a t t â , e n d e r d e o l s a , d i ğ e r a d a y h a k k ı n d a o l u m s u z m i z a n s e n l e r b i l e y a r a t ı l m a k t a d ı r . Seçim a r d ı n d a n d a , o M u h t e r e m L o c a l a r d a i k i l i k
v e t e m e l i n d e h u s u m e t y a t a n y e n i b i r M u h t e r e m Loca k u r m a ç a l ı ş m a l a r ı b a ş l a m a k t a v e y a g ö r e v v e r i l m e y e n K a r d e ş l e r i m i z v e d e s t e k l e y e n l e r i t o p l a n t ı l a r a d e v a m e t m e m e k t e d i r l e r .
B ü t ü n b u o l a y l a r a vesile o l a n K a r d e ş l e r i m " V A Z İ FEDE DÜRÜST" d a v r a n d ı m d i y e b i l i r m i ? Ceva
b ı n ı v i c d a n l a r ı n ı z a b ı r a k ı y o r u m .
H e p i m i z y e m i n i m i z d e " Y u r d u m u z a v e a i l e m i z e b a ğ l ı k a l a c a ğ ı m ı z a ; o n l a r için, e l i m i z d e n g e l e n h i ç b i r ş e y i e s i r g e m e y e c e ğ i m i z e ; h a k v e a d a l e t t e n y a n a o l a c a ğ ı m ı z a ; i n s a n l a r ı n m u t l u l u ğ u n a ç a l ı ş a c a ğ ı m ı z a " n a m u s v e ş e r e f i m i z üze
r i n e söz v e r m i ş t i k .
5
A y r ı c a , b i r v a t a n d a ş o l a r a k d a , v a t a n ı m ı z a s a d a - k a t l a b a ğ l ı o l a r a k , ş e r e f l e h i z m e t e t m e k z o r u n d a o l d u ğ u m u z u n ; ü l k e m i z i n y a r a r l a r ı n ı , b a ğ ı m s ı z l ı k v e h ü r r i y e t i n i , d i r l i k v e d ü z e n i n i k o r u m a y ı k u t s a l b i r g ö r e v s a y d ı ğ ı m ı z ı n b i l i n c i n d e y i z .
Y u r d u m u z u s o n g ü n l e r d e o l u m s u z e t k i l e y e n e k o n o m i k v e m a l i s ı k ı n t ı l a r k a r ş ı s ı n d a , s a y g ı n m a s o n i k k i m l i ğ i m i z i y a n s ı t a b i l m e m i z için k e n d i d a v r a n ı ş l a r ı m ı z d a ç o k d i k k a t l i o l m a m ı z g e r e k m e k t e d i r . B u g ü n b i r ç o k K a r d e ş i m i z b u s ı k ı n t ı l a r ı y a ş a m a k t a d ı r . Bu n e d e n l e , l ü k s e , f a n t e z i y e v e g ö s t e r i ş e d a y a l ı h e r t ü r l ü s a v u r g a n c a d a v r a n ı ş t a n k a ç ı n m a m ı z , y e m i n i m i z i n v e t e m e l p r e n s i p l e r i m i z i n b i r g e r e ğ i d i r . B u g ü n k ü d a v r a n ı ş l a r ı m ı z , g e l e c e k için m u t l u l u k k a y n a ğ ı o l m a l ı d ı r . Bu nedenle, g e r e k Mes- l e ğ i m i z d e k i , g e r e k s e h a r i c i â l e m d e k i t u t u m v e d a v r a n ı ş l a r ı m ı z a ç o k d i k k a t e t m e k z o r u n d a y ı z .
U l u s u m u z , hiç d e h a k e t m e d i ğ i h a l d e , b a z ı b e l i r l i ç e v r e l e r c e , " S o y k ı r ı m " i t h a m ı a l t ı n d a b ı r a k ı l m a k t a d ı r . K i m l i ğ i n i ; t a r i h i n e , g e l e n e k l e r i n e b a ğ l ı k a l m a k l a v e s a h i p ç ı k m a k l a k o r u y a n b i z l e r i n , b u k o n u d a g e r e k e n a r a ş t ı r m a v e i n c e l e m e l e r i y a p a r a k , ç e v r e m i z i K a r d e ş l i k sev
g i s i y l e a y d ı n l a t m a m ı z g e r e k t i ğ i n e i n a n ı y o r u m .
Evrenin U l u M i m a r ı ' n d a n bizlere b i r l i k v e b e r a b e r l i k , m a s o n i k g ö r e v b i l i n ç v e a n l a y ı ş ı i ç i n d e d a v r a n m a g ü c ü v e r m e s i n i d i l e r i m .
K a r d e ş S e v g i v e S e l â m l a r ı m l a ,
Demir SAVAŞÇIN Büyük Üstat
6
MESSAGE FROM THE GRAND MASTER
My dear Brethren,
In this message of mine, I would like to share certain points and problems with you.
In a magazine published in Germany, called "Voice of the American and Canadian Freemasons" I had read the way they replied to the question of "Who is a Freemason?" As far as I can remember it was as follows; A freemason is a person who is:
Kind at home,
Respectful in the community, Honorable in business life, Straightforward in his duty,
7
Charitable towards unluckiness, Reactionary towards unjustice, Helpful towards the fallen, Resistant towards the powerful, Forgiving towards the penitent,
Congratulatory and encouraging towards the fortunate, and
Bound to the Creator with deep respect and love...
Of course the virtues of Freemasonry is not restricted to these only. However, because the period in front of us is "the period of Electing the Lodge Officers", I would like to emphasize on the "Straightforward in his Job".
Because, some of the Brethren are forgetting that a Masonic election is not like an election in the outside world, but it is some Brethren being given a job to do and, maybe without noticing, are acting on the artificial election platforms in certain manners which are not becoming us.
Some candidate Brethren are issuing circulars, they are unfortunately asking Brethren personally for their votes. Days prior to the elections telephones are kept busy, and some brethren are trying to impose other Brethren to vote for the candidate which they support or for themselves.
Election meetings are generally the meetings with high percentage of attendance; because Brethren with little attendance, or no attendance at all, are asked to be present by these candidates and requested to vote for themselves or the candidate they support. Even
i f is very rare, some negative mise en scenes are created about other candidates.
After the elections, a schism in that lodge crops up.
Workings of establishing a new Worshipful Lodge, in whose foundations lies animosity, starts or those Brethren who were not elected and their supporters stop attending the meetings:
Those Brethren who bacome the tools of these events, can they say that they were
"Straightforward in their duty"? I leave the answer to this question to your conscience.
We promised while taking our obligation that "we shall be bound to our country and family; we shall not spare anything from them if it is within our power to give; and we shall not deviate from justice and righteousness.
We also know that as a citizen we have to serve our country, to which we are attached, with honour and accept it as a sacred duty to defend the benefits of our country, its liberty and freedom and its well-being.
During the recent economical and financial difficulties which has a negative effect on our country, we must be very careful in our personal actions in order to reflect our respectful masonic personality. Today a number of Brethren are in these difficulties. It is a part of our obligation and principles that we should refrain from any waste, luxury, fantasies and show-off. Our actions of today should be the source of happiness of tomorrow.
We, therefore, must be very careful in our attitudes in our Craft as well as in the outside world.
9
Our nation is, undeservingly, under the accusations of a "holocaust" by certain circles. I believe that we, who protect our being, by remaining faithful to its history and traditions, must enlighten our surroundings with brotherly love by making the necessary research about this subject.
May the Grand Architect of the Universe grant us unity and togetherness, and power to act with the knowledge of masonic duty and understanding.
With my fraternal love and regards.
Demir SAVAŞÇIN
Grand Master
10
T A R İ H
MASON MARKALARI
T a m e r A Y A N
MASONS MARKS
The Masons' marks were generally cut on the face of stones in very delicate lines, and they are often difficult to detect in ancient times. The more ancient of them are said to have had their origin in Egypt, and apparently they were introduced into England in the 1 2t h century. It was customary for most crafts including Operative Freemasons to put special identifying marks of the craft or hall mark upon articles of manufacture, thereby assuring quality and w o r k m a n s h i p in the M i d d l e Ages.
Masons' marks are f o u n d o n buildings of all ages in almost every c o u n t r y , sometimes painted but more often incised. The character of building was such that it needed no identifying mark for the builders or craft as a w h o l e , but the individual w o r k m a n d i d have to need to identify the stones w h i c h they had shaped. This practice probably had the double purpose of giving the producer credit for his w o r k and also of holding him responsible for its proper execution. It is believed that their use was imposed on the w o r k m e n by their overseers and that as time went on the Masons themselves were proud to carve their personal marks on the stones they had cut and squared. Marks preferable to names, since they could be inscribed with less effort and, the marks being distinctive, permitted no duplication. It was, therefore, the custom of every Mason to have a mark w h i c h he was not supposed to alter.
Almost every o l d edifice, particularly Gothic buildings about in Masons' marks.
They are usually simple in design, consisting of from 2 to 8 straight lines and a corresponding number of angles, though occasionally curves and more intricate patterns are f o u n d . The marks seldom resemble objects of any kind and d o not appear to have had any symbolical significance. A number of attempts have been
11
made to classify marks, either by their individual forms or the locations in different buildings and countries or by some other criterion. But while some have pretended to lay d o w n general rules, these have so many exceptions that they are rendered unreliable. Theories of esoteric significance attaching to Masons' marks have little following today. A practical application is that it has been possible to trace, through the appearance of the same mark at different sites, the extent of travel undertaken by individual craftsmen. Evidently the English speculative Freemasons of the early 1 8t h
century knew nothing about Masons' marks and, though Freemasons of Scotland probably d i d , being still engaged in operative Masonry, such marks played no part in symbolic rituals. The earliest-known record of the formal adoption of the mark in the Torgau Statutes of 1462. In Scotland, the Shaw Statutes of 1598 directed the registration of the mark. It has been said that in the 1 7t h- 1 8t h centuries of Scottish Lodges kept a book in w h i c h they registered the names and marks of every member.
In speculative M a r k Masonry degrees generally and the M a r k Master in particular, each member is required to select a mark and have recorded in the lodge Book o f Marks, being also pledged not to alter the same.
Giriş
Masonlukta geçen M a r k a terimi, erken evrede Operatif ve geç evrede Spekülatif olmak üzere iki farklı masonik dönemi de ilgilendirir. Ritü- elde "atalarımız Hür Duvarcılar" olarak anılan Operatif Masonların inşa ettikleri yapılardaki taşların üzerinde rastlanan izler ve işaret
lerle operatif ilişki kurulur. Bunlar, ya taşın işlenmesinde kullanılan yontu aletinin taşın yüzeyinde bıraktığı doğal izler; ya da taşı işleyen M a s o n u n imzası niteliğinde yapay işaretler olmak üzere iki ayrı tür
dür. Y a p a y olarak yapılan b u işaretlere M a r k a (Mark) denir. Taş iş
lemede kullanılan yontu aletinin doğal olarak bıraktığı, yani istenile
rek yapılmayan, izler m a r k a değildir. Marka, isteyerek k a z m a n işa
retlerdir. Spekülatif Masonlukta, Marka ile ilgili espri M a r k Mason- luğu'dur. B u spekülatif m a s o n i k espri, Sembolik M a s o n l u k kapsa
mında, Operatiflerin M a s o n Markası kavramı üzerine M a r k Üstadı derecesi ile k u r u l a r a k yorumlanmıştır. İlginç bir s e m b o l i k öğretisi olan M a r k M a s o n l u ğ u n u n anlaşılabilmesi için, M a s o n Markalarının öğrenilmesi gerekir. B u çalışmanın amacı, Operatif Masonların imza
ları ve kalite işaretleri niteliğindeki markaların incelenmesidir. M a son Markalarının önemi anlaşıldıktan sonra, M a r k a Sembolizmasını temel alan M a r k M a s o n l u ğ u ( M a r k Üstadı) başka bir araştırmanın k o n u s u olacaktır.
Yukarıda değinildiği gibi, Operatif Masonluk döneminden kalan yapı taşları üzerinde iki türlü iz veya işaret bulunur. Birincisi, Operatif
12
M a s o n u n taş y o n t m a sürecinde kullanmakta olduğu çekiç, taşçı kale
mi, küskü gibi avadanlıkların uygulanan yontu tekniği nedeniyle taş yüzeyinde bıraktığı taş işleme izleridir. B u izler, sadece o d ö n e m d e kullanılan taş yontu tekniğini ve avadanlığın cinsini gösterir. Marka, taşı yontan M a s o n u n taşın kendisi tarafından işlendiğini göstermek üzere, taşın yüzeyine isteyerek işlediği veya k o y m a k zorunda olduğu, aynı yapanın imzası, markası, hatta garanti belgesi gibi özel işarettir.
B u incelemenin konusu, özellikle yapay işaretler, yani Mason Marka
larıdır. A n c a k , ikisinin arasındaki farkı ve ilişkiyi gösterebilmek için doğal y o n t u izleri de özetle açıklanacaktır.
O p e r a t i f M a s o n l u ğ u n T a r i h s e l N i t e l i ğ i
Dünyanın her yerinde, örnek olarak Anadolu'da olduğu gibi, Eski Ça
ğa ve özellikle A n t i k Çağa ait görkemli bayındırlık eserleri ve sanat yapılarının t a m a m ı Operatif Masonlar tarafından inşa etmiştir. B u eserleri yapanların meslek adları ve sıfatları, tabiî ki, zamana ve ülke
lere göre değişse bile, hepsi de Operatif Masonlardır. Mısır'ın devasa piramitleri v e y a M e z o p o t a m y a ' n ı n zigguratlarmdan, A n a d o l u ' n u n antik şaheserlerine; İstanbul'un A y a Sofya'sından, Edirne'nin Selimi
ye'sine kadar t ü m görkemli eserlerin hepsi, adları ve sıfatları ne olur
sa olsun, Operatif Masonlar tarafından inşa edilmiştir. Örneklenirse, S ü m e r l e r d e Tın, A k k a d v e H i t t i t ' d e İttintu v e y a E s i / E r u , İbranîlerde Giblim v e y a Gebal, Kuran'da B e n n a i n , R o m a ' d a Tig- nari; İtalya'da M a g i s t r i Comacini, R o m a ' d a M a c o n e t u s ; A l m a n ya'da S t e i n m e t z e n , Fransa'da C o m p a g n o n n a g e , Britaya'da Lat- h o m u s , Cementarius, F r e e m a s o n yanında Anadolu' daki Ahilerin ve Lonca taş ustalarının hepsi tarihsel bayındırlık sürecinin Operatif Masonlarıdır.
Yoksa, "Operatif Masonlar, sadece Orta Çağ'da ve Hıristiyanî Avrupa ülkelerinde vardır; başka ülkelerde ve dönemlerde yoktur. " d e m e k yanlıştır. Bu bakımdan, A y a Sofya'nın Isidor'u veya Selimiye'nin Mi
m a r Sinan'ı ile İngiltere'deki Whitehall'un Inigo Jones'u ve St.Pa- ul'un C h r i s t o p h e r Wren'i arasında, Operatif M a s o n Üstadlığı kari
yeri açısından fark yoktur. Hatta, mimarî ve statik dehası olarak her
halde adı ilk anılanlar daha b ü y ü k ustalardır. B u bakımdan, dünya Operatif M a s o n l u ğ u n u n kökleri, Spekülatif Masonluğun B ü y ü k Loca olarak ilk resmî tescili İngiltere'de olduğu için, sadece Britanya'nın ve
ya Hıristiyan Avrupa'nın Orta Çağ bayındırlık tarihiyle sığlaştırılma- malı ve b u n u n ötesinde dünyada gelmiş geçmiş binlerce yıllık uygar-
13
lıkların günümüze yansıyan görkemli mimarî eserlerini görmezlikten gelinmemelidir. B u saptamayı özellikle vurguladıktan, a m a 13.-14.
Yüzyıllarda İngiltere'nin otuz kadar ünlü Operatif H ü r m a s o n u ara
sında, örnek olarak, Kraliyet Baş M a s o n u Henry Yevele, Canterbury Katderali mimarı Richard Beke, St.George Şapeli mimarı Henry Jen- yers, Eaton Koleji mimarı T h o m a s T e n e h a m , Y o r k Katedrali mimarı Christopher Horner'ı incelenen konu açısından andıktan sonra; maso- nik literatüre yansıyan Büyük Britanya ve özellikle de İskoçya Opera
tif Masonluğu yapıtaşlarmdaki yontu ve işleme izleri mimarlık tarihi
nin k o n u y a tarzı bakış açısından incelenebilir.
İngiltere v e İskoçya'da Orta Çağ'dan kalan yapılar üzerinde yapılan araştırmalar, biri 1 2 Y ü z y ı l m ortasından daha önceye, diğeri ortasın
dan sonraya ait iki ayrı mimarî tarzın varlığını göstermektedir. Nor
m a n stili olarak tanımlanan birinci tarz, 11.Yüzyılın sonlarından iti
baren başlamış, 12.Yüzyılm ortalarına doğru gelişmiş; daha sonra gö
receli olarak Erken D ö n e m İngiliz-Gotik mimarî stilinin etkisiyle kay
bolmuştur. N o r m a n stilinin geçerli olduğu dönem, siyasî ve tarihî yön
den, 1099 yılında Haçlılar tarafından Kudüs'ün işgal edildiği yıllar
dan b a ş l a m a k t a v e Selahattin E y y u b î tarafından 1187 yılında geri alındığı tarihlerde sona ermektedir. Dolayısı ile, yeni m i m a r î tarzın gelişmesine, diğer kültürel, bilimsel, sanatsal ve hatta masonik konu
larda olduğu gibi, genel olarak Orta Doğu ve Anadolu'nun çok değerli uygarlık mirasını Avrupa'ya transfer eden Haçlılar kapsamındaki Şö
valyelik tarikatlarının ve özel olarak Britanya'daki önemli yerleşim
leri açısından Tampliyeler kapsamındaki M a s o n Keşiş Şövalyele
rin b ü y ü k katkıları olmuştur. M a s o n Keşiş Şövalyeler, d o ğ u d a n öğ
rendikleri uygarlık mirasının kapsamında, özellikle batı için çok deği
şik olan zengin doğu mimarisinin üslûbunu ülkelerine taşımak sure
tiyle A v r u p a ' d a yeni bir stilin doğmasını sağlamışlardır.
Britanya'daki erken N o r m a n mimarisinin belirgin özelliği, inşaatlar
da, k a b a saba, boyutsuz, köşe ve kenarları örtüşmeyen, hamtaş veya işlenmemiş taşların kullanılmasıdır. Oysa, 12.Yüzyıldan itibaren taş işçiliğinin kalitesi açık bir şekilde yükselmiş; düzgün kesilmiş, iyi yon
tulmuş , y ü z e y l e r i parlatılmış, 13.Yüzyıl yapıtaşlarına oranla daha küçük boyutta, a m a keskin kenarlı ve düzgün köşeli, duvarda yan ya
na geldiğinde birbiriyle öpüşen, boyutlu yapıtaşları kullanılmaya baş
lanmıştır.
İşte burada, söz kaliteli taş k o n u s u n a gelince, genelde M a s o n l u k v e özellikle S p e k ü l a t i f M a s o n l u k açısından çok ö n e m l i bir terim olan
14
H ü r sıfatının ve buna bağlı değerli bir İmtiyaz olan H ü r m a s o n teri
minin anlamı ortaya çıkmaktadır.
M a s o n & H ü r m a s o n A y ı r ı m ı n ı n T a r i h ç e s i
M a s o n adının başına eklenen H ü r sıfatının klasik anlamdaki açıkla
ması, Operatif M a s o n Localarına mensup Hürmasonlarm haiz olduk
ları b u imtiyazla, işleri gereği bir yerden diğerine serbestçe gidebilme iznini kazanmaları ve yolculukları sırasında geçtikleri yerlerde geçiş harcı ö d e m e k t e n m u a f tutulmaları şeklinde yapılır. Localar halinde seyahat eden Hürmasonlara Gezgin M a s o n l a r (Travelling M a s o n s ) denilmesinin sebebi b u imtiyazlarıdır. Hürmasonlarm başlıca hakları ve imtiyazları, iş ve mesleklerinde çalışabilmek, Localar halinde seya
hat edebilmek, kurdukları Locaları vasıtasıyla örgütlenmek, Locala
rında seçmek ve seçilmek, meslekî haklarını kullanmakta hür olmak
tır. Oysa, Localara değil de, Loncalara m e n s u p olan M a s o n l a r v e y a kendi kendilerine çalışan Masonlar, yani H ü r m a s o n olmayanlar, sa
dece toprağa bağlı olarak yaşadıkları yerde çalışmak zorundadır; baş
k a bölgelerde çalışmak veya vergi ö d e m e m e k gibi imtiyazları yoktur.
Tabii ki, H ü r m a s o n l a r için geçerli olan ve Masonlara verilmeyen b u imtiyaz m e s l e k ve iş imkânı açısından son derece önemlidir.
G ü n ü m ü z d e n örnek verilirse, bir ücra kasabadaki bir taş ustasının, yani Masonun, yoğun iş talebi olan büyük şehirlere gelip çalışamama
sı; yüksek kazançlı yerlerde iş bulmak ve vergi ödememek imtiyazının sadece belirli nitelikteki özel bir grup taş ustasının, yani Operatif Lo
calara bağlı Hürmasonlarm tekelinde kalması gibi! B u durumda, M a son olmak yerine, Hürmason olup da daha iyi, daha sürekli ve güvenli, daha kazançlı iş b u l m a k imtiyazını hangi taş ustası istemezdi ki?
H ü r m a s o n l a r m b u imtiyazının meslekî sebebi neydi?
Hürmasonları, Masonlardan ayıran meslekî üstünlükleri var mıydı ? V a r s a neydi?
Vardı ve de ç o k önemliydi!
M a s o n l a r taş işlemeyi, yani yapıtaşı y o n t m a y ı bilmezlerdi. M e s l e k î bilgi ve deneyimleri, derledikleri irili ufaklı hamtaşları h a m olarak kullanmak; belki biraz kaba saba yontmak ve sonra da gelişigüzel ku
r u d u v a r örmekti. B u nedenle Masonların ördükleri duvarlar ve inşa ettikleri yapılar sağlamlık ve stabilite yönünden dayanıksız ve duray- sız olurdu.
15
Oysa, h e m m e s l e k okulu, h e m de örgütü niteliğindeki Operatif Loca
larda eğitim gören ve çalışarak Çıraktan Ustaya doğru deneyim kaza
nan H ü r m a s o n l a r taş y o n t m a zanaatının inceliklerine vakıf oldukla
rından, taş ocaklarından yapı şantiyelerine k a d ar her yerde y ü k s e k gelirli iş bulan kalifiye taş ustaları niteliğindeydiler. İyi y o n t u l m u ş , boyutlu ve düzgün köşeli yapıtaşları ile örülen duvarlar sağlam ve du- raylı o l d u ğ u n d a n ; y ü k s e k ve ö n e m l i yapıların inşaatında m u t l a k a Operatif Localara bağlı H ü r m a s o n l a r çalışabilirlerdi.
Diğer taraftan, birer ayrı meslek tanımı olarak M a s o n ve H ü r m a s o n mesleklerinin a y ı r t l a n m a s m d a kullandıkları taşın cinsi de rol oyna
mıştır.
Masonların kullandıkları oradan buradan derleme taşlara hamtaş ve
ya kabataş anlamında R o u g h Stone denildiğinden, b u taşları kulla
nanlara R o u g h Stone M a s o n veya R o u g h M a s o n veya zamanla Ro
u g h sıfatı atılarak M a s o n denilmesi âdet olmuştur.
Operatif H ü r m a s o n l a r hamtaşları taş ocağından y o n t u l m a y a u y g u n biçimde çıkarırlardı. Hamtaşlar işlenmeye uygun kıvamda ve sertlik
te; aynı zamanda da tabakalı veya eklemli kayalardan çıkarıldığından en azından iki yüzü zaten düzgün olurdu. İngiltere'nin kuzeydoğusun
daki ve Fransa Normandiya'daki taş ocaklarında işletilen tabakalı ki- reçtaşları ve kumtaşları kalite olarak b u üstün özellikleri taşırdı. Taş ocaklarından kolayca sökülen ve y o n t u l m a y a u y g u n sağlam taşlara F r e e S t o n e denilirdi. F r e e Stone işleyen taşçı ustalarına önceleri F r e e S t o n e M a s o n , sonraları kısaca F r e e m a s o n denilmiştir.
İşte, Operatif Locaların üyelerini b u Freemasonlar, yani H ü r m a s o n lar, oluştururdu. H ü r m a s o n l a r m işlerinin gereği olarak, ülke içinde ve hatta arasında yolculuk yapabilme izni ve harç muafiyeti de b u üs
tün nitelikli ve örgütlü meslek mensuplarına verilmişti. Saygınlıkla
rının ve imtiyazlarının özel bir gerekçesi, kale veya köprü gibi kamu
sal veya katedral ve manastır gibi dinsel, yani kutsal, yapılarda çalış
malarıydı.
F r e e , y a n i H ü r k e l i m e s i n e bağlı olarak, İngiltere'de H ü r m a s o n (Freemason) meslek adı Hürtaş (Free Stone) işleyen meslek sınıfı için teknik anlamda; İskoçya için H ü r m a s o n (Freemason) adı siya
sal meslek H ü r (Free)'lüğüne sahip meslek erbabı için siyasal anlam
da t a n ı m l a m a olarak kullanılmıştır.
İncelenen k o n u açısından çok önemli bir vurgulama da, M a r k a kulla
nım hakkının Masonlara değil, sadece Hürmasonlara (henüz Çıraklar
16
hariç) verilmesidir. B u n u n g ü n ü m ü z e yansıması, sadece Hürmason- lar tarafından işlenmiş yapıtaşlarının üzerinde M a r k a bulunmasıdır.
Yani, M a r k a kullanımı Hürmasonları, M a s o n l a r d a n ayıran önemli bir imtiyazın göstergesidir. B u anlamda, günümüzdeki Hürmasonlar, kendilerine M a s o n d e m e m e y e ; asıl mesleklerinin imtiyazlı H ü r m a - sonluk olduğunu hep akıllarında tutarak kendileri için Hürmason te
rimini kullanmaya özen göstermelidir. Bu, önemli bir meslekî bilinç
tir. B u farklı meslek sınıflarını gösterir şekilde, M a s o n ve H ü r m a s o n farkını vurgulayan özel terimlere her dönemin m a s o n i k belgelerinde çok sık rastlanmaktadır.
M a s o n l a r a l l . - 1 5 . Y ü z y ı l arasında verilen isimler: roughmasons, mason, hard-heıvers, cubitores, positores, layers, setters, positores petrarum, cementarii, lathomi vocati hardheıvers, positores vocati roughlayers, brekemen, cissores, taylatores, couchers o l a r a k s a y ı l a b i l i r . H ü r m a s o n l a r ı n m e s l e k î sıfatları, 1 0 7 7 d e caementarius; 1 2 1 2 d e sculptores lapidum liberorum;
1217'de masnun; 1300'lerde magister cementarius, masoune, marmorius, lathomus, latomos, lathomi, lathomi, masoune de francheper; 1 3 6 0 d a fraunchepere ou de grossepere; 1 3 9 1 d e magister lathomus liberarum petrarum; 1 4 1 5 ' d e liberas petras (freistone); 1 3 9 6 ' d a citiens et masons de Londres, lathomos vocatos ffre maceons, lathomos vocatos ligiers;
1444'de frank mason; 1495'de free mason; 1550'de freemason, free mason; 1 6 2 0 d e ffremason, 1 6 3 6 d a frie mason, 1 6 7 İ d e ffree mason, 1723'de Free-mason, Fremason olarak geçmekte
dir.
Hamtaşları yontarak ve işleyerek yapıtaşına dönüştürenler Masonlar değil; imtiyazlı Hürmasonlar olduklarından, taşların üzerindeki işle
m e izlerinin ve markaların sahipleri de Masonlar değil, Hürmasonlar- dır.
Y a p ı t a ş l a r ı n d a k i Y o n t u İ z l e r i n i n T a r i h s e l Y a n s ı m a l a r ı Operatif M a s o n l a r tarafından yapılan binalardaki taşlarının bir il
ginç özelliği, taş işleme aletlerinin veya taşçı kalemlerinin yontu sıra
sında taşın yüzeyinde bıraktığı işleme izleridir. B u izler farklı bayın
dırlık süreçlerini yansıtması açısından ilginçtir.
Britanya'da, N o r m a n dönemine ait taşların üzerindeki izler, taşın yü
zeyine verev, yani çapraz şekilde, birbirine paralel oluk veya yiv gibi çizgiler h a l i n d e keski türü taşçı kalemi izleridir. A m a , 12.Yüzyılın
17
sonlarından itibaren, taş işleme aletinin biçimi, işlevi ve yonu yöntemi değişmiş olduğundan, taş yüzeyindeki paralel verev işleme çizgileri de ortadan kalkmıştır. Çünkü, taşın yontulmasında kullanılan keski tipi taşçı kaleminden vaz geçilmiş; yerine d o m u z tırnağı denilen, namlu
su pençe şeklinde murç kullanılmaya başlanmıştır. İşleme tekniği ola
rak d o m u z tırnağı, taş yüzeyine keski gibi yukarıdan aşağı eğimli değil; dik ve aşağıdan yukarı doğru tutulduğundan, taş yüzeyinde kes
kinin bıraktığı düzgün çizgiler yerine, sıçramalar ve pürtüklü nokta
lar şeklinde işleme izleri oluşmuştur. İngiliz mimarî sanatının özellik
lerinden biri olan yeni taş yonu tekniği, adeta tarihsel bir d ö n ü m nok
tası niteliğindedir.
D o m u z tırnağı i ş l e m e y ö n t e m i n i n batıda u y g u l a n m a y a başladığı 12.Yüzyılın sonlarını içeren dönem, 1187 yılında Kudüs'ten çıkarılan Haçlıların Avrupa'nın çeşitli yerlerine yayılmalarının ve doğudan öğ
rendikleri teknikleri batıya aktarmalarının da başı sayılır. D o ğ u kö
kenli olan d o m u z tırnağı m u r c u ve işleme yönteminin batıya aktarıl
ması Haçlılara dahil Operatif Masonlar ve şövalyelik tarikatlarındaki Keşiş Şövalye Masonlar vasıtasıyla olmuştur. Çünkü, Kudüs'te Haçlı
ların e g e m e n olduğu 1099-1187 yılları arasındaki d ö n e m d e inşa edi
len kilise, manastır, kale gibi yapıların taşlarında görülen domuz tır
nağı işleme izleri b u savın kanıtıdır. B u özel yontu tekniğinin, batıdan doğuya, yani ters yönde Haçlılar tarafından götürüldüğü ileri sürüle
mez. Çünkü, daha önceki dönemde batı yapılarındaki taşlarda böylesi izler o l m a m a s ı n a r a ğ m e n , doğu ülkelerindeki binalarda v e y a A v r u pa'da olup da doğulu Operatif Masonlar tarafından inşa edilmiş olan yapılardaki taşların hepsi domuz tırnağı ile işlenmiştir. Örnek olarak, R a v e n n a ' d a 6.yy'da Suriyeli Operatif Masonların inşa ettiği T e o d o r Mozolesi; Roma-Forum'daki anıtlar; Pola'daki R o m a b ü y ü k anfitiyat- rosu; Atina'da İ Ö 409'da yapılan Erektum, Efes'teki b ü y ü k tiyatro ve D i a n a M a b e d i , Kudüs'te İ Ö 100'de İmparatoriçe H e l e n a ' n m k a y a y a o y u l m u ş mozolesi; Kudüs'te S ü l e y m a n M a b e d i n e ait olduğu sanılan eski temel taşları ve A ğ l a m a Duvarı, Mescid-i A k s a ve diğer yapılarda kullanılan taşların t ü m ü d o m u z tırnağı ile işlenmiştir.
M e l i k Süleyman'ın Kudüs'te inşa ettirdiği Mabet'te ve diğer önemli y a p ı l a r d a Fenikeli v e özellikle H i r a m A b i ' n i n h e m ş e h r i s i o l d u ğ u Sur'lu Operatif Masonların önemli sorumluluklar y ü k l e n m i ş o l d u ğ u bilindiğine göre; domuz tırnağı ile taş işleme tarzının kökeni de, Yuna
nistan, Anadolu, Fenike gibi Akdeniz ve Orta Doğu ülkeleridir. Mısır, Assur ve Babil gibi daha köklü uygarlıkların taş işlemelerinde domuz tırnağı kullanılmamış, yapıtaşları klasik keski yöntemi ile işlenmiş-
18
tir. B u n a karşılık, British M u s e u m ve Louvre müzelerinde sergilenen Suriye v e Kartaca'dan derlenen İ Ö 100-İS 100 d ö n e m i n e ait Fenike eserlerinde domuz tırnağı ile taş işleme yöntemi kullanılmıştır. B u ba
kımdan, domuz tırnağı yönteminin özellikle Fenike olmak üzere, doğu kökenli olduğu, Haçlılara dahil Operatif M a s o n l a r tarafından Filis
tin'de geçen yaklaşık 250 yıllık uzun ikamet sürecinde öğrenildiği ve d a h a sonra 12.Yüzyılın s o n u n d a itibaren A v r u p a ve Britanya'daki Operatif M a s o n l a r a aktarıldığı anlaşılmaktadır. Britanya'daki eski yapıların taşlarındaki işleme izleri, taşın hangi alet ve yöntemle işlen
diğini gösterdiği gibi; aynı z a m a n d a da, doğu uygarlığına ait özel bir taş y o n t u tekniği ve sanatının batıya aktarılmış o l d u ğ u n u kanıtla
maktadır.
Taş işleme yöntemi örneği kanıtı, doğuya özgü diğer bazı gelenek ve tö
relerin Haçlılar veya şövalyelik tarikatları kanalıyla, batıdaki Opera
tif Masonlara aktarıldığının kanıtıdır. Çünkü, 12.Yüzyılda Kudüs'te
ki Haçlı egemenliğinin zayıflaması ile o yörenin çeşitli bayındırlık işle
rinde görev yapmış çok sayıda yapı uzmanı ve yetenekli taş usta batıya g ö ç m ü ş ; Fransa, A l m a n y a , İngiltere gibi yapılaşmanın yoğunlaştığı ülkelere dağılmıştır. Özellikle İngiltere'ye işgücü göçü kral III.Henry (1213-1270) d ö n e m i n d e doruğa çıkmıştır. B u n a bağlı olarak da, A s h - mole, D u g d a l e ve özellikle W r e n gibi Operatif M a s o n Ustalarının be
lirttikleri gibi, inşa ettikleri yapılarda doğu uygarlığı mimarî sanatı
nın belirgin katkıları olmuştur. B u katkıların en önemli örneği, batı mimarisinin özgün stili olan yuvarlak kemerin yerini alan ve sonrala
rı Gotik tarzı olarak tanımlanan sivri kemer tarzıdır. Sivri k e m e r öz
gün bir doğu mimarisi stilidir. E n güzel örnekleri, Kudüs'teki Kubbe- tü's Sahra v e y a Ankara'daki Hacı B a y r a m Camii yanındaki A k M e d - rese'dir. Kubbetü's Sahra, Avrupa'daki örneklerinden 11 yıl önce, İS 682'de yapılmıştır. A k M e d r e s e n i n sivri kemerli kapısı da Şam'dan getirilmiştir.
Sonuç olarak, O p e r a t i f M a s o n l u k tarihine d a m g a s ı n ı v u r a n G o t i k mimarî tarzının v e ö z g ü n taş y o n u tekniğinin köken olarak doğu uy
garlığına ait o l d u ğ u belirtilmelidir.
Y a p ı t a ş l a r ı n d a k i M a s o n M a r k a l a r ı
Operatif Masonlar, aynı Eski Çağ'da ve Antik Çağ'da olduğu gibi, Orta Çağ'da da yonttukları taşların üzerine kendi özel markalarını işlemiş
lerdir. İmza veya paraf niteliğindeki b u ayırtman işaretlere genel ola
rak M a s o n M a r k a l a r ı denir.
19
Aslında, Orta Ç a ğ ı n markalama yöntemi, sadece taş ustalarına ait ol
mayıp; örneğin fırıncılar, dökümcüler, bakırcılar, kuyumcular, demir
ciler, mobilyacılar gibi çeşitli meslek sahiplerinin, ürettikleri ürünle
rinin üzerine kendi özel markalarını koymaları ürünün kalitesi ve gü
venirliliğini kanıtlaması açısından ö n e m verilen bir gelenektir; hatta H ü r meslek örgütlerinin mensupları için M a r k a kullanmak yasal bir kuraldır. H ü r m a s o n l u k t a M a r k a işlenmesinin sebepleri, taşın işlen
mesinin t a m a m l a n m ı ş o l d u ğ u n u göstermek, kimin tarafından işlen
miş o l d u ğ u n u göstermek, taş ocağından götürülmeye v e y a şantiyede kullanılmaya hazır olduğunu göstermek ve kontrol edildiğinin onay
lanması olarak sıralanır.
M a s o n Markaları, yapıtaşı yüzeyine işlenmiş 2 ilâ 8 adet kısa çizgi şeklindeki oluksu çentikten oluşur. Markalar taşların duvardaki ön yüzeyinde değil, alt ve y a n yüzeylerinde bulunur. M a r k a işlemek için önceleri taşçı k a l e m i (scriber tool), daha sonraları b i r p a r m a k l ı k k e s k i ( o n e i n c h chisel) kullanılmıştır. M a r k a l a m a d a m a s t a r v e y a şablon da kullanıldığı olmuştur. Çizgiler genellikle birbirleriyle birle
şerek v e y a kesişerek, h a r f şeklinde, basit geometrik şekillerde v e y a g ü n l ü k y a ş a m d a b u l u n a n herhangi bir cisim şeklinde çeşitli formlar meydana getirmektedir. Düz çizgiler, eğri veya yuvarlak çizgilere göre daha yaygındır. Kesişen iki çizgiyle en çok altı ayrı işaret üretilmiştir.
Bazen ana karakter olarak benzer Markalar, çok küçük bir değişiklik
le farklılaştırılmaya çalışılmıştır. Aynı Markaların ikili ve üçlü grup
lar halinde işlendiği, aynı Markaların aynadaki görünüşü gibi ters iş
lendiği, iki veya daha fazla formun bir arada işlendiği, bazı formların yarım işlendiği de görülür. Babadan oğla geçerek kullanılan aile Mar
kaları arasında, üç kuşak boyunca süregelenlere rastlanır. Markala
rın şekilleri ve formları arasında belirli bir standart yoktur. Farklı y e r l e r d e kullanılan M a r k a l a r ı n arasındaki ilginç benzerlikler, b u Markaların aynı Hürmasonlar tarafından işlenmiş oldukları savının çok d a h a ötesinde; Hürmasonlar arasında bazı standart Markaların kullanılmasının m o d a olduğunu akla getirir. Örnek olarak, çok kulla
nılan M a r k a l a r ı n y a r ı s ı n d a n fazlası H a ç f o r m u v e r s i y o n l a r ı n d a n oluşmaktadır.
Genel bir kural o l m a m a k l a birlikte, Almanya'daki markaların daha k ü ç ü k , y a n i 1.5-2 c m a r a s ı n d a o l m a l a r ı n a k a r ş ı n , İ n g i l t e r e v e Fransa'dakilerin boyu 5-15 c m arasında değişir. Mevcut taş yapıla
rın % 12'sinde M a s o n Markalarına rastlanır. 12. Yüzyılda daha az olan b u oran, zamanla artmış; 15.-16.Yüzyıllarda azamî sayıya ulaş
mıştır.
2 0
M a r k a l a m a yöntemi, Antik ve hatta Eski Ç a ğ l a r d a k i doğu uygarlık
larında başlamıştır. Assur, Babil, Mısır ve özellikle Kaide uygarlıkla
rında üretilen tuğlaların üzerine tanrıların ve kralların resimleri iş
lenmiştir. Suriye, Mısır ve A r a p kabilelerinde yaygındır. R o m a tuğla
larının üzerinde, tanrı, bitki ve h a y v a n figürlerinin yanında, tuğlayı yapanın adı da vardır.
Operatif Masonların imzaları niteliğindeki markaların güzel örnekle
ri Hürmasonların ülküsel İnsanlık M a b e d i n i n fiziksel prototipi ola
rak benimsedikleri Süleyman Mabedi (daha sonra Zorobabel ve Herod Mabedleri)'nin bir zamanlar yer aldığı H a r a m u ş Şerif ihata duvarı
nın güneydoğu köşesinde yer alan taşlarda görülür. Şimdi yüksekliği 25 m olan duvar için ü n l ü tarihçi Josephus'un: "-Öyle yüksektir ki, aşağı bakıldığında dibi görünmez ve insanın başını döner." demesi abartma sanılabilir. Ancak, 19.Yüzyılm sonlarında gerçek yüksekliği belirlemek için yapılan araştırmalarda, zeminin altına 25 m daha de
v a m ettiğinin, aslında toplam yüksekliğinin 50 m tespit edilmesi, Jo
sephus'un haklılığını; duvarın arkasının çeşitli z a m a n l a r d a tahrip edilen şehrin molozları ile dolarak b u g ü n k ü şeklini aldığını kanıtla
maktadır. B u yüksek duvar, aynı Mabed'in Batı Duvarı (Ağlama Du- varı)'nda olduğu gibi gerçekten m ü k e m m e l ustalıkla çeşitli büyüklük
te yapıtaşları kullanılarak örülmüştür. Duvarda, 12 m'lik dev blokla
rın ve 2x7 m'lik yekpare lento türü b ü y ü k taşların yanında, 1-2 m'lik küçük yapı taşları da kullanılmıştır. Taşlar ustaca yontulmuş ve t a m öpüştürülmüştür. Markalar, taşların ön yüzeyine k a z ı m a k suretiyle veya kırmızı boya ile işlenmiştir. Markaların, taşlar yerine yerleştiril
dikten sonra işlendiği de sanılır. Tablo-1 de örneklenen markalardan bazıları F e n i k e harfleri, bazıları da rakamlarıdır; a m a bazılarının hangi anlama geldikleri anlaşılamamıştır. Duvarın en eski kısımla
rında bulunan b u markaların herhalde Herod dönemine, a m a b ü y ü k bir ihtimalle de Melik Süleyman döneminde Mabed'in ilk inşasına ait olabilecekleri sanılmaktadır. B u markalarla, Mısır'da B ü y ü k Pira- mit'in taşlarının çıkarıldığı taş ocaklarında veya Sidon'daki taş ocak
larında b u l u n a n benzer markaların benzer kırmızı boya ile yapılmış olması, Kudüs'teki duvarın inşa tarihini Melik S ü l e y m a n d ö n e m i n e indirdiği gibi; aynı zamanda da, Mabed'in yapımında Mısırlı ve Feni
keli taş ustalarının, yani Operatif Masonların, Kutsal Kitap'ta deği
nildiği gibi görev aldıklarının kanıtı sayılır.
D a h a doğudaki İran'ın Kirmanşah ve İsfahan bölgelerindeki binalar
da M a s o n M a r k a s ı taşıyan yapıtaşlarına rastlanmıştır. Hindistan'ın Delhi ve Kaşmir bölgelerindeki h e m Müslüman, h e m de Hindu kültü-
2 1
U
KUDÜS-SÜLEYMAN MABEDİ
o
o V
Güneydoğu Köşe 5. Sıra Taşlarda Boyama Markalar
T 1
Güneydoğu Köşe 5. Sıra 10. Taştaki Boyama Markalar
1 ^ X
- 4 - Q
Güneydoğu Köşe 2. Sıra, 3. Taştaki Boyama Markalar
J
Tablo 1. Kudüs-Süleyman Mabedi Avlusundaki Taşlarda Markalar
2 2
rüne ait yapılarda M a s o n Markalı yapıtaşları kullanılmıştır. B u ba
kımdan M a s o n markalarının tarihsel geçmişi, Orta Çağ Avrupası mi
mari tarihinden h e m çok daha eski, h e m de doğu kökenlidir. B u neden
le Markaların doğuda, Mısır'dan Hindistan'a kadar yayılan geniş bir bölgede, din ve inanç kaygısı o l m a d an kullanılmış olması, M a s o n l u ğ u n erken dönemlerde bile evrensel niteliği olduğunun somut kanıtı sayılır.
Bir meslekî kurum olan Operatif Masonlukta ezoterizm olmadığı için, kullanılan markaların bir gizemi veya sembolizması yoktur. Operatif Masonların yaptıkları herhangi bir dinî yapıda ve mabette, Hıristiyan sembolü sayılan H a ç , Yahudiliğin sembolü sayılan Altı Köşeli Yıldız ve İslâmiyet'in sembolü sayılan Hilâl; hiçbir inanç kaygısı ve dışlama
sı olmadan yan yana kullanılmıştır. Çünkü, semboller evrenseldir ve hiçbir dinin öz malı değildir. Kaldı ki, ilk kaynakları bakımından Mar
kaların, örneğin, M ü h r ü Süleyman, H a ç v e y a Hilal'in hiçbiri şimdi sembolü sayıldıkları dinlere özel değildir. Hapsinin de ortak kökleri, b u dinlerin ortaya çıkışlarından ç o k eskidir. Ö r n e k olarak, İslâmî Hilâl, Sabiîlere ve Eski Mısır'a k a d a r iner. B u n u n yanında, Mısır, R o m a (Mithra), Brahman, Hindu, Budist ve İslamî inançlardaki çeşit
li m a r k a l a r ı n ortak dinsel sembolizmalarının oldukları bilinmekte
dir.
Özetle, M a s o n Markalarının tarihçesi, günümüz Spekülatif Masonlu
ğunun evrensellik anlayışına da ışık tutan çok önemli bir göstergedir.
Detay boyutundaki bir özel konuyu da vurgulamak yararlı olur. Antik Çağ ile Orta Ç a ğ Operatif Masonlarının m a r k a l a m a yöntemleri ara
sında önemli bir fark vardır. Antik Çağ'daki markalama taşın ön yü
züne ince çizgi ile veya boyayla yapılmasına rağmen; Orta Çağ Opera
tif Masonlarının Markaları yapıtaşmın duvarda harçla kapatılan alt y ü z ü n d e v e y a y a n yüzeyinde yer almaktadır. B u nedenle, A n t i k Ç a ğ Markaları taşa yakından bakınca hemen görülür. A m a , Orta Çağ Mar
kaları ancak taşın sökülmesi veya duvarın yıkılmasıyla ortaya çıkabi
lir. B u nedenle, Orta Çağ Operatif Mason M a r k a l a n ancak son yüzyıl
dan itibaren araştırmacıların dikkatlerini çekebilmiştir.
"Markalar, neden taşların alt yüzüne konulmuştur ?" sorusunun ya
nıtına gelince: Ç ü n k ü , M a s o n Markaları, sadece o yapıtaşını y o n t u p işleyen Operatif Mason için değerlidir. Duvarı ören için bir önemi yok
tur. Taşın doğru yontulmuş ve sağlam olması yeterlidir. Aksi takdir
de, duvarcı tarafından kullanılmaz ve bir tarafa atılır. Nitekim, Kitabı Mukaddes'te (Matta, 21.BÖİ; I.Petros 2.Mektup 2.Böl.) Hz.İsa, yapıta-
23
şı ile özdeşleştirilerek "Bir zamanlar duvarcıların beğenmeyip attık
ları taş, günü gelince köşetaşı oldu!" ifadesi yer alır. B u sembolik söy
l e m , S p e k ü l a t i f M a s o n l u ğ u n ilk konferansçılarından olan E d w a r d O a k l e y i n 1728 yılında Hürmasonlara hitaben yaptığı konuşmasında
"Sizler, Ülkü Mabedi'nin inşasında, asıl küptaşın (Lapis Angula
ris) üzerine inançla ve güvenle bağlanan canlı yapıtaşlarısınız." tanı
m ı y l a birlikte, H ü r m a s o n l a r l a yapıtaşlarının ö z d e ş l e ş m e s i süreci b a ş l a m ı ş t ı r . Ü l k ü M a b e d i n i n k ü p t a ş ş e k l i n d e k i asıl k ö ş e t a ş m ı Hz.İsa'nın; canlı yapıtaşlarını imanlı H ü r m a s o n l a r m o l u ş t u r d u ğ u sembolizması ortaya çıkmıştır. İşte b u tarihten sonra, hamtaş ve küp
taş geleneği Masonluğa yerleşmiş; Masonların amacı kendi hamtaşla- rını Ülkü Mabedi inşası için yontmaları hedef seçilmiştir. Nitekim, bir Rozkruvasiyen dövizi olarak Hürmasonluğun Tefekkür Hücresine ka
dar giren ünlü V I T R I O L ' u n son iki harfi O L ile simgelenen insanın ö z ü n d e araması gereken küptaş, operatif a n l a m d a O p e r a r e Lapi- d e m veya spekülatif anlamda Occultum Lapidem'dir. Ekzoterik ve ezoterik b u anlamlar birbirini tamamlar. M a s o n i k sembolizma iç ve dışla bir bütündür.
Diğer bir Operatif M a s o n l u k geleneği, Kitabı M u k a d d e s geleneğine göre, Mabet yapımında aletle yontularak safiyeti bozulmamış taş kul
lanılmasıdır. Nitekim, Kutsal Kitap' taki ilk uyarı "Bana alet kullanı
larak kirletilmemiş bir sunak yapacaksın!" o l d u ğ u gibi; S ü l e y m a n M a b e d i n i n taşları kutsal alanda alet sesi duyulmasın diye taş ocağın
da işlenerek getirilmiştir. B u bakımdan, duvarcılar da, marka işli taş yüzeyi duvarı çirkinleştirmesin ve dinsel uyarıyı bozmasın diye, örme işlemi sırasında markalı y ü z ü n ü n alta getirilip harçla örtülmesinde genellikle yarar görmüşlerdir.
S p e k ü l a t i f M a s o n l u k t a M a r k a l a r ı n İ n c e l e n m e s i
M a s o n Markaları, Eski Çağ'dan b a ş l a m a k üzere, A n t i k Ç a ğ ve Orta Çağ dahil çok uzun bir süreye yayılmıştır. Buna rağmen, 19.Yüzyıldan itibaren incelenmeye başlanmıştır.
M a s o n l u k c a m i a s ı n ı n M a r k a k o n u s u n a dikkati, 1836 y ı l ı n d a V . D i d r o n ' u n Fransa'da yaptığı arkeolojik gezide derlediği 4 bin kadar m a r k a y ı resimleriyle tanıtmasıyla çekilmiştir. Y a z ı d a , markaların arasında, nal, mala ve tokmak şekillerinin de olduğu; diğer monogra- matik markaların denetçilere ait olduğu belirtir.
B u i l d e r s adlı kitabın yazarı G e o r g e Goodwin, 1841 yılında Arkeo
loji dergisinde 1841 yılında yayınladığı makalesinde M a s o n Markala- 24
rını incelemiştir. Yazar, çalışmasında, yaşlı bir papazın görevli oldu
ğ u kilisenin duvarlarında tesadüfen gördüğü M a s o n Markaları ile il
gili izlenimlerini: "Yaklaşık 40 yıldan beri bu kilisenin içinde görevim gereği günde dört kere baştan başa yürüyorum. Taşlarda Mason Mar
kalarının olduğu hiç dikkatimi çekmemişti. Ama şimdi, yürümesem bile gözüme takılıyorlar. " açıklamasıyla vurgular.
E . W . S h a w , derlediği 11 bin k a d a r markayı, Üstad, Kalfa, Çırak ve M e s l e ğ e a l ı n m a y a n kiralık taşçılar gruplarına ayırarak sınıf
landırır.
T.H.Lewis, 1 8 8 8 d e British Archeologîcal Association ve 1890da A r s Q u a t u o r C o r o n a t o r u m dergilerinde y a y ı n l a n a n yazılarında Mason Markaları hakkında çok değerli bilgiler verdiği gibi, markala
rın doğu kültürü kökenli olduklarını da kanıtlamıştır.
W . T . C r e e d ' i n sadece Carlishe M a n a s t ı r ı n d a n derleyip değerlendir
diği farklı M a s o n Markası sayısı 316'dır.
P.Chalmers 1850 yılında yaptığı incelemesinde: İskoçya'daki Opera- tif Masonların m a r k a l a m a geleneğinin saygı gereği olarak hâlâ sür
dürüldüğünü; kural olarak markanın en azından bir dar açı şeklinde olması gerektiğini, daire şeklinde marka kullanılmadığını; ustalar ve işçiler arasında markalama ayırımı olmadığını, şayet aynı işte çalışan iki Operatif M a s o n ilk başta aynı markayı kullansalar bile, zamanla birinin markasını değiştirdiğini; markanın şeklinin mistik bir anlamı olsa bile, aslında b u n u n pratik yararı dışında sembolik bir önemi ol
madığını açıklar.
S p e k ü l a t i f M a s o n l u ğ u n erken d ö n e m l e r i n d e , M a s o n M a r k a l a r ı n ı n sembolik değer taşıdığına ilişkin spekülasyonlar yapılmıştır. Marka
ları detaylı olarak inceleyen G.C.Coulton, H.Poole, T . H a y t e r L e wis, W y n n Westcott ve F. F. Schnitger gibi araştırmacılar, marka
ların yontanın imzası ve yapıtaşımn kalite göstergesi olmasının dışın
da s e m b o l i k ö n e m i o l m a d ı ğ ı n ı ileri s ü r m ü ş l e r d i r . Operatiflerin meslekî niteliklerine göre haklıdırlar.
Mason Markalarının akılda tutulması gereken önemli bir özelliği var
dır. Bir binanın taşlarında bulunan markalar, binanın tümünü yapan m i m a r Operatif M a s o n u temsil etmediği gibi; tabiî, aynı zamanda da, binanın t ü m ü n ü n güvenirlilik v e sağlamlık göstergesi değildir. T e k özelliği, b u taşı yontup işleyen Masonun markası olmasıdır. Sadece ta-
25
şı kimin yonttuğunu gösterir. Binanın mimarının adı çok kere görüne
cek şekilde K ö ş e t a ş m a yazılır. Markalamanın, h e m üretici garantisi niteliğinde olması, h e m de tüketiciye b u taşı u y g u n yerde ve şekilde k u l l a n m a y ü k ü m l ü l ü ğ ü vermesi açısından iki önemli yararı vardır.
Ayrıca diğer bir önemli parasal yararı da, parça başına, yani işledikle
ri yapıtaşı başına çalışan ve ücret alan taşçıların nafakalarının hesap
l a n m a s ı n d a kullanılmasıdır. Bunların dışında m a r k a l a m a n ı n , t a m kanıtlanmamış özel bir yararından da söz edilir. B u sava göre, marka
lar özel sayısal işaretleri temsil etmekte ve plandaki yerine göre nu
m a r a l a n a n yapıtaşı y o n t u l d u k t a n sonra b i n a d a işaretlenmiş doğru yerine kolayca yerleştirilmektedir.
Operatif M a s o n l u k t a taşa m a r k a vurulması, isim yazılmasına tercih edilmiştir. Ç ü n k ü , kazınması çok daha kolaydır. Aynı i m z a ve paraf gibi k u l l a n ı l m a s ı n d a n dolayı belirleyicidir. Taklit edilemez. B u ne
denle, h e r M a s o n m e c b u r k a l m a d ı k ç a değiştiremeyeceği bir m a r k a seçmek ve k u l l a n m a k zorundadır. A n d r e w F a v i n e 1623 tarihli ma
kalesinde "...diğer mesleklerde olduğu gibi Masonlar da kalite ve iyi işçilik göstergesi olarak işledikleri taşlara özel markalarını koyarlar.
Kalitenin tutmaması halinde ceza görürler. Mala veya Gönye-Per- gel'le birlikte adlarının baş harflerini marka olarak kullanırlar." şek
linde m a r k a l a m a n ı n önemine ve şekline açıklık getirmektedir.
Orta Çağ binalarındaki taşlarda bazen tek, bazen de birden fazla mar
kaya rastlanır. Marka tek olduğu takdirde, ya onu yapan Operatif Ma
son Ustasının veya henüz ustalaşmamış acemi bir M a s o n tarafından işlenen taşın kalitesini kontrol e d e n denetçi niteliğindeki Operatif M a s o n Ustasının markasıdır. İki ayrı markanın b u l u n m a s ı halinde;
m a r k a n ı n biri üretenin, diğeri de üretilen taşı denetleyen ustanın markasıdır.
Özetle, M a s o n Markaları, Operatif Masonların kendi ustalarının hu
zurunda taş y o n t m a v e işleme konusunda verdikleri sınavı başarı ile geçtikten sonra, kazandıkları ehliyet ve meslekî maharetlerinin bir göstergesi olarak bizzat kendilerinin seçtikleri ve bundan böyle kendi ürünlerinde bir kalite v e garanti işareti olarak kullanacakları; bazı nadir durumlar dışında değiştiremeyecekleri imzalarıdır.
M a s o n M a r k a l a r ı n a İ l i ş k i n M a s o n i k K a y ı t l a r
Yukarıda değinildiği gibi, Fenike, Anadolu ve Eski Y u n a n uygarlıkla
rından k a y n a k l a n a n taş m a r k a l a m a y ö n t e m i n i n A v r u p a v e Britan- 26
y a y a girişi 12.yy'dan itibaren Kudüs'ten d ö n e n Haçlılara m e n s u p Operatif M a s o n l a r vasıtasıyla olmuştur. A n c a k , her nedense, İngiliz kökenli ilk Eski Elyazmaları ve Yükümlülüklerde M a s o n Markaları ile ilgili açıklamaya p e k rastlanmamaktadır.
Operatif Masonluğun beşiği İskoçya'da, 1599 tarihli E d i n b u r g Loca
sı tersimatları M a s o n Markalarının kayıt ve tescilini içeren ilk belge
dir. B u belgede, bir M a s o n u n Locaya katılması veya Kalfalığa yüksel
mesi sırasında, seçtiği Markanın Nazır tarafından onaylanmasını ta
kiben Locanın marka sicil kütüğüne kaydedildiği ve b u Masonun bun
dan böyle aynı markayı kullanma zorunluluğu olduğu yazılıdır.
D a h a sonraya ait başka bir önemli belge, A b e r d e e n Locası'nın 1670 tarihinden itibaren, 49'u usta veya Kalfa, l l ' i Çırak olmak üzere üye
lerinin isim ve markalarının kaydedilmiş olduğu M a r k a Sicil Defte- ri'dir.
K i l w i n n i n g L o c a s ı n a ait 1678 tarihli bir tersimatta, iki Çırağın gerekli harçları yatırdıkları ve markalarını aldıkları kaydedil
miştir.
İskoçya-Brechin'deki St. Ninian's Locasında da, her Masonun tescil edilmiş bir m a r k a s ı b u l u n m a k t a ve b u m a r k a değiştirildiği takdirde ceza verilmektedir.
Özetle, İskoçya'daki m a r k a l a m a uygulaması İngiltere'den farklı ola
rak çok önemlidir. İskoçya'daki Locaların üyelerinin d e v a m cetvelle
rini veya Meslekî başka belgeleri imzalarken markalarını k o y m a k zo
r u n l u l u k l a r ı v a r d ı r . B u y ö n t e m , O p e r a t i f o l m a y a n , y a n i K a b u l Edilmiş M a s o n l a r tarafından da geleneğe u y u l a r a k aynen uygulan
m a k t a ve her birinin birer özel seçilmiş M a s o n Markası bulunmakta
dır. K a b u l E d i l m i ş M a s o n l a r ı n kullandıkları m a r k a l a r ı n , Operatif Masonlarınkine benzer olarak, belki bazı istisnalarının dışında, sem
bolik anlamının olmadığı; belki Masonların haricî mesleklerini temsil eden, örnek olarak terzi için makas gibi, semboller olabileceği belirti
lebilir.
Görüldüğü gibi Britanya'daki ve özellikle İskoçya'daki M a s o n marka
larının t ü m ü O p e r a t i f M a s o n l u k l a ilgilidir. Spekülatif M a s o n l u ğ u n erken dönemlerine ait veriler pek güvenilir değildir. M a r k Masonlu
ğ u tarzının geliştiği geç döneme kadar, Spekülatif Masonlukta Mason Markası kavramı kesinleşmemiştir.
2 7
