Bu hafta
• Hirudineler
• Sülük biyolojisi
• Sülük yetiştiriciliği
http://personel.trakya.edu.tr/uguner/#.VOMODEtwuKl
E-yoklama yapılmaktadır.
9811
Bu ders için gereken şifre
Hatırlatma(Kepçeler)
Hatırlatma(sesil)
5
Hatırlatma(Plankton)
7
Annelida
İçsularda oligochaeta ve hirudinea sınıflarına ait türler
bulunmaktadır. Oligochata grubuna ait olanlar serbest yaşayan organizmalar olup hirudinea üyelerinin bazı türleri ektoplazmiktir.
Oligochatea türleri göl verimliliğinde çok önemli olup birçok bentik balığın temel besin maddelerindendir.
Homonom metameri ilk defa bu canlılar ile ortaya çıkar. Vücut segmentleri, birbirine benzer.
Metmerizm görülmeyen tek sistem, sindirim sistemidir. Ağız ve anüs oluşumu ile tek yönlü sindirim sistemi görülür.
Epidermis tabakasından salgılanan kutikula tabakası, vücudun dış yüzeyini tamamen örter. Bu tabaka daima nemlidir ve solunumun vücut yüzeyi ile yapılmasında hayati rol oynar.
Gaz değişimi vücut yüzeyi, solungaçlar veya Parapod'lar ile gerçekleştirilir.
Annelida
Bu grup, en gelişmiş rejenerasyon (kendini yenileme) yeteneğine sahiptir.
Tatlısuda yaşayan iki sınıfı vardır.
İçsularda oligochaeta ve hirudinea sınıflarına ait türler bulunmaktadır. Oligochata grubuna ait olanlar serbest
yaşayan organizmalar olup hirudinea üyelerinin bazı türleri ektoplazmiktir.
Oligochatea türleri göl verimliliğinde çok önemli olup birçok bentivor balığın temel besin maddelerindendir.
Annelida
Classis (Sınıf): Oligochaeta
(Karasal solucanlar ve tatlısu solucanları)
Lumbriculidae
Classis (Sınıf): Hirudinea (Sülükler)
Hirudinea Hirudo medicinalis (Tıp sülüğü)
Polychaeta
13
Tubificit Oligoketler
Tubificit Oligoketler: sedimentin 2-4 cm derinliğinde bol olarak bulunrken nadiren 15 cm derinliğe kadar inerler
Naidid Oligoketler
Naidid Oligoketler sediment su birleşimindeki bölgede yoğun halde bulunurlar. Nadir olarak sedimentin 2-4 cm derinliğinde yoğun populasyona ulaşırlar
15
Sülükler, 15.000 den fazla türü olan Annelida
Filumundandır. Çoğu ektoparazit olup, kan emerek beslenen canlılardır. Bunların yaklaşık 650'den fazla türü Hirudinea sınıfındadır.
Hastalıklarda tedavi edici özelliği bulunan sülüklerin birkaç türü olup Hirudo medicinalis , Hirudo verbana bunlardandır.
Diğer tıbbi sülük türleri de bazen tedavide kullanılır: Hirudo
orientalis, Hirudo troctina, Hirudinaria manillensis (Asyatıbbi sülüğü) ve Macrobdella decora (Kuzey Amerika tıbbi sülüğü). Hirudo cinsi içinde bulunan tüm sülük türleri tıbbi amaçla kullanılabilir. Bugüne kadar ülkemizde saptanan tıbbi sülük türleri Hirudo medicinalis, Hirudo verbanadır.
Classis: Hirudinea
(Sülükler)
Sülükler çok eski çağlardan beri hastalıkların tedavisinde kullanılmaktadır. Sülüklerin tükrük bezi salgıları 100'ün üzerinde biyoaktif madde içerir. Bu salgılar vazodilatatörlere,
bakteriyostatiklere, analjeziklere, anti-inflamatuarlara ve antikoagulanlara, ödem çözücülere, mikrosirkülasyon bozukluklarını önlemeye, organ ve dokuların hasarlı vasküler
permaabilitesini, hipoksiyi düzeltmeye, kan basıncını düşürmeye, immüniteyi artırmaya, ağrı olaylarını gidermeye önemli rol oynar.
Hirudinea (Sülükler)
17
Sülüklerin
Anatomisi
Vücut tipik olarak dorso-ventral yassılaşmıştır. Segmentler anterior ve posteriorde çekmen biçimine dönüşmüştür. Anterior çekmen genellikle posterior çekmenden daha küçüktür ve ağzın etrafı çekmenle çevrilidir.
Posterior çekmen, sekiz segmentin eriyerek birleşmesiyle oluşmuş, disk şeklinde ve ventrale dönüktür. Vücutları daima sabit sayıda 34 segmentten oluşur. Ikinci derecedeki eksternal halkalar, asıl segmentler tarafından gizlenmiştir.
Seta yoktur. Sülüklerin 9, 10, ve 11. segmentlerine klitellum yerleşmiş olup bu kısma klitellar bölge adı verilmektedir.
Klitellar bölge bir erkek bir de dişi üreme deliği taşır. Vücudun orta kısmı 15 segmentten oluşur. Gövdenin en büyük bölümüdür (12-26 segmentler arası).
Sülüklerin Anatomisi
19
Sülüklerin
Anatomisi
Sülüklerin
Anatomisi
21
Sülüklerin
Anatomisi
Sülüklerin
Anatomisi
23
Sülükler sürünme, yüzme ve dalgalanma hareketi olmak üzeri üç tip hareket yaparlar.
Sürünmede posterior çekmen zemine sıkıca tutunur, anterior çekmen serbest bırakılarak uzanabileceği azami uzaklığa kadar uzanır ve zemine kuvvetlice yapışır.
Sonra posterior segment serbest bırakılarak, anterior çekmenin yakınına kadar çekilir ve yapıştırılır. Sülük bu işlemi tekrarlayarak yerini değiştirmiş olur.
Yüzme hareketi dorso-ventral ondülasyon ile yapılmaktadır. Bu tip yüzme boyuna kasların gelişmesiyle sağlanır.
Sülükler dalgalanma hareketini ise posterior çekmenini sabit bir yere tutturup,
anterior çekmenini serbest bırakarak, vücudlarını su içinde öne- geriye ve sağa-sola titreterek yaparlar.
Sülüklerin Hareketleri
Sülüklerin Hareketleri
25
Sülüklerin
Hareketleri
Sülüklerde Sülüklerdeki sölomik boşluklar bazı türlerde yardımcı dolaşım sistemi görevi yapar.
Düzenli dolaşım sistemi gelişmiş sülüklerde sölomik boşluk ve sıvı, gerçek kan damarlı sistem formuna dönüşmüştür.
Bütün sülüklerde sölomik boşluğun düzenli kanal sistemi içinde, kan bir yerden başka bir yere taşınır.
Kan lateral longitudinal kanalların kontraksiyonu ile
Sülüklerde Dolaşım ve
Solunum
27
Bazı sülükler denizlerde olduğu halde, çoğu akuatik türler tatlı sularda yaşarlar.
Yüzeysel bitki bulunan havuz, göl ve hafif akan çayların kenarını tercih ederler. Asidik sular sülük faunasının zayıflamasına sebep olur.
Çoğunlukla organik kirleticilerin bulunduğu bölgelerden hoşlanırlar. Taşların altı çevrildiğinde şaşırtıcı sayıda bireysel olarak görülürler. Çoğu türler kuraklık
periyodunda havuz veya çayların dibinde çamur içine açılmış yuvalarda bulunurlar.
Dehidrasyon sonucu vücut uzunluklarının % 90 'nından fazlası zarar görse bile
yaşayabilirler. Sülüklerin yüzen formları üreme periyodunda kümeler halinde suyun kaynağına doğru yüzerler.
Hirudinidae ve Erpobdellidae türü sülükler hem suda hem de karada yaşayabilirler
Sülükler dünyanın her tarafına yayılmışlarsa da, daha çok kuzey ılıman göl ve havuz sularında bulunurlar. Kuzey Amerika sülük faunasının çoğu Avrupa ile benzerdir
Sülüklerin Ekolojisi ve
Dağılımı
Sülüğün gelişim süresi çevre ve su sıcaklığına bağlıdır. Sülük yavruları 24-28°C sıcaklıkda 28 günde ve 18-20°Csıcaklıkta ise 35-45 günde yumurtadan çıkarlar. Yumurtadan ilk çıkan sülük yavruları yaklaşık 24 (16-39) mg ağırlığında ve 1.7 cm boyunda olurlar.
Yumurtadan yeni çıkan yavru sülüklerin büyüklüğü ve ağırlığı kokon içindeki albumin içeriğine ve yumurta sayısına da bağlıdır. Şayet bir kokonda 3 adet yumurta varsa bu
kokondan çıkan yavru sülükler ortalama 60 mg ağırlığında ve 3.5 cm uzunluğunda olurlar.
Ancak bir kokon 33 yumurta içeriyorsa bu kokondan yaklaşık 20-40 mg ağırlığında ve 0.7- 2.0 cm uzunluğunda yavrular çıkar. Yumurtadan çıkan yavru sülükler uzun bir süre
beslenmeksizin hayatta kalabilirler.
Bu yavrular 22-25°C'de aç kaldıkları zaman 93 gün sonra ölmeye başlarlar. Kitleler halinde ölüm ise 120 gün sonra ortaya çıkar. Aç kalan yavru sülüklerin tamamının ölümü ise 125
Sülük Biyolojisi
29
Sülük Biyolojisi
Sülüklerde üreme
31
Sülüklerde üreme
Sülüklerin olgunlaşmasını besinin miktarı ve beslemede kullanılan konakçının türü etkiler.
Yumurtadan ilk çıkan yavru sülüklerin derhal beslenmeleri gerekiyorsada, bu sülüklerin ilk yemlerinin 23°C'de 10-20 gün içinde verilmesi normaldir. Ikinci besleme 1-1.5 ay sonra üçüncü besleme ise 1.5-2 ay sonra ve bundan sonra devam edecek olan beslemeler ise 2-3 aylık aralarla yapılması gerekir
Laboratuvar koşullarında en iyi besleme yöntemi yavru sülüklere ilk iki beslemede kurbağa kanı, sonraki beslemelerde ise memeli hayvanların kanının verilmesidir. Bu yöntemle sülüklerin minimum 4 besleme sonunda, takribi 8-10 ay sonra 3.0-6.5 gr ağırlığa ulaştıkları görülür.
Sadece kurbağa kanı ile toplam 7-9 kez beslenen sülükler ancak 17-20 ayda 0.5-2.0 gr ağırlığa ulaşabilirler. Sıcak kanlı memeli hayvanların kanları sülüklerin gelişmesinde çok büyük öneme
sahiptir. Laboratuvar koşullarında 6 kez optimal bir beslemeyle sülüklerin 12-18 ayda 8-15 gr ağırlığa çıkarılması mümkündür.
Sülük Biyolojisi
33
Sülük Yetiştiriciliği
35
Tatlısularımızda bulunan Hirudo medisinalis küçük akvaryum, çanak ve kavanozlarda üretilebilir.
Hindistan tıbbi sülüğü de (Hirudinaria) yaygın olarak bu yolla kültür edilir. Sülüklerin kokonlarını rahatça bırakabilmesi için bu kabların içine kil toprak konulur. Sülükler kokonlarını bu kilin içine bırakır. Yumurtalardan çıkan yavru sülükler bu kap içinden alınarak, temiz su bulunan başka bir kaba aktarılır ve beslenmeye başlanır
Küçük Kaplarda Sülük
Üretimi
Toprak havuzlarda sülüklerin yetiştiriciliği doğadaki yaşam ortamının yapay olarak oluşturulması prensibine dayanmaktadır. Havuzlar sülüklerin doğal ortamına uygun tarzda sazlık, bataklık ve organik maddece zengin bir şekilde hazırlanır.
Doğadan toplanan sülükler bu havuzlara yerleştirilir. Sülüklerin kan emerek
beslenmeleri için havuza canlı kurbağa veya balık bırakılır. Yine mezbahanelerden sağlanan sağlıklı kanla da bu sülükler beslenebilir.
Toprak havuzlarda üretim ve yetiştiricilik ekonomik olmamakla beraber yılda ancak bir veya iki ürün alınabilir. Yine sülüklerin üremesi çok uzun bir sürede olur. Oysa
laboratuvarlarda su sıcaklığı her mevsim sabit düzeyde tutulabileceğinden sürekli yavru
Toprak Havuzlarda
Yetiştiricilik
37
Yetiştiricilik
Sülükle tedavi anlamına gelen Hirudoterapi, antik çağlardan beri hekimler tarafından tedavi aracı olarak kullanılmıştır.
Ayrıca MÖ. 2. yüzyılda Ege kıyılarında yaşamış olan hekim Nikandros, MS. 1.
yüzyılda Yunan hekim Pliniy ve MS. 2. yüzyılda yaşamış olan Galen sülük tedavisi uygulamışlardır. İbn-i Sinanın kitaplarında da sülük tedavisi yerini almıştır. Ne var ki, 20. yüzyılda doğadan elini çeken insanlık sülük tedavisini unutmuştur.
Bugün sülük tedavisi biyolojik etkileri açısından “benzeri olmayan” bir tedavi yöntemi olarak nitelendirilmektedir. Almanyada 300 ü aşkın Hirudoterapi Kliniği ′ vardır. Sadece Avrupa yılda 100 milyon sülük kullanmaktadır. Amerikada sülük tedavisi uygulayan hekimlerin kurduğu derneğin 1000 den fazla üyesi vardır ve ′ 2004 te Amerikan İlaç ve Gıda Dairesi (FDA) sülük tedavisini akredite etmiş ve ′ Avrupadaki gibi eczanelerde satılmasına izin vermiştir.
Hirudoterapi (Sülük
Tedavisi)
39
Hirudoterapi (Sülük Tedavisi)
Sülüklerin medikal alandaki ilk kliniği yaklaşık 2500 yıl önce
kurulmuştur… Mikro cerrahide ve plastik cerrahide Tedavi edilecek bölgede küçük bir ısırıkla işe koyulan bu küçük omurgasız hayvan kanı emerken salğıladıgı enzimler sayesinde vücudun kan dolaşımını sağlar
Hirudoterapi (Sülük Tedavisi)
Kozmetik
41
1-Hasta sülüğün uygulanacağı bölgeye herhangi bir jel ,losyon veya ona benzer bir sıvı sürmemelidir. Tedavi edilecek bölge tedaviden önce mümkünse suyla ya da alkolle temizlenmelidir. Alkole temizlendi ise tedaviye başlamadan önce yıkanmalıdır. Tedavi için hastanın derisi ılık olmalıdır. Bunun için de ılık su kullanılmalıdır.
2- Sülük tedavilerinde uygulanan metotlar: Şırınganın ucunu keserek deposuna sülüğü çekiniz. Hangi bölgeye uygulamak istiyorsanız şırınganın ucunu ısırmasını istediğiniz bölge tutunuz ısırma işlemi ğerçekleştikten sonra yavaşça şırıngayı alınız. Bu işlemden sonra şırıngayı atınız. Veya likör bardağıyla, Laboratuar tüpü ile istenilen bölgeye uygulayınız. Belirlenen noktaya sülüğü yerleştirmek için tahta kaşık kullanılması tavsiye olunur.
3- Sülüklerin başıboş dolaşmalarını engelmek için 1 cm lik alana sargı bezi kullanarak bir nevi bari yer kurarak engelleyebilirsiniz.
4- Sülüğün başını tedavi edilecek yere yönlendiriniz. Çabuk yapışacaktır. Ama yapışmıyorsa kullanılmamış enjektör ignesini yapışmasını istediğiniz bölgeye hafifçe batırınız ve kan akmasını sağlayınız. Sülük kanın olduğu yere gelip yapışacaktır. Eğer hala yapışmıyorsa başka bir sülük kullanmanızı öneririz.
Tıbbi sülük uygulaması
Tıbbi sülük uygulaması
43
5- Sülük yapıştıktan sonra iyice şişinceye kadar yapıştığı yerde kalmalıdır. Uygulama esnasında sık sık sülükleri kontrol etmekte fayda vardır.
6- Sülük karnını doyurduktan sonra ki bu genelde 45 dakikayı bulur , kendi kendine yapıştığı yerden ayrılır. Kesinlikle ısırdığı bölgeden çekmek suretiyle çıkartmaya çalışmayınız. Tedavi bitmeden sülük ısırdığı bölgeden alınmak istenirse az miktarda sigara dumanı yada ısı kaynağı sülüğün ısırdığı yeri bırakmasını için kullanılabilir.
7- Sülüğün ısırdığı yerin etrafındaki alanlar rutin olarak her gün dezenfekte edilmeli ve gerekiyorsa pansuman yapılmalıdır.
Tıbbi sülük uygulaması
24 Mayıs 2007 tarihinde Sağlık Bakanlığı, Tıbbî Sülük tedavisinin (Hirudoterapi) tamamlayıcı tedavi olarak sadece yataklı hastanelerde kullanılmasına onay vermiştir.
Hirudin
• Destabilase
• Hirustasin
• Bdellins
• Hyaluronidase
• Tryptase inhibitor
• Eglins
• Factor Xa inhibitor
• Complement inhibitors
• Carboxypeptidase A inhibitors
• Histaminelike substances
Tıbbi sülük salgısındaki
aktif maddeler
45
Halen doğal ortamlardan toplanarak kotalı sülük ihracatı yapan tek ülke Türkiye'dir .Dünya tıbbi sülük ticaretinin
yaklaşık 2/3'lük kısmı ülkemizin elinde bulunmaktadır. Yıllık kota
5.000 kg'dır.
İhracatçılardan alınan bilgilere göre kg'ı ortalama 500-750 Euro arasındadır. ABD'de ise ikinci ülkelerden alınan sülük satışı, büyük boy sülük
tanesi ortalama 10$ (dolar) (yaklaşık 5 gr) , küçük boy sülük (1-1,5 gr) ortalama
8$'a satılmaktadır.
Ekonomik öneme sahip
Zoobentik olarak sülük
2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 0
1000 2000 3000 4000 5000 6000
Gerçekleşen İhracat Miktarı (Kg)
Gerçekleşen İhracat Miktarı (Kg)
Ekonomik öneme sahip
Zoobentik olarak sülük
47
Özetle
Annelide
Sülük yetiştiriciliği
Hirudine
Hirudoterapi
Sülük yetiştiriciliği
Sülük biyolojisi
Ekonomik canlı olarak
sülükler
