Commissura anterior, corpus pineale ve massa interme- dia ventriculus tertius ile yak›n iliflkide bulunan yap›lar- d›r. Commissura anterior, ventriculus tertius’un ön du- var›nda, corpus pineale ventriculus tertius’un arka duva- r›nda bulunurken, massa intermedia ise ventriculus terti- us’un yan duvarlar›n› birbirine ba¤lar (fiekil 1, Resim 1)
(1-3). Kraniofaringioma, glioma ve kolloid kistler gibi ventriculus tertius içerisinde yer kaplayan oluflumlara yap›lacak cerrahi giriflimlerde dikkat edilmesi gereken oluflumlard›r.
Commissura anterior, her iki beyin hemisferindeki eflit
merkezleri birbirine ba¤layan commissural yollardan bi- risidir. Cerebrum'un midsagittal kesitlerinde gözlenir ve temporal loblar› birbirine ba¤lar (2,3). Adhesio intertha- lamica veya connexus interthalamicus ad› da verilen massa intermedia, talamus'un ventriculus tertius'un yan duvar›n› oluflturan iç yüzünde bulunan ve iki taraf thala- mus'unu birbirine ba¤layan bir oluflumdur (4,5,7). Corpus pineale ise, epithalamus yap›s› içerisinde bulunmakta- d›r. Colliculus superior, pulvinar ve splenium corporis callosi aras›nda bulunur. Ifl›kla ilgili sinyalleri endokrin sinyallere dönüfltüren bir nöroendokrin transduserdir (1-
3).
Commissura anterior, corpus pineale ve massa intermadia’n›n morfometrik anatomisi
Mehmet As›m ÖZER (*), Gülgün KAYALIO⁄LU (*), Mete ERTÜRK (*)
Ege Üniversitesi T›p Fakültesi Anatomi Anabilim Dal›, Dr.*
KL‹N‹K ARAfiTIRMA Anatomi
ÖZET
Bu çal›flmada 81 adet % 10 formalin ile fikse edilmifl ve her- hangi bir makroskobik patoloji içermeyen eriflkin kadavra beyni kullan›larak ventriculus tertius ile yak›n komfluluklar›
bulunan commissura anterior, corpus pineale ve massa inter- media morfometrik olarak incelenmifltir.
Ölçümlerimizde commissura anterior’un ön-arka mesafesi 2.5±0.56 mm (3.8-1.1 mm.), yüksekli¤i ise 3.9±0.8 mm (5.8- 1.84 mm.) olarak gözlendi.
Massa intermedia’n›n fornix cerebri’ye olan uzakl›¤› 5.25±
1.78 mm (9.2-1.44 mm.) olarak saptand›. Massa intermedia foramen interventriculare’ye 4±0.91 mm (6.3-2.5 mm.), ven-t- rikül taban›na ise 6.26±1.26 mm (8.2-3.1 mm.) uzakl›ktayd›.
Ayr›ca massa intermedia, commissura anterior’a 6.58±1.2 mm (9.04-4.22 mm.), commissura posterior’a ise 9.76±2.08 mm (13-3.1 mm.) mesafede saptand›.
Son aflamada ise corpus pineale’nin ön-arka mesafesi 6.62±
1.5 mm (9.3-1.88 mm.), yüksekli¤i ise 3.78±0.65 mm (5-2.4 mm) olarak saptand›.
Anahtar kelimeler:Üçüncü ventrikül-commissura anterior- corpus pineale-massa intermedia-anatomi
SUMMARY
Morphometric anatomy of anterior commissure, pineal body and massa intermedia
This study used 81 adult cadaver cerebral hemispheres witho- ut macroscopic pathology, fixed with 10 % formalin to investi- gate the morphometry of the anterior commissure, pineal body and massa intermedia which are in close relation with the third ventricle.
We observed the anterior-posterior distance of the anterior commissure as 2.5±0.56 mm (max. 3.8-min. 1.1 mm), and he- ight as 3.9±0.8 mm (max. 5.8-min. 1.84 mm).
The distance of the intermediate mass to the cerebral fornix was measured as 5.25±1.78 mm (max. 9.2-min. 1.44 mm). The distances of massa intermedia to the interventricular foramen and to the lowest point of the ventricle were 4±0.91 mm (max.
6.3-min. 2.5 mm.) and 6.26±1.26 mm (max. 8.2-min. 3.1 mm), consequently. The distance of the massa intermedia to the an- terior commissure was 6.58±1.2 mm (max. 9.04-min. 4.22 mm), and the posterior commissure was 9.76±2.08 mm (max.
13-min. 3.1 mm). The anterior-posterior distance of the pineal body was 6.62±1.5 mm (max. 9.3-min. 1.88 mm.) and the he- ight was 3.78±0.65 mm (max. 5-min. 2.4 mm.)
Key words:Third ventricle-anterior commissure-pineal body- massa intermedia-anatomy
Göztepe T›p Dergisi 20: 161-163, 2005
161 ISSN 1300-526X
Bu çal›flman›n amac›; commissura anterior, corpus pine- ale ve massa intermedia’n›n anatomik özelliklerinin in- celeyerek ventriculus tertius ile ilgili cerrahi operasyon- larda, bu yap›lar›n da de¤erlendirilmeye al›nmas›na yar- d›mc› olabilmektir.
MATERYAL ve METOD
Bu çal›flmada, Ege Üniversitesi T›p Fakültesi Anatomi Anabi- lim Dal›'nda bulunan ve e¤itim amac›yla kullan›lan 81 adet % 10 formalin ile fikse edilmifl ve herhangi bir makroskobik pa- toloji içermeyen eriflkin kadavra beyni kullan›ld›. Bu beyinler- de ventriculus tertius ile iliflkide bulunan yap›lar diseksiyon mikroskobu alt›nda belirgin hale getirildi ve commissura ante- rior, corpus pineale ve massa intermedia ile ilgili ölçümler ya- p›ld›. Ölçümler için dijital kumpas kullan›ld› ve elde edilen verilerinin ortalamalar› ve standart sapmalar› hesapland›.
BULGULAR
Çal›flmam›zda commissura anterior, corpus pineale ve massa intermedia’n›n morfometrik özellikleri incelendi.
Birinci aflamada lamina terminalis ve rostrum corporis callosi izlenerek commissura anterior’un yeri saptand›
ve ön-arka mesafesi ile yüksekli¤i ölçüldü. Ölçümleri- mizde commissura anterior’un ön-arka mesafesini 2.5±0.56 mm (maks. 3.8-min. 1.1 mm) olarak saptad›k.
Commissura anterior’un yüksekli¤i ise 3.9±0.8 mm (maks. 5.8-min. 1.84 mm) olarak ölçüldü.
‹kinci olarak massa intermedia incelendi. Massa inter- media bulunan örneklerde, massa intermedia’n›n ventri- culus tertius ile komfluluk yapan di¤er önemli yap›larla olan iliflkisi de¤erlendirild. Massa intermedia’n›n fornix cerebri’ye olan uzakl›¤› 5.25±1.78 mm (maks. 9.2-min.
1.44 mm) olarak saptand›. Massa intermedia foramen interventriculare’ye 4±0.91 mm (maks. 6.3-min. 2.5 mm), ventrikül taban›na ise 6.26±1.26 mm (mams. 8.2- min. 3.1 mm) uzakl›ktayd›. Ayr›ca, massa intermedia’- n›n commissura anterior ve commissura posterior’a olan uzakl›klar› da ölçüldü. Bu ölçümlerin sonucunda massa intermedia, commissura anterior’a 6.58±1.2 mm (maks.
9.04-min. 4.22 mm), commissura posterior’a ise 9.76±
2.08 mm (maks. 13-min. 3.1 mm) mesafede saptand›.
Son aflamada ise, ventriculus tertius arka duvar›nda bu- lunan corpus pineale, colliculus superior ve splenium corporis callosi aras›nda bulunarak belirginlefltirildi ve ön-arka mesafesi ile yüksekli¤i ölçüldü. Buna göre; cor- pus pineale’nin ön-arka mesafesini 6.62±1.5 mm (maks.
9.3-min. 1.88 mm), yüksekli¤i ise 3.78±0.65 mm
(maks. 5-min. 2.4 mm) olarak saptand›.
TARTIfiMA
Ventriculus tertius beynin ulafl›lmas› en zor bölgelerin- den birisidir. Ayr›ca, çok önemli yap›larla yapm›fl oldu-
¤u komfluluklar›ndan dolay›, bu bölgede yap›lan cerrahi operasyonlar oldukça risklidir. Baz› önemli nörolojik
fiekil 1. Massa intermedia, corpus pineale, commissura anterior ve çevre yap›lar.
mi: massa intermedia cpi: corpus pineale ca: commissura anterior fi: foramen interventriculare cpo: commissura posterior vt: ventrikül taban›
Resim 1. Massa intermedia, corpus pineale, commissura anterior ve çevre yap›lar.
mi: massa intermedia cpi: corpus pineale ca: commissura anterior fi: foramen interventriculare cpo: commissura posterior vt: ventrikül taban›
Göztepe T›p Dergisi 20: 161-163, 2005
162
yap›lara insizyon yapmadan bu bölgeye ulaflmak müm- kün de¤ildir (6-8). Ventriculus tertius içerisinde gözle- nen yer kaplayan oluflumlara müdahale edilmek istendi-
¤inde, bu bölgeye girifl için genellikle 4 de¤iflik yol izle- nir. Birinci yol yukar›dan, ventriculus lateralis ve fora- men interventriculare yoluyla yap›lan giriflimdir. ‹kinci yol önden lamina terminalis yoluyla, üçüncü yol ise ar- kadan regio pinealis yoluyla yap›lmaktad›r. Alttan yap›- lan son giriflim türünde ise ventriculus tertius’un taban›
kullan›lmaktad›r (8). Her giriflim türünün kendine özgü komplikasyonlar› bulunmaktad›r. Bizim çal›flmam›z aç›- s›ndan önden yap›lan müdahalelerde commissura anteri- or, arkadan yap›lan müdahalelerde ise corpus pineale zarar görebilmektedir.
Formalin fiksasyonuna ba¤l› olan birtak›m vasküler ve nöral doku de¤iflikliklerine ra¤men, kadavra çal›flmalar›
oldukça önemli veriler sa¤lamaktad›r (9). Taze ve fikse edilmifl beyinler kullan›larak ventriküler sistem morfo- metrisi üzerine yap›lan bir çal›flmada, iki grup aras›nda ventriküler sistem hacmi bak›m›ndan bir fark gözlenme- mifltir (9). Ayn› çal›flmada, formalin ile fikse edilmifl be- yinlerde, taze örneklere göre uzunluklarda % 1.5, genifl- liklerde ise % 1.2 gibi ihmal edilebilecek azalmalar ol- mufltur.
Ventriculus tertiusile ilgili yap›lan en kapsaml› çal›flma- lar Lang'›n yapm›fl oldu¤u çal›flmalard›r (6,7). Bu çal›fl- malarda, massa intermedia'n›n komfluluklar› incelenmifl ve massa intermedia-fornix cerebri mesafesinin 5.06 mm., massa intermedia-commissura posterior mesafesi- nin 9.39 mm., massa intermedia-ventrikül taban› mesa- fesinin ise 8.47 mm oldu¤u belirtilmifltir. Bizim çal›fl- mam›zda ise massa intermedia'n›n fornix cerebri'ye olan uzakl›¤› 5.25 mm., commissura posterior'a olan uzakl›¤›
9.76 mm., ventrikül taban›na olan uzakl›¤› da 6.26 mm olarak bulunmufltur.
Klasik kaynaklarda, corpus pineale'nin ön-arka uzunlu-
¤unun 7-8 mm., yüksekli¤inin ise 4-5 mm oldu¤u belir- tilir (1-3). Lang ve ark., corpus pineale'nin ön-arka mesa- fesinin 7.97 mm., yüksekli¤inin ise 4.25 mm oldu¤unu
belirtmifllerdir (7). Yine, Lang ve ark. yapm›fl olduklar›
bir baflka çal›flmada ise, corpus pineale ön-arka uzunlu-
¤unun ortalama 8.8 mm oldu¤unu bildirmifllertir (10). Bu konuda araflt›rma yapan di¤er araflt›rmac›lar olan Spiegel ve Wycis de, corpus pineale ön-arka mesafesini 7.8 mm olarak belirtmifllerdir (11). Çal›flmam›zda ön-ar- ka uzunluk ortalama 6.62 mm, yükseklik ise ortalama 3.78 mm olarak saptand›.
Ventriculus tertius’a yap›lan cerrahi giriflimlerde nöro- nal yolar›n ve önemli nöro-anatomik yap›lar›n korun- mas› önemlidir. Bu bölgenin normal yap›lar›n›n morfo- metrisi, yap›lacak cerrahi yaklafl›m›n planlanmas› ve ba- flar›s›nda büyük rol oynar. Bu çal›flmada, çok say›da ka- davra örne¤inden elde edilmifl olan morfometrik veriler kifliler aras›ndaki varyasyonlar›n çoklu¤unu ve bölgeye cerrahi yaklafl›mlarda önemli yap›lar›n dikkatli olmayan giriflimlerde hasar görme riski tafl›d›¤›n› göstermektedir.
KAYNAKLAR
1. Ar›nc› K, Elhan A: Anatomi. 2. Cilt., Günefl Kitabevi, Ankara, 368-369, 1995.
2. Williams PL, Bannister LH: Gray's Anatomy. 38. Bask›. Churc- hill Livingstone, London, 1888-1891, 1995.
3. Y›ld›r›m M: Temel Nöroanatomi. Nobel T›p Kitabevleri., Istanbul, 90-91, 2000.
4. J. Clayton Davie, Maitland Baldwin: Radiographic-anatomical study of the massa intermedia. J Neurosurg 26(5):483-487, 1967.
5. Malobabic S, Puskas L, Biagotic M: Size and position of the hu- man adhaesio interthalamica. Gegenbaurs Morphol Jahrb 133(1):175- 80, 1987.
6. Lang J: Surgical anatomy of the hypothalamus. Acta neurochirur- gica 75:5-22, 1983.
7. Lang J, Stefanec P, Breitenbach W: Über form und masse der ventriculus tertius, von sehbahnteilen und des n. oculomotorius. Ne- urochirurgica 26:1-5, 1983.
8. Yamamato I, Rhoton AL, Peace DA: Microsurgery of the third ventricle. Neurosurgery 8(3):334-56, 1981.
9. Knudsen PA: Ventriklernes storrelsesforhold i anatomisk normale hjerner fra voksne mennesker. Copenhagen, Denmark, 1958 (Thesis).
in (Lang J, Stefenec P, 10. Breitenbach W: Form and measurements of the third ventricle, visual pathway sections and oculomotor nerve).
Neurochirurgia (Stuttg)26:1-5, 1983. (Ger, with eng abstract).
11. Lang J, Köth R, Reiss G: Über die Bildung, die zuflüsse und den verlauf der v. basalis und der v. cerebri interna. Anat Anz 150:385- 423, 1981.
12. Spiegel EA Wycis: Stereoencephalotomy (thalamotomy and rela- ted procedures). Grune&Stratton, New York 1952.
M.A. Özer ve ark., Commissura anterior, corpus pineale ve massa intermadia’n›n morfometrik anatomisi
163
