ULUSLARARASI H ACE MUHAMMED LUTF1 IALVARLI EF"El SEMPOZVUMU NiSAN 201 3, ERZURUM) BiLDiRiLER EDITÖR PRCF".OR.

ULUSLARARASI H ACE MUHAMMED LUT F1 IALVAR LI EF"E l

SEMPOZVUMU

125-26 NiSAN 201 3 , ERZURUM)

BiLDiRiLER

EDITÖR

PRCF".OR. CENGIZ GÜNOCGOU

EDITÖR YARDIMCILARI AR!J.OÖR. MUAMMER CENGIZ ARŞ.GOR. OSMAN NURI KARADAYI

ERZURUM - 201 3

0

2013

1\ıııı:ürk Onr.'t:l"'ııc5i Rektörlüğü

B· ı esenn ıüm yayın hakbn, Acıtürk Oım-enııcsı Rekröıi~ aiWL

Yoyıncının ı=h izni olnud.ın lusınen '"'l"' ııım:utıen basıl:ııruz, çog:ı!ol:urı:ız 'ı:

elektronik

orı:ımn ııışınnm.v. Kııynok

gösrcnlerek

olıno ynptlnbilır.

B u

kit:tpııı

yer alan

rilnı yn>ıl:ınn

dil . bilim ve hukuk

•çısıru:bn sorun~ulugtı )':lznrbnn.ı ııiuir.

t'!Sl! R ADI

_: ULUSLARARASI H.Ô.CE MUHAMMED LUTF"Ô

IALVARLI EF'EI SEMPOZYUMU

A TA T O RK ÜN IVE!R SlTilSi YAYINt.J\RJ NO: 1 030 TAKIM

~0:

978-975-442-503- 1

ISB!': :-10: 978-975-442-504-8

Kop•k & Dizoyn : Muhammc< S.KARACA

Ba<kı

: Z:lft'r

Ofscı

Yenıkapı Cnddesı

No. 1 251 00 Yokutiyc /ERZURUM

Tlf : 0442 234 22 85 - F= 0442 235 95 52

.Aivnrlt tjeJIIIZr e tkrimit Sn/Jii- llnlfl e.;lfnliZTIIItesiltde Sn/Jti &111boliımi

Oj~altnlf ll r u11

Ardaba n Otıiwniccsi Sosyal B ilimler Enstitüsü Türk

Di/ı

w

Edtbıy:ıtı

Ana bilim D11lı D okrora {}grmdsı

Giriş

Klısık

Turk

edcbryııu şiirten bclırfi bcnzcımc

Öj\dcn,

ı:ruıımun

ve mou ller dl!rtSinde

ımı edılmışor.

Bu mazmun n:

motillcrdcn yoln

çıkılar.ık ıc8pır edılecek

kull;uumbr.

Iilisık edebı)'2< gelenewnın kmdınc

özgu

dunyıısını ormı~• ko)ması açısından l>ncmfKiır.

Bu

rcspiılcr

de

dol~yh obı-Jk ''klasık edebıpı şaırlennin bıJ

oru\;

malzcmeıi nasıl kull2ndıkbnnı orıayıı koım•kl•

kıtlmay:ıc:ık •ı nı

zamanda

ş:udcr:ır.ısındalı

uslup

bc:nzedılde:n \'e farklıltkhnnın ıcspıune

imkan

s:ığlıııı1cak (Baıi<hm,

2005: 1 ); bu

clıı "~ai

rlerin

gdencğc

olan

baAJılığı koııusund.~

fılar s:ıhıbı olm;ımw ternın

cdecckor .

(1-:uı.

2000: 169-1 7 3. Ba!Ubm, 2i105:1).

Klasik

edebıynt şrurlen yn>mış olduklıın ~iirlennde

do)\:1 guzcllilrknndcn ve

doğanın kcndınc öıgü

unsurboru

çcşiılı benzcınıeleıde,

mazmun , . .,

moıiılcrde kullanmışl:ırdır.

Bu

kullanımlnrdo şaıdcr,

gd<neWn

bclırlc:dıği ~klın dı~ına çıl.ımmışor;

Gclencj\in kendisinden gelen bam

uıısurlıır

bu dönem

şürinin değişmez

motiflerini

ı:>l~rurm~r.

"Bu

moıiller, gclenqiın

önceden

bchden;jş

old..._'u

iJııi \'e

inujlarb

k:ıplı bır

çerçevede

ol~mu~tur.

Bu çerçevede

kııllnnılnn bır

unsur

al.nbınde

neleri

ı,octircc~'ğı.

haogı ıma ıbrb kulbrulac:>i\', nekn ~ d.:ıhıı Onccdcn bclırlcnmişur. (. \kün, 1994: I :X, 42 1 -422; Bausbm, 2iJ05:1 -2).

Bir

edebı mernın :açınıbnrıwıncb. mcıln içcrisınde kullanıl:ın çeşitli ~cnıbnllk un.wrl:ır 6ncmlı

bir rol

oyn:ır. Yıız:ır/ şoır,

bu

ıembolıo

unsurlar

ıırııcılığııia

mcôn

ıçerisinde

fıırklı ruıbrn katmarılan oluşturur

^ve

bunlann üzerinden oku ı uculnr• ~ıılı öniik nıcsajlıır

ı)(,ur.

Bu

b:ığbmd> du~un«<:k

olursak g..-çck

2nbmd.ı un:ıı. <cınoolık

'" manah

bır ıcnısılin gcrçckltŞıirilclııldigi, yruıi

nkhn

clışın~ vc:gorülnıcsı

mumkün

olmaı'2n şqlc:nn

temsil edıldiğı unaıur . Uygun '"etkın b:ınrt.ıoa obrak sembciliım, ''belli blr

S<:\

iycddd

(ılahi ilcmdek~ ltıkikııun, başka

bir

SC\ıyc:dckı (!VJkı

:ikrndeki) ona tckabul eden

başka

bır b:ıkik:ıı ik: ıcmsa ı.:dilmesi" (lh·iogruın, 1998: l ll~ olnrnk ıf•ıle edılmckredır. Buna btr de

şıırsel dılı ıb''e ctı.ığımı><lc soı:culdenn yukJcııdiAj

anbmbr

ıoö:anylc

ne: kaclar deM

ve wyuı .ıL~ ıişilcirdır.

S:ıb2-n:ime M :ınzumc:sindc Saha Scınbolizıni

Ynş2m1 bnyunc.ı ıişık<inc,

i nf:lne.

ıilimıine ve

mü

ışıdin

e

si>ylemlı muhtelıf şiirlc:.r

y:ızaıı Efe Hıızn:ıkrı, kl.ısik Tiirlc cdehıy:m w:ancb

\'e

bal k şıırinul'.in ZC\·kınc: s:ihıp şıırler )'112mJŞUr. Yirmi dnku~ bcıim·n müıcşckkıl ve arw.un mcf.i.ilün mclôilun fciılun kalıbıyb

)'a:ldıgı ''S:ıbci·nime~'

odb

nunıuınowxlc. s:ıbi

ile

ı:illiln.ı:ulistinın,

sümbillün, zülffin.

1 lü

ısmınin,

seher

vukuııin mun:ıs<!bcıiru ınce:

duy._oubrb ,..., mil<teli

ıf.ıdekrle bknıc :llmışar.

Giın dot,ousundan esen b:ıJi{

' "

latif c:.cn ruı.g:ir anbmııxb kulbnıbn sal», klasık

cddıiy:ıı

Jiiri

gclcncğindc, nnıisır-ı crb:ındon olma<ı sebcbıılc, ~ve çeşitlerı

oldukça

sık lrulbıubgdrnı:;liı: Apıcıa bır rüzııir çcşidı

olarak hemen her kbsilr cdebiy.u

şııitirun

• \t.IIUtUITlmln ıam nM"tru iÇitt tık. t..ı.ı:ın, 2llt ı; 57~ 576.

şünndc kullandığı ~e

olarak

dıkk~ı çekmckredır.

Sab:ip olao bu ijgi

çeşııli nazım şekilleriyle yn7.ıbnış şiirler

olarak

karşımıza çıkm:ıkıııdır.

Sab:l, bir rüzg.ir

çeşidi olm:ısı

scbebirlc daha çok "IY.id" ilc

birlikıe ''l:t.id-ı

sab:i"

bıçimindc kullanılır. Bad-ı

saoo terkibi de

"ilahı nelh:a"ıı pnı ıns:ırun pnıdılı~d:a Albh'ın

om

kendı

ruhundan

ulkmcsıru

ç:ıgtışonr. iru:ıod:ıkı ilahı ~'\ltu if:ıde ettij\i gibı a}lo d:a göstenr.

i 7 SaM derdebiine dar· ı d!!Wdır

Devanın

efdali

bfıd.i Hlida'dır

l k y tindc sab.ip, dert cbli

içın "tl.lr-ı

da":i/ dC\':1

\'eten" obr:ık ~

bolize ctlcn

ş:ür,

"OOd-i

hiid:i/doğru

yolu

gösıerrn (Kur'ıin-ı

Kerim) nizg:in"

dC\-:ının co crdcmlısi, co

çok terah cdileru olarnk

if.ıde cırnclncdıL

Dön

<cım,; kirabın

en <on

inrlinlcnı

ol•n Kur'ôn, d2h2 çok "kerim"

sıfııuyla bırlikıe kullanılır.

D i(\er

kutj:ıJ kiı:ıplat

bi t kn,·mi

muhamp:ılırken., Kur':in-ı

Kerim bütün

insnnlığ;ı indirilmişık Allah'ın \':lrlığını

ve birli!\ini

delıUerirle orı:ıı·a

koynn,

ins:ınlığın

iki

dünı':l s:ıodeıini

ve

hay.ıunı

düzenley en, onbn kunulll} yolunu göstertn

lriı:apur. 1\:yg:ımbaimizin :ıhl:ikı

d:a "Kur' in

:ılılila" idı.

Kur'

:in- ı

Kenm' <k O'nun

ahiila

ih-ülcrck,

Ş(>)

le

lxı)TUimU}tur:

''Ya ;\l uhammedl

Şüphe<u

sen

)'\lee bır

nhl:ik üzereso n (Kalem, 4)." i\ynca

Pe)ıo:uııbenmizin

ohl:ik

\'c )':IŞayışı

1

Iz. i\Jşc

annemi?.e sorulduf\u ?aman "Siz, Kur':in okumuyor musunuz? O'nun

nhl:ikı Kur'ıiıı'dan

ib:im t<li (Yücel, 20 12:264 )." diye cevup

vermiştir. Tas:ıwufun onıacı,

örnek ,..,

Kle:ıl

insan Hz.

Pe)-g:ımber"tn

her

b:ıluınd:an

gerçek bir ,.,.ru; olnuk,

olmı}':l çalışnu!<nr. Çunkü

esos :amaç ol:an Albh

'ın nz:ısı, ııncalc Rc.UIIuU:ıh's

urmskla

s:ığlan•bılır

(Al-i lmr:in, 31).

Kur':in·ı

Kerim,

ınsonbr

için d<>Aru

ı

u lu

gösıeım

unsur

olar.ık

one

çıkonlm•kı:ıdır.

Slb:tb vnkti, f•'Cir

zam:tnı bıid ı snoo'nın

estij:\i

vnkııJer

mürninler için

önenıb ıbadet

vakitleri

olduğu Kur'lin-ı

Kerim'de

vurgul:ınnuştır.

Nitekim: "Onlar

(ıakw

s:thiplen )

<nbıdı, irn:ınl:ınnd:a

SÖ(bk ,..,

umımi, Albh'ın

hu7urund:a icad• dl\':ln dunn,

null>nnı

h:awdı h:ıray:ın, schen'2kıderindc i\lbh

'lllll

af dıle)·en miirnınleıdır'' (Al-ı imnn, 1 7),

"Gcec~

pek az

U)'\Jrl2t,

sebcdcrdc

ba*'şlanmo dılcr!er." (Z:inyiı,

17- 18)

aı'edcn açıkça

scher \':lkrinin

chemıniıcıini ıfndc

eder.

B:ışm Pcyho:ımbcr

olmak

tızcre

su filcr de

lıu)'iik

önem

vermişlerdir.

Scher vaktinele

onmıız,

>Jkir,

kıraaı, fikır

vc muraknbe

ıle

dolu

yo}anmışıır. Kl:ısık

Tutk

cdebıy>tı şiin

geleoeAJnde de

s;ıoo

ruzg:in, scher

\':ıktı ıle ilışlcılcndııilad< kull:tnıbgdmektcdır.

Scher

'':ıktı.

kbsik TUrk

cdebo)':ltı şirindc

hem

'.:ım:ın

unsuru, hem <k

tıb4aı h:ılı ol:ır:ık

çok

genış şckikle işlenen

uosurlud:an bari

olmuştur.

Bu ifadeler, göldcnn

bpısının açılması, nıhmet

rcU csmcsi,

nzıklann d>l\lulmMı,

ibadet

zamnnı olm:ısı, y:ıpılaıı sanıimi

duainno

kılbul olmıısı, açılan

ellerio

boş

clöndürülmemesi, günüllerin

ıeseJJi bulONsı,

1.ikrin en

fC)ı7.b

oldugu :l.'ltii:Ullardan

olması,

tövbe ve

isojif:ıt

\':lktı olımsı, şükur ı:ımruu olm:ısı gıbi ~ çcvte<>ın<k ~ S:ıb:i-\':llaı i!ışkı<ınde ''\'2kl-ı

scher'' ,,. "scher''

ıf:ıddco ile kulbnılnuktıdır.

1 6 SaM gıi/Mz olur vakt·i seberrl e GW!!'

atıkane

berr

ıi

bahird e

Aş'l\'n

denli,

h:ıscı,

miilxd:i. di\'20C

v:asıfl:ın s:ıbi)':l)'ilklenmcktcdir.

S•b:i

ııt$:1vvufi man:ıtb

Hnk

oşığı a:ilık"ı scmbolıze

mnclrtcdk

Bu sem~ ~nısundo ~b:i,

13 Eze lindm sab.i

miifllik·ı

didJr Y anar tetn \ı ol an $şık· ı didJr

"müşt:ik-ı

efidir/ sevgili

ı

Ic bul U} m>

ıu:zusund>"

18 Sıim-yıiıı7n sa W cferg,1JN yanı

Gider wkı-ı ıdımi~ o diy.irr

"'dcıg:ih-ı ı-.irc/sevgilının k.ıpısın.ı ı-uzünu ~urrn", 26

Saw gibı schmk ol niy.iı-mmd

Bu

cfıngabı

der -i

clergJiıe

er bend

"göolunü

<kr-ı ckıwhc/dc1)..a!ıın k:ıptsıru

köle

etmiş"

27 Saal gibi st!lıerlmle seb.ir

^l't

CJndnın yoluna ıt!rlt-i h:ryaı cı

··c:ın.ın'ın

yuluncb

h~yıınnı ı

erk

eımış'' bır silikıır.

Bir

murşid-ı lciınilın ırşidı ıle:

lcılhi tAiıime

kendisini

ad:ıı-arak

serr u sülükunu

otıı.ımmbrıuı" ç-.ılışan s~ik,

hu

L'ğiomın mlibı ol;ıak

f'")lunin

gmn:rınış oklUğu ıso~ hıç bo~mad:ın muh:ıf:u::a

cdet"Ck

kolbırıi k:ısverrcn kurınrmayıı ç:ılışır.

i\Jiah'mn

başkn

her

şcp k:ılpıcn çıkarmak,

dün)U)'Il

de~r

1-crmc:mek,

•':lrlığın:ı scvinıp ı-old~ ü.ıulmek

,-.:rm.,

All.ıh

ik yconcn

s:ilık, ıundlerı:

~ıkı sıkı)'n s:ı.nlır.

Kur'ôn'da

duny-:ı

sevgisine

dıkknı çekılerek ıns•n uy:ınlmış (B:ıkara,

211U;

Aı-ılmr.ın. 14.,15, !45; H;ıdld 16), tlWıy:ı nasibi tsıcne"'k ahireon unurulınası klltulcnmış

(Balmr.ı,

200; Al-i

lıntıin,

145;

1'\ısi,

134, llüd, 15-16; lsr:i, 18; Meryem, 75;

Şı.ir.ı,

20;

N:i7Jiı.

37-38: A'li,

l(ı-17),

dünyu

Rimeılerini Allııh'ıan, Peyg.ımbcrlerdcn

ve Allah )'Oiund•

alı:ıdClll üsıun ıuııınbr ıehdıı c:dılmişar

(Tcrlx; 24). Ou

konuelıkı oı-c:derden bırisinde

"Bu

düny:ı h•y:ıu bır

oyun ve

~lcnccdcn ib:tretıır. A<ıl

yurt,

nhırcı

yurdudur.

Keşke

bunu

btlsdcnlı

(Ankcbüt. 64)." bu

konuı-a dikk:ıı çdcilmektcdır. Silık

de

hoı-ııı dusnıru k:ıbul cuiğı Kur'an-ı h.eı:imln ıelkınıne uıgun bır pış:ım ıd:ımc: ~wnr.

·

Scher '':Ikti ile

işığın

kolbindeki

muhabbcı

nrLusu

ilişkilcndıntir.

Bu

itişkl

içerisinde

<ubô. fq .a

aror.ın, olgunlaşma ı 2 yortlıma obıı bır

unsur obnak

<cmbnlı~e edılınckrcdır.

Yeryüıünün rızıklnııdınldı*' ı;eher

vakdndc, Allah

'ın b:ığı~lnmasını, mhmeı

ve bereket

sıııunasını ıım:ıçl:ıy:ın

-.ilik,

kolbındela muhııbbeı .ımısuı

b ko)rurken, .tikrin en

rq,..ıı

oldugu

v;ıl!'iı

nbmk knbul

edılen v:ılatre U)klUunu bulmuş \C

bu

m:ıncvı)'tll1 cım

3 amısund:ı.dır. Sc:her •·.kci muhııbbeı :uzu.•uılıı ı-:ırun lılpler için en fcıvll vııkiılerdir.

ı\şWn

feyz

bcn:ketınc g:ırk olm.sına prdıma

bôd

""'ı <:ıb:i'dır. S>b:i-yordıma ılı~lıisinde

"n:ışir''

'"

"nisıf'' if:ıdderi

ilc

kullaıulınnkıadır.

Bu

b:ığlanıda s:ıb:i, ı,oülistıin/giıl b:ıhçc:si

w.crindc

estiğındc;

2 SabJ My-i nmhabbet naşirüli r Gii/ ii sıinbıil ii reyh.in nJsmdır

"~.

sünbül ve

tc:yhon:ı !açması içınl n:isır/ı.ırdımcı olması"'

~ Giilistfın:z s.ıbJ

«nr

tar.i'L'l'l

Gören gtiliswnı bıılur halôwı

"gulisıanıı ı:ıri\ct/cızelık \"CrttlCSS"

R SabJ ile gezer gt'l'dmde teller SuW

il~ açıiılr ıJu

giiller

''ınze gıillen oçtırrn:ı.~ı·•

5 Sabri mm.ik f!ttrir gıih.:lra lxr dem

Gıilisıantla

ttii'T

revlan dnn-ii-dmı

'"briil bahçesine

p:ırlaklık

''ermesi"

vasıO:ını•la kat~ımıza çıkar.

Bui1Kia

gulıstıin.

s:illkıın

roplulugunu: f,>ill, sümbül, rcyhnn dn her bir

<işık/s:iliknn'ı

sembolize eder. i

ı

ekim bir <UAer beyine:

14 SaM hUy-i muhabhrt natiridir

SehımJe ~k.mm Msındır

"<i}ıklann [olgunl~masına] ni~m/ynrdııncısı" iliıdesiyle •ıncn birgoooının açılıp gül

olmasındaki katkısına

ben7.cr bir

şekilde knıkı

lle

ıişık/s:llik'i olgunlaşnran mürşid-i lciınil nbnık knrşımı>n çıkmakwlır. ı\!ürşid-i kıimiller; Allalı'ın

yery\.lzündcki

ıcıkcrleri, Rcsülullllı Efendınu:iın n:ııbleridırlcr

,..,

Allalı ır.ıdcsi,

Rcsülullah

Efmdimız"m

emri) k H:nreti Ali

Efcndımı•(len

silsilc:

ı-olu)

b gelerek. yolun

id:ıbve edcinıru

kur-an

azızkrden,

pirlerden

irşad•

memur kimsclerdir.

D~

yolu

gôsıeric~ tc:rbıyc

edici, h:il ilc et,Joci gerçek rehberler olan

mürşid-l

k:imiller, nefsini her türlü kötülüklerden

nrındırmış, muımainc maknmın• ulaşnuş. '-=•nın

worruf

sohib~ Hakk'ın sıfadan

ik

sıfıadannuş lcimıl insonbtdıt. Mevl:in:ı

Hazretkri de Mc:sncvi'sinde "Müryid-i kimillcr; minC\i

Clbıplcrdiı:, y:ış:ıy:ın c::uıb Kur'in-ı

Kerim'lerdir."

buı-urmakt:ıdır.

Bu be)"dcrde ubi,

mürşid-ı

lcimil

sınıfınd:ıtı

bir

şcyhı scnıbolize

ederken.

s:ibbn'ın olgunlaşmasltl(ln ar:ıa

unsur olamk

zikredilmckıcdir.

Oefbo:ilı,

klasik Türk

cdebiy:ıunda

halka

açık

)'<'r

obnı.k

ele

alınır, derviş

ile

birlikıc

çok

kulllnılır.

IXrKeh

şeklinde

de

kullarul:ıtı kclırnc

her

fıakir \C:

yolcunun

ba~

bir

ıcr ol:ınk gönilinuşrur (P:ıh,

2004: 112).

~luı;uaV\,f Ş2irlcr ı:mıfınd:ıtı eşik/kapı

önü

:ınbmındo lrullanıJ:ın

detg:ih,

sığırulacık

yer

olar:ık ışlenmişôr. Sab<inın gczinıi c:sn:ısında uı;tııdıi\1

yerlerden

bırisı dcrgah·ı

y:ir/sevgilinin

k:ıpısı'dır.

Buradan

aldıgı kokııyu, ıopmgı, ıozu,

haberi vs.

nşıji%1 ulaşonr. H:ik/ıoprnk an:isır·ı crb:ıadan olması

sebebiyle

ki:~

ik Türk edebiyan

şürirıde ÖLcUıkk

SC\'gilinin <Wgüsü hususunda oldukça

fuı.l> işleı:ımişıir. Topnık

don unsurun en

~sındadır, dolayısıyb lıakirdır.

Bu ncdenk: IC\'UÜ)'2

iş:ın:ıur (P:ıh,

2004:1 83).

Se-ogilıoın bulunduğu mah:ıl

k:ibe

olar:ık duşütıüldugunde

onun topl'lli\1

d:ı

ldbe toprngo oiUL Bu sebeple

şifa

bulmok,

mhmcı

ummak ,..,

baAoşl.ınma

dilemek

~bi nm:ıçlarla

bu

toprnı\ıl yii~

sürldür. Sabô • de:rg:i.h

ilişkisinde "dcrıifıh·ı

t.lcvl:i",

"dcl},-.ih-ı

y:ir'', ''be)'t-i Hud:i", "iklim-i

ıoşk", ''dc:rıı;üı-ı

dilim",

"d:it-ı

did:ir'', "kur -• ein:in", "eler -i

dcıg;ih" if.ıdeleri

ilc

kulbrıılmaktadır.

Bu

bağl:ırnc.b

$Ibi, 9 Sabri hamd ü sma ^eyler

^Huda'y:ı

Salar eder M im nılr - i hıidıiya

"Ailab'a hamd ü scna

eyleı·cn, llud:i'nın

nurun•

d,Jm:ı 5:ılaı

eden"

10 Hu i.mıiylt olur Mma'yı ıakir Olur

nim~-i imanına sJ}ıir

"llu ismiyle MC\I:i'p

zikrcdcn,ım:ırı niınctıne şükrcden"

11 Sabd dergah-ı Mevla'ya niyaz.Jar Görüne gözüne ctm.!il-i CebWr

''M"''Ü

'nın hLUUruııd:ı niyiz·d:ir/niyız

eden"

19 T tmif eyler saba beyr-i HuM'yı

SeiH'TlerdealurMim

nidıiyı

''AIIah'ın

evini

ı:ıwf

eylcycn"

vasıllanrl:ı

Hnk

:işı~

bir s:itiktir. "Ben insordan

ve

11/llsliırurusı)likr ,1/JtiNM.a/

ütfi

(Ainırlt

&/<)

Snıt~'qiiM/1

cınlm ıınc:ık b:ın:ı ib:ıdeı cısınler

diye

)':~m

tum

(üriyıiı,

5 6)."

uyeıi

d<>Wulrusunda

ilxıder, Albh'ııı ıı:t2!ıru b.<:ınm:ılc ıç:uı ıııpılan

kulluk

,ıWfelcti

ohr.ak

t:uıımlarur.

SUfiler,

1\JWı emretmemiş olsaydı

bil.:, O'na

ol.ın ~ı;i. snygı

ve

şukfır ıçın, ıbadeıin ~dm b:ıh~ımişler. c:mrcdılendeo d:ılu fıızlıı

n•. filc

ib:ıdeıJecle

Albh'a m:inm

yokJaşm

2

^ya

çalışmışlardır. lb:ıdetı, \':lf!tkbruıın oo-ıımı ıçin

btr

gıd:ı

bbu! ctmi<ler,

:ışk,

,evk, vcal içerisinde Allolı'u ib•det ernıişk~ Allah'ın isimlerini çeşitli şekillerde ve belli ••ı1lardn

"")icmck anbnunn gcleo

zıkır, r.u;ı\-vufun

:uu

unsurl.tnnd:ındı.r;

Sütilere gurc rikir m hü)'Ük

ıb:ıdetıir.

J;\llnh "çok

n:un~ kılınız" veııı

''çok oruç

runınuz"

demedi# halde "çok çok zıkredini7 (Al-i lınrin. 41; Ahzab. 41 , 42; Cum'o, 1 0)" diye cıııretmişıir. Bu da bir

b:ıkım:ı ıdkir ib:ıdeunın

önemone

dclıldir. Lıta zılur,

blp«:ki irnnru

ıırurnn

unsur

ol:ıtıık

ifa<k edilmektedir. Bu

yii>deıı

süliler rikre ayn

bır öncııı

vermektedir. Yine

başko

bir bqirn: sab:i,

20 Sab.i seyyalndır iklim·i tıfkın

Sab.i

uilıbidır nza·yı HakJı 'ın ''llııkk'ın masının ıııhbi''

21

Salti-rJtŞ

lu/ dii.Jidnn

bır

reyJlJat Cmıib.ı Mevlô'dan isı e i*ı

''Ceıı:ib-ı

Mcvli' dan

ıhs:ın ısıcyen"

\'ilS6y b bir

silık

ohr.ak

br<ımu:ı çıkm:ıkcıdır.

Idam elini üzen ne

ioşo

eelilen

ırısavvı.ıf.

üç

ıernd nıdhumdruı birisı

ol:tn

"ıhsıın"ı kendı

ne g:ıye edınmişıir . !llurok:ıhe ,.., ~hedq't: wJJuk edaı :amcllerdıc İlıs:tn rnabmı, ın:ıncvj

huşu

ve huzur içerisinde

ı\l12h'• ib:ıdeı

ederek

kolbın <emı.den~ ış:ueı eımektedır.

Bundan

dola)ı ıhs:ın mobmı olımısa

dlJlin bir

kı<ıruru

eksik

bınılc:ılmış

olur .

Kl~k

Turk

alcbıy:ıo ~ımodc sııb:i 5ÔZ

konusu

edıklığüıdc ooyllınku

en çolç one

çıkıın

li>.cllilderden

bırui

olur. Bu

ılişki

içensinde

s:ıb:i,

h"'zd kukulan

bır

yenle.n

ba~k•

bır )'ttt' cışt)-atı :u:ıa,lubercı olıno<ı ık

söz konusu

edilir'~ bır

posmo. bir ubk obru

stmbohıc

edilir .

T~şı<lıAı

guzc:J kokubr

ar.ısıncb mısk,

nmlxr. sumbül, rq han

'~gül

!Qbi çiçek ktılrul:m ld:L<ik Turk c::tkbı\'20 şaırleıinwce ismi~ kokubnlır . Aynı r.ınund:.

sab:i, gu1.d kokubnn çok

bulundu~/ureıiklij!ı

uJkdcr obn

Çın, ı\bçın

, . .,

llıııı dobrbnnd:uı

omcsi

ıle bilınır.

Gelenek

çcrçeve>ınde ı,.W,

ll

ı. ı\lub:ımnıed"ı '1Cmbolı1.e cunesı

5e:bcbtylc de guJ

çiçcAı

\'c guJ koL-usu

toplumumıuda

•yrr

bır ıob:ır

gorür. Bu bağlıunda sobci-büy/ koku i lişkiSi "buy·ı ~ 1", "biıy·i muhablxr', "büy-ı hıdi}'t:r' if.ıdden

ık laılbnılmıkudır.

Bu

bağbmda

<abi,

1 SaM gıllltir ol11rvakt·i sef)fJr({e D.:ıRufır bıiy-i giili htr tUhmk

"hiıy·ı

h"'l/giU koku•u

d;ıgıı:ın"

12 Sab:i

dostlUtını

eyler

zıy.iret

D.ıtJdır di Ilm! bi')" i bıclôyet

"ı:Onüllcrc

bÜ)

ı hid:i)'ct/hıdlycr

kokusu

d•Atcuı"

1 4 SabJ bıry-i mt~h.:ıb«t 11114iridir smerde illık.ınm nasındır

''büy·ı muhabbeı/muh•bbe• knkusunuo

)'2)':Ul"

\-:wfbnyb ClŞI)'OO. ubk ol:trak

~rşımız• çıknınkıııdır.

1'nsawuf

kıı:ıpbnnd:ı ı\llah sc:vgisı

genciitkie

"aşk"

,.c

"muhabbet"

sö:ıcükkn

ile ifade

edılınekıedır. Aşk

kelim<Si de 1\r.apça'cb

''s:ırm:ışık"

:ınbmın.ı gelır.

Bu

ba#ımcb

insan

işık olunc:ı, k;ılbıni

5e\'gi s:u:u ,..,

b:ışı:ınb:ış2

bpbr.

Muhabbet de ancak

tıd:ırun

bilebilc:cq9

m:tne\ı bır h:ız

,.., bzemr,

k•bılı)'tt ''~' p}ı-ete

göre

değişen bır

h:ildit. Sab:i cb silikler

•~ındı muhabbeti/aşkı

)'2)'2n

~tu

sembolize

eımektedır.

Sonuç

Klasik Türk

cdebiyıın şairleri y:ızmış

olduklan

şiiderinde doğu ~.ıi>ellikJerini

'"'

doı,>:ırun

kencline

özı,.ıi

unsurlanlll

ç~iıli

bcnYetmelerde,

manzunı

vc mooflerde

sıkçn kullianını~nr.

X.X ..

j'Ü>:)ıl şııideı:iıruzdcn Alwrlı

Hice

ı\!uh:ımmed

Lurti de bu gelenek

çerçcvcsınde pl'mış olduğu "soh:ı-n:iım" manrumesınde

sabi

nug.innın

sembolik anbmlanru gelenek

çei'ÇC'-esınde ışlcmışnr.

Sab:i;

nişır, n:isır,

z:ikir,

şikır, muşcik-ı

didir,

işık-ı

didit,

d:ir-ı dev:ı,

.cn-:ih, cilib, niyiz-mend, bcnd

sıf:tdanyl:ı ziktedilmclctcdır.

Sabi-riızg:ir ~işkisi

içerisinde sab:i, dert ehline deva \-.:ren un<ur

ol:ır:ı.k

sembolize edilmektedir.

Sabi-sche r

vııkti ilişkisinden hareke~c

)'li>Jbn

beyi~erde

sa b:\,

aşıil'n

den li, has ra,

mlibıela, cliv:ınc vasıflanru yüklenmiş. cnnını

Hak yol una

adamış

bir s:\Uk'i sembolize

eırncktcdir. Ayrıca

schcr

v:ıkrinde

esen sab:\, çiçeklerin

nçm:ısıruı ptdımcı

olan, onlara

ıazclik

'en:n un<ur

olmasının )':UU sıra :işık'ı/silikon'ı olgunloşıır:ın

unsur obrnk

kulbnılmıştır.

Sab:i-derg;ih

ilişkisanden

hareketle )'Uibn

bqıdetde s:ıb:i,

MC\Li'run

lupısuıcb dız çökmuş, rızasının cıhbi, lupısına )"'<

sun:n

bır silıı.'i

sembolize

cımc:kıı:dır

Sab:i koku

i1ı~kısinden lwckı:dc: ıv;l:ın bqiılcrdc s:ıbi,

giizcl kokubn

bır

)'erden

b:ışka

bir

)'CI'C ııışı)':ın ubk'ı

sc:mbolue

eımekıcdır.

!Uynakç:ı

Akü n, Ü. E ( 1994). ''Oivıın P..clebiı~ı u". DlA, IX, 389-42.5, isı:ıııbul.

Baıislam,

1 1. O. (2005). "Dh'2n

Şürinde

Sabi".

Osmaıılı Arn,rırmahrı

X.X.Vl, (Prof. Dr. Mehmet Çavu~u'ruı Armajt:ın ll). isııınbul.

Ceyl:ın, C. (2010). 'i\h-:ulı Efe''~' Bir Gazeli C zerine". Rehber Derw<i, Saı-c83.

Çoruhlu, Y. (2000). lutk Mııoloji<irun Anah:ıtbn. iswıbul: N&h:ılcı Kıcıbevi.

De'e~u,

E (2012).

Osmanlıcıı-Turkçe

Ansiklopedik

Lug:ıı.

Ankara: A)'dtn

Kııııbe\1.

Elm:ılı,

1 I.Y. (2000).

')~-arlı

Muhammed Lutti Efendi ve Erzurum

Desııinı".

Yeni

Om i ı De~isi, Sap: 49.

Ersöz. A. (1991). Alvnrlı Efe Haırcdeıi. izmir: Nil Yay.

nrsak~lu Eroııtu,

A. (2009). "Muhammed Lutfi Efenili'nin

Yapnlanmay:ın Şiıden llakkında

Bit Degerlenthrmc". EKEV

Akııdcmı

Ocrg"',

Saıı:

41.

Farsakoj\lu E"*'u, i\. (20HJ). J.licc

~luh:ımmed

Lutfi

Efenda'nın Şıırfennde

Din

,..,

Tıwwuf Kulıürü. İzmir. Işık

Akaderru

Yaı.

/llırrliıfllfllll ){ioy) ININMillif

J.iltfi

t-ilmrft

tfr)

5<tNJI'lfU11tll

l'al'$;ıkoğlu,

\. (2010). 1

l~cc Muhıımmcd

Lur6

EfeOOı'nın Şıirlenndc

Dini

\'t

TM:wvuf Unsurlar

(Yaıunlnnm>mış Dokıom Tez~.

hr.rurum:

Acıtürk

Onivcrsitcsl

S<t$)oal

Bilimler F.nstitü<ü.

Gufu, 1-l (21110).

"Divıın

urin<k

\';ıkı.ı

Seher".

Ulusbnır:ı.-.ı Sosy:ıl \nştıtm:ıbr

Dcıwsi (Klisık Türk F .dcbıyaonın ~•yn .. kbn Ozd S>)'"' Pm( Dr. TWJ:Ut KA R J\ BEY

Arm.~tını),

3 (1 5).

Cullüa; V. (2f 1Cl7). "Ah.,.,-b Eti: ll:vrctleri". Yenı Ümiı DcıWsi, Soıı: 71!.

( ,ULcl A. (21X).J).

J)inj T.ı,;ınu6

Turk

Edebıy:ıo {2.B:ukı). \nbr:c

Akç>!l

Ya).

Kuı,

G. (2000). "Bir

Ş:urı D<ğerlenclimıedcki Yı3nıcm: Ort:ık

Multcmcnin

Kulurulışı

,e ICJdc:

Şeklı".

Umi

Amşıırm:ılar, 1)~.

Edebiy:u,

Tarilı lncdcmdeıi, S:ııı:JO, 1691-6.Iscınbul.

Kutlu, H. (2(KJ6).

llıicc Muh:ımmed

Lutfi (Efe llnz_rctlcn)

Hayıiıı, Şoh<iycri

,, ES<'rlc:ri. i<onbul: Drunla Ya\'lllC\1.

Le\

cnı.

A. S. { 1980). D"=

Edebıpn

Kchmclcr ,,

Rcrru:ılcr .\lv.muru:ır

ve

~lcthumbr (3.Boskı). lsı>nbul:

Endcrun

Kiı:ıbcu

Lut li, l lticc

~luh:ınım<-d

{2011). l lul:isnril'l-hnkiipk ve

Mckıiıb:lt-ı J

hicc .\luhammed l •

.ın6.

Efe 1

hzrcıleri

\'akfi

ı\tti'L~u,

E G. (2012).

"ı\JC\ı·Bckr.ışı Şiınıxk B.ıd ı S:ıbıi ~lutıfi".

Turk KUltürü ve l l

rıo Btkt:ış

Veli

ı\r3Şnrmo O"~isi,

Sap: 61 .

Ono1, A. T. (2011'').

,\çıkl.ım:tlt Dnıın Şüri

Sölllljo1il

(llıu.. Cem:ıl

KL RNAZ).

1\nkor:ı: Buf~ık \iıyınaL

Özıurk,

A. (2(108). Tck

Kit:ıp Kur'ôn·ı

Kerim t-lcnb S•nr

Arası Kc:bnı~

Kelime.

isunbul: Kohr;ım;ın Ya).

P:lb. 1.

(2007).

t\ruikloı~lil< o;,.,n iın Sözl~ (15. &skt). l qıınbul: l\:2pı \'21:

Şemseı.ldln

S. (21)12).

Konıu~-i Tlırkı. i\nbı::ı: t\lfiı

Ya)\

Turk Dili,..,

t:.lebıy:w AnsıJJupc:dısi

(1990).

"Ru1ı:-.ir''. Vll,lsımbul: Octı.ıih

Yay.

Turk

Dılı,.., Edtbıy:m ı\ruı!Jop<dısı

{J99CJ).

"S:ıb:i".

\'ll, ht•nbul:

~h Yoı:

Ul utbg. S. {1999).

Tıısawuf

T enm l en

S()ıliiğii. l~ı:ıınbul: ~

lunfet Y ay.

Yi>ccl 1. (211J 2).

ı>..·yg:ımbcnmızin Hıy:au.

\nbm:

Dıı'mllCI \';ık6 Y:aı.