ici RöLIJYEveRESTORASYON DERGiSi !IllE i. Ahmet ARSLANOGLU Sivil Mimarimizin günümüze vakfettiği, modem mimarı manasında bazı 5.

RöLIJYEveRESTORASYON DERGiSi

5.SAYI FiATI: 1000 .• TL.

PRICE: 30 f,

SAHIBI

Vakıflar Genel Müdürlüğü Adına

Galip YiGiTGÜDEN

SORUMLU YAZII ŞLERI MüDüRü

Sadi BAYRAM

YAZI KURULU

fbrahim ATEŞ NEF'i BUHARALl HÜSEYiN SALEPCi

Sadi BAYRAM , Tahsin TÜRKER

Kerim ERDOGAN

TEKNIK YöNETMEN

Kerim ERDOGAN Gönderilen yazılar iade edilmez.

Yayınlanan yazılarda ileri sürülen fikir ve beyanlardan yazı

sahipleri sorumludur.

Makaleler kaynak gösterilmek kaydıyla iktibas edilebilir.

ön kapak : a)' Ankara Kalesi (Foto: Kerim Erdoğan) bl Anıtkabir (Foto Fatih Orbay)

c) ll. T.B.M.M. binası (Foto: lsmali ŞENGüNl d) T.B.M.M. binası (Foto: KUltUr Bakanlığı

Arşiv i)

Arka kapak: Edirne RUstam Paşa<Kervansarayı

(Kerim Aga Han mimarı ödülUnU kazanmış­

tır. Halen turistik tesıs olarak (otel) kUIIa·

n !lmaktadır).

TELEFON

31 78 57 311160/01-04

BASILDIGI YER:

öNDER MATBAASI -ANKARA 1983

ici

^!IllE

ÖNSÖZ . . . • . . . 3 ismet Ahsen MOCAN

Kargir yapılarda, onarım belirtme

teknikleri . • . . . • . . 5 idris KÖPRÜLÜ - Uğur ÜNAL DI

Siirt Ulu Camii ve Minaresi . . . . 19 Fuat Ş iŞMAN -Bekir S. ÇEL iK

Antalya Yivli Minare Külliyesi Hamarnı . . . 37.

AliKILCI'

iskiJip Şeyh Yavsı Camii Külliyesi· 47 Mustafa ELGiN

Erzurum Boyahane Hamarnı ve Camii . . . · 65

Hüdavendiğar AKMAYDALI

Nevşehir Tepeköy Eski Camii

i.

Sivil Mimarimizin günümüze vakfettiği,

modem mimarı manasında bazı

değerler üzerine . . . . • . . . • • . • . . . Süha ENGiN

77

91

Aşçıbaşı Konağı •.. · . . . . . . . . . . . . . 115 Perin TOPALOGLU- Bünyamin UYAR

Eski Malatya Ulu Camii . . . . . . . . . . . . • • . 125 Filiz OGUZ- Özkan ERINCiN

Kuşadası Kale Camii . . . • . . . . . . . . 135 Mücella KAYADEMiR-Ruhi AYDIN

Uşak Çakaloz Camii . . • . . . . . . . . 147 Murat iREN

Trabzon Çaykara Dernek Pazarı

GüneyKondu Mahallesi Camii . . . . . . . . . . . 165

~~~mJJJ~mJJJm, 1)0~(11~1(1(((1)1~

l~lriMriMIII V~

(r~mmı~

ii'k'ün milli an'anesi ve dini gereği temizlik ve yıkanmak yaşantısının en başta gelen ihtiyacıdır. Erzurum'un soğuk

iklimi, halkın yıkanma ihtiyacını münferitlikten çok kollektif-

liğe yöneltmiştir. Böylece hem ekonomi elde edilmiş, hem de daha sağlıklı yıkanma imkanı elde edilmiştir. Bu nedenlerle Erzurum'da hamamın yeri büyüktür. Nüfus yoğunluğuna göre hamam sayısının belirgin bir çokluğu hemen göze çarpmaktadır.

Erzurum nüfusunun fazla artış gösterınemesi ve yakacağı az olan

şehirde hamarnı ısıtmanın hayli masraflı ve külfetl.i oluşu sonucu günümüzde Erzurum hamamlarının birçoğu yıkılarak yerine yeni binalar yapılmıştır. Bir çoğu da metruk haldedir.

Halen çalışmakta ve çoğu vakıf olan hamamlar şunlardır.

Çifte Göbek Hamamı, Fuadiye (Pastırmacı) Hamamı, Gümrük Hamamı, Hanım (Numune) Hamamı, Kırk Çeşme Hamamı, Küçük Hamam, Murat Paşa Hamamı, Şeyhler Hamarnı ve Tahta

Hamamdır.

Bugün çalışmayan, ancak yüksek mimari kıyınet taşıyan Vakıflar Genel Müdürlüğü'ne ait iki hamam daha vardır ki, biri Lala Mustafapaşa diğer ismiyle Çöplük Hamamıdır. Bu hamamın

Mimar Sinan tarafından yapıldığı bilinmektedir. Son yıllara kadar faaliyetini sürdürmektc iken 1980 yılında kiracı değişikliğinde

önceki kiracı tarafından tahrip edilmiştir. Yıllarca gerekli bakımı

görmeyen hamam, yapılan bu son darbeyle kullanılamaz hale

getırilmiştir. Bugün bu kıymetli eserin onanmı plana alınmış ve gerekli hazırlıklara Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından baş­

lanmıştır. Diğer hamam ise yazı konusu olan Boyahane hamamı­

dır.

TARiHÇESi:

Boyahane Hamarnı Erzurum'un en yüksek mimart özelliği ve kıymeti olan oldukça büyük bir hamamıdır. Klasik Osmanlı

Çifte hamamları tipindedir.

Hamam, Kanuni Sultan Süleyman'ın hükümdarlığı yılların­

da (H.974, M. 1566) Hacı Emin Paşa tarafından yaptırılmıştır.

Mimarının kim olduğu bilinmemektedir. Kapısının üzerindeki kitabe kaybolmuştur. Hamamın kadınlar kısmı soyunmalığını

llyas isminde bir zat (H. 1030, M. 1621) yılında harnarola irti-

batını keserek·bir mihrap, f>ir de minare ilave ederek camiye tah- vil etmiştir¹•

Mustafa E LGI N

HAMAMIN TANITIMI:

Hamam il merkezinde, Karaköse mahallesi Cennet Çeşme sokağındadır. Oldukça işlek bir yerdedir. 49.50x32.00 m. eba-

dında güneyden kuzeye doğru gelişen dikdörtgen bir arsa üzerine oturmaktadır. Kuzey ve doğusundan yol geçmekte olup, batı ve güney duvarları evlerle çevrilidir. Kadınlar kısmı, erkekler kıs­

mından biraz küçük olup, plan açısından da farklılıklar arzet- mektedir (Plan 1 ).

ERKEKLER KlSMI:

,J

Yapının doğu kısmını teşkil etmektedir. Kuzeyden güneye

doğru olmak üzere soyunmalık, soğukluk, ılıklık, sıcaklık, su deposu ve ocak, en güneyde de külhan bulunmaktadır. Doğu . cephe soyunmalık dışında, hamamın diğer kısımları toprağa

gömülüdür. Soyunmalığın doğu cephesinde 2.50 metre genişlik,

2.90 metre yüksekliğinde sivri kemerli bir kapı, bunun solunda 1.13 m~tre geniŞlik, 2.64 metre yüksekliğinde bir kapı daha var- dır. Bunun solunda ise 1.13 metre genişlik, 1. 74 metre· yüksek-

liğinde basık kemerli bir pencere bulunmaktadır. Soyunma mahalli 13.30x13.30 metre ebadında kare planlıdır. Üzeri köşe­

lerde dört kemer, duvarlarda dört taklit kemere oturan büyük bir tuğla kubbe ile örtülüdür, üzerinde bir aydınlık feneri vardır.

Soyunmalığın güney duvarı üzerinde bulunan kapıdan, sivri tonozla örtülü 2.1 Ox13.30 metre ebadındaki temizlik, buradan üzeri üç adet kubbe ile örtülü 3.40-12.50 metre ebatlı ılıkhk kısmı­

na geçilmektedir. Buranın sağ taraf güney duvarında bir mihrap

vardır.

Hamamın yıkanmalık kısmı, ortada sekizgen planlı göbek ta-

şının bulunduğu mahal ve bu sekizgenin birer kenarında bulu- nan dört halvet ve dört eyvandan müteşekkildir. Göbek taşı­

nın bulunduğu orta kısmın üzeri tuğla kubbeyle örtülmüştür.

Halvetler de sekizgen planlı olup üzeri kubbeyle örtülüdür. Dik- dörtgen planlı eyvanların üzeri sivri tonozla örtülüdür.

. Yapının en güneyinde kadınlar kısmıyla müşterek 3~i83x29.00 metre ebadında üzeri tonozla örtülü sıcak ve soğuk su deposu, bunun güneyinde de 3.75x29.00 metre ebadında yine üzeri to- nozla örtülü külhan kısmı.bulunmaktadır. ·

65

KADlNLAR KlSMI:

Kadınlar kısmının kuzey duvarıı.da 3.30x3.30 metre ^ebadın­

da üzeri kubbeyle örtülü bir rüzgarlık bulunmaktadır. Böylece

soyunmalık kısmına daha kontrollu bir giriş sağlanmıştır. Rüzgar-

lığa batıdan basık kemerli bir kapıdan girilip, yine basık kemerli bir kapıdan soyunmalığa geçilir. Kadınlar kısmı soyunmaliğı

erkeklerinkinden küçük olup, 11.75x11.75 metre ebadındadır.

Üzeri yine köşelere dört kemer, duvarlarda dört taklit kemere oturan tuğla kubbe ile örtülüdür. Hamamın yapımından kısa bir süre sonra bu mahal camiye tahvil edilmiştir. Bunun için soyun-

malıktan yıkanmalık kısmına giriş kapısı kapatılarak bu duvara bir mihrap yapılmıştır. Buranın aydınlatılması için kubbeye üç adet pencere açılmıştır. Erkekler kısmı ile müşterek duvar üzerine bir tuğla minare yapılmıştır. Minare gövdesi 2.30 metre ^çapında silindirik olup, 5.13 metre yüksekliğindedir. Tuğla şerefe altı

kirpi saçak karakterinde dört sıradan meydana gelmiştir. Şerefe korkuluğu taş olup üzerinde herhangi bir süsleme bulunmamak-

tadır. Minare peteği yine silindirik olup, tuğladır. Külah ahşap

üzeri kurşun kaplamahdır.

Kadınlar ı<ısıııı soyunmaıığının (Caminin) güneyinde üzeri üç kubbeyle örtülü 3.60x12.45 metre ebadında ılıkhk yer alır.

Sıcaklık kısmı dört keriarı kısa, dört kenan uzun sekizgen planlı

bir mahaldir. Göbek taşının bulunduğu bu kısmın üzeri tuğla

kubbeyle örtülmüştür. Bu sekizgenin kısa kenarlarından halvet- lere girilmektedir. Halvetler düzgün olmayan kare planlı olup, üzeri köşelerde kemeriere oturan kubbe ile örtülüdür. Uzun kenarlarda da eyvanlar- yer almaktadır. E yvanlar dikdörtgen plan-

lı olup, üzeri sivri tonozla örtülmüştür.

HAMAMIN ONARlMDAN ÖNCEKi DURUMU:

Son 60 yıl süresince zahire deposu olarak kullanılan h;:;:•1dm,

Vakıflar Genel Müdürlüğü'nce 1968 yılında onarım programına alınmıştır. 1968 ^yılında çok harap bir durumda olan hamam, dört bir taraftan toprağa gömülü bulunmaktaydı (Fotoğraf:

1ı2). Sıcaklık kısmı kubbelerinin bir çoğu yıkılmış, kalan kubbeler ise delinme ve çökme durumuna gelmişti. Cephelerde olur olmaz yerlerden kapılar .açılmış, yonu taş kaplamalar yer yer bozulmuş,

duvar üzerinde ve kubbe kasnağındaki silmeler düşmüştü. Ha-

mamın içi toprakla dolmuş, cehennemlik çökmüştü. Duvarlar çok kötü durumda olup, yer yer yıkılmış, tüteklikler fonksiyo- nunu kaybetmişti. Cami kısmı da kullanılamaz bir haydeydi.

Minare şerefe ve külah kısmı harap bir vaziyetteyd_i.

RESTORASYON ÇALIŞMALARI:

1968 yılında başlayıp çeşitli senelerde günümüze kadar de- vam eden bu çalışmaları, senelere bağlı olmaksızın, imalat cin- sine ve yapıldığı mahale göre sıralamakta fayda görmekteyiz.

HAMAMIN ORTAYA ÇlKARTlLMASI:

ilk olarak gömülü ve dolu bulunan hamamın içinin ve etra-

fının temizlenip açılmasıyla işe başlanmıştır. Hamamın güney ve

batı cephesi özel mülkiyetlerle sarılı orduğundan bu kısımlarda

bir işlem yapılmamıştır. Kuzey cephesi toprağı hafredilerek giriş

seviyesine kadar temizlenmiştir. Bugün burada Erzurum Beledi- yesince düzenlenen küçük bir yeşil alan mevcuttur. Doğu cephe- sinden yol geçmektedir. Burada hamamın erkekler kısmı soyun-

malığına tekabül eden kısmın 1.50 metresinin toprağı hafredile- rek, yolun kaymaması için istinat duvarı yapılmıştır. Hamamın

bu cephede sıcaklık ve külhan kısm,ı yine tQprağa gömülüdür.

Yoldan hamamın üzerine geçişi önlemek için bu kısımda beden

duvarı yükseltilerek üzerine demir parmaklık yapılmıştır. Bu duvarda bulunan tüteklikler yeni yapılan duvarda devam ettiri-

lerek uygun çıkışları temin edilmiştir. Yapılan duvara güneyde bir kapı konarak külhan ve hamam üzerine kontrollu bir giriş sağlanmıştır.

DAMlN ONARlMI:

Hamamın yıkık olan kubbe ve tonozları imitasyon tuğla ile orijinal kubbe karakterine uygun tamamlanmıştır (Fotoğraf:

6,9). Bu onarımlarda örneklerine uygun ve yeterli aydınlıklar konmuş, üzerlerine özel imal edilmiş fanuslar takılmıştır. Göbek

taşı üzerine gelen iki kubbe ve soyunmalık kubbelerinin yonu

taşı kasnakları yapılmış, soyunmalık kubbelerinin üzeri saçla kap·

lanmıştır. Bütün dam sathına 7 cm. lik demirli mozaik döküle- rek dış etkenlerden korunmuş, damın suyu belirli noktalardan

dışarı atılmıştır.

CEPHELERiN ONARlMI:

Hamamın açık olan kuzey ve doğu duvarı yonu taşı kapla-

madır. Düşmüş veya harap olmuş yonu taş kaplamalar ve sil- meler yenilenmiştir. Yenilenme sırasında yeni konan kaplama

taşları orijinal taşlardan 1.5 cm. ^dışarı konarak ilavelerin orijinal kısımlardan ayır~edilme amacı güdülmüştür (Fotoğraf. 7). Bu 1.5 cm.lik çıkıntı uzaktan farkedilemeyeceği için yapılan onarımlar

eserin tamamına ahenkli bir şekilde katıİmış ve şekiller arasında

devamlılık sağlanmıştır. Yakından bakıldığında bu 1.5 cm. lik

çıkıntılar fark edildiklerinden günümüzün damgasını belirtmek- tedirler. Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kuru- lunun 14.9.1968 gün ve 4146 sayılı kararı ile tecriibeolarak

Boyahane Hamamında uygulanan bu onarım şekli Venedik Tüzü-

ğü'nde öngörülen hususlara da uygun bulunmaktadır. Bu onarım sırasında kuzey duvarına açılan muhdes kapı ve pencereler kapatı­

larak orijinal haline getirilmiştir.

MiNARENiN ONARlMI:

Minare şerefe tuğlalarının düşenleri yenilenmiş, şerefe kor- kuluk taşlarından düşmek üzere olanlar yerine monte edilmiş, eksik olanlar tamamlanmıştır. Minare külahı mevcuduna göre

yenilenmiş, üzeri kurşun kaplanarak mevcut alemi yerine kon-

muştur.

KADlNLAR KlSMI SOYUNMALIGININ (CAMiiNiN) ONARlMI:

Kadınlar kısmı soyunmaliğı 1621 yılında camiye tahvil edil-

diği gibi yine cami olarak onarılmıştır. Bozulan ve dökülen sı­

valar raspa edilerek yeniden sıvanmış, üzeri badanalanmıştır.

Bozulan taban tahta döşemesi yenilenmiştir. Elektrik tesisatı da tamamen yenilenen cam'ii 1969 yılında ibadete açılmıştır. Bugün de faaliyetini sürdürmektedir.

KADlNLAR KlSMI SlCAKLlGlNlN ONARlMI:

Kadınlar l<ısmı sıcaklığının faaliyete geçirilmesi onarım ba-

şından beri düşünülmemiştir. Bu maksatla burada yapılan onarım­

lar, dondurucu mahiyette olmuştur. Cehennemlik, açılmış, temiz-

lenmiş, ancak bir daha kapatılmamıştır. Cehennemlik, erkekler

kısmı cehennemliği ile irtibatlı olduğu için bu irtibat kanalları,

ileride sıcak dumanın bu yüzden çıkmasını önleme amacıyla du- var örülerek kapatılmıştır. Bozuk ve yıkık olan ,duvarlar tamir edilerek bu kısımda planlanan onarım bitirilmiştir.

ERKEKLER KlSMI SOYUNMALlGI ONARlMI:

Suranın kullanıldığı zamanki durumu hakkında pek bilgi yoktur. Ortada fıskiyeli bir havuzu bulunması büyük ihtimalken,

yoktur. Zahire deposu olarak kullanıldığı sıralarda sökülerek

başka bir hamama monte edilmiş olması muhtemeldir.· Buraya ahşap doğramalı milnferit soyunma kabinleri yapılmıştır. Bu kabinierin üzerine bir merdivenle çıkılarak, uzun sedirler üzerine

müşterek soyunma kısımları teşkil edilmiştir.

ERKEKLER KlSMI SICAKLlGI ONARlMI:

Erkekler kısmını faaliyete geçirmek üzere cehennemlik açı­

lıp temizlenmiştir. Ocak kısmına yakın olan yerler, yine orijinal

şeklinde taş ayaklar üzerine ateşe dayanıklı ot taşı sallarla kapa-

tılmıştır. Ocağa uzak olan yerler ise yeni bir uygulama ile beto- narme döşeme dökülerek cehennemlik kapatılmıştır. Çalışmayan

tütekliklere işlerlik getirilmiş, bozuk veya yıkık olan duvarlar tamir edilmiş, bütün hamam iç sıvası raspa edilerek yeniden

sıvanmış tır.

KÜLHAN VE SU DEPOLARI ONARlMI:

Hamamın soğuk ve sıcak su olmak üzere toplam 120 ton kapasiteli büyük su deposu vardır. Su depolarının sızdırmasının

önlenmesi için tabanı blokaj, grobeton yapılmış, üzeri ve duvar- lar 3 cm.lik mozaik ile sıvanmıştır. Hamam ve suyun ısıtılması

önceleri fuil-oil ile düşünülürken, sonradan ocakta tadilat yapı­

larak katı yakıtla çalışır duruma getirilmiştir. Ocağa büyük bir dövülerek bombeleştirilmiş demir kazan konmuştur. Altında aralıkları ayarlanabilen pik döküm bir ızgara konmuştur. Külha-

nın büyük bir yakıt deposu bulunmaktadır.

SU TESiSATI

Bugün Hamamın kendi kaynak suyu bulunmamaktadır.

Hamamın su ihtiyacı, .şehir şebeke suvundan karsılanacaktır.

FOTO: 1

Erzurum Boyahane Hamarnı güneyden görUnUşU, 1968 yılı onarıma başlarken

Mevcut pöhrenk su şebekesini çalıştırma imkanı olmadığından·

hamama yeterli çapta demir boru ile sıcak su soğuk su tesisatı döşenmiştir. .

Hamamın kalın duvarları delinerek su şebekesi fazla dolaş­

tınlmadan en kısa yoldan geçecek şekilde planlanıp suyun depo

basıncıyla bütün kurnalara yeterli miktarda akıtılması sağlan­

mıştır.

IŞIKLANDIRMA

Hamamın sıcaklık kısmında bütün kubbeler üzerinde bulunan çok sayıdaki aydınlıklar ve bunların üzerine konan özel kubbe

fanusları yeterli derecede gün ışığının içeri girmesini sağlamak­

tadır. Gece aydınlatılması elektrikle olacaktır.

1983 YILI RESTORASYON PROGRAMI:

1968 yılında başlatılan restorasyon çalışmaları 1983 onarım yılında tamamlanarak hamamın işletmeye açılması planlanmıştır.

1983 yılında yapılması gereken işler şunlardır.

1. Hamam tabanı ile bede~ duvarlarında 1.20 metre yüksek-

liği kadar m ermer döşeme ve kaplama yapılması,

2 Mermer kumaların yeniden yapılıp yerlerine konması,

3. Kapı ve pencere doğramalarının yapılıp yerine takılması, 4. Yer yer sıva işleri ile hamamın içinin komple badanası­

nın yapılması ve yağlı boya işlerinin tamamlanması,

5. Soyunmalık kısmının çalışır hale getirilmesi,

6. Elektrik, su ve kanalizasyon bağlantılan yapılarak hamam

işletilmeye açılacaktır.

KAYNAKLAR

ı. I.H. Konyalı, Erzurum Tarihi, Istanbul- 1960, S: 281 2. Vakıflar Genel MOdOriU!iO Teseli Arşlvl

FOT0:3 Cami kısmı köşe kemer tromp ve kubbe onarım öncesi (1968)

FOT0•5 Boyahane Hamarnı

cehennemiiği açık durumu (1970)

FOTO: 2

Kuzeyden görUnUş (1968)

FOT0:4 Cami mlhrabı onarım öncesi (1968)

FOT0:6

1979 yılı onarım çalışmaları

FOTO: 8

1972 yılı onarımı kuzey gör!lnUş.

FOT0:7 1970 yılı onarım çalışmaları

FOTO: 10 1982 yılı onarım sorna sı doğu görünüş.

FOTO: 11.

Hamamın

Erkekler soyunmanlığı

1982 yılı onarım sonrası.

FOTO: 9

1972yıh onarımı güneyden görünüş.

ERZURUM BOYAHANE HAMAMI RÖLÖVE PROJESİ

---

. ;ı:-'

A -·A KESiTi

O 1 2 3 4 5 Mt

·m .., w o

a..

w >

:o

:o·

:i

~

w z

<(

:ı:

~

o

::::> ~ 0:::

::::>

~ w

/ / 1

1 /

1 1

1 1

1 1

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1.1 1 \

1 1

1 \

\ \

\ \

\ \

\ _\

'

',,

o

"

·-

·-

_w

~

u

u

·-

·-

_w

~

LL ıl

·-

·-

_w

~

lJJ 1

w

en w

-, o

0:::

0..

IIJ.JJ

>

:o

:o

~

<C

~

<C ::JC

w z

<C ::JC

~ o m

~

~ 0:::,

~

N 0:::

w

A E

-·-·

'7 o

<!<ıl i

::ı 111

i

mil>

., ın

·v; •t=

w ~

m

m

- ^z

...J

a..

z ~

(/)

~ f2

(/)

w

0:::

w z

~ ~ o co

~

~

::>

N

w

---

·-

·-

_w

~

o

u·

(/)

ft.U

...,

o a::

0..

z o

~

a:: ~

(/)

w a::

~ <(

~

<(

:X:

w z

<(

:X:

~

o

~ ::J

a::

::J

·N

a::

w

ı ı ı ı ı ı ı ı ı

! ^ı ı

-·-·-+·

ı 1 ı ı

- · - * - · ı

'lı

o

ı ı

1 ı ı ı ı ı

:>::o ıf5 0..

OUJ vıO

;,:::0

<(C.

v;o uuı

o