ici RöLIJYEveRESTORASYON DERGiSi !IllE i. Ahmet ARSLANOGLU Sivil Mimarimizin günümüze vakfettiği, modem mimarı manasında bazı 5.

RöLIJYEveRESTORASYON DERGiSi

5.SAYI FiATI: 1000 .• TL.

PRICE: 30 f,

SAHIBI

Vakıflar Genel Müdürlüğü Adına

Galip YiGiTGÜDEN

SORUMLU YAZII ŞLERI MüDüRü

Sadi BAYRAM

YAZI KURULU

fbrahim ATEŞ NEF'i BUHARALl HÜSEYiN SALEPCi

Sadi BAYRAM , Tahsin TÜRKER

Kerim ERDOGAN

TEKNIK YöNETMEN

Kerim ERDOGAN Gönderilen yazılar iade edilmez.

Yayınlanan yazılarda ileri sürülen fikir ve beyanlardan yazı

sahipleri sorumludur.

Makaleler kaynak gösterilmek kaydıyla iktibas edilebilir.

ön kapak : a)' Ankara Kalesi (Foto: Kerim Erdoğan) bl Anıtkabir (Foto Fatih Orbay)

c) ll. T.B.M.M. binası (Foto: lsmali ŞENGüNl d) T.B.M.M. binası (Foto: KUltUr Bakanlığı

Arşiv i)

Arka kapak: Edirne RUstam Paşa<Kervansarayı

(Kerim Aga Han mimarı ödülUnU kazanmış­

tır. Halen turistik tesıs olarak (otel) kUIIa·

n !lmaktadır).

TELEFON

31 78 57 311160/01-04

BASILDIGI YER:

öNDER MATBAASI -ANKARA 1983

ici

^!IllE

ÖNSÖZ . . . • . . . 3 ismet Ahsen MOCAN

Kargir yapılarda, onarım belirtme

teknikleri . • . . . • . . 5 idris KÖPRÜLÜ - Uğur ÜNAL DI

Siirt Ulu Camii ve Minaresi . . . . 19 Fuat Ş iŞMAN -Bekir S. ÇEL iK

Antalya Yivli Minare Külliyesi Hamarnı . . . 37.

AliKILCI'

iskiJip Şeyh Yavsı Camii Külliyesi· 47 Mustafa ELGiN

Erzurum Boyahane Hamarnı ve Camii . . . · 65

Hüdavendiğar AKMAYDALI

Nevşehir Tepeköy Eski Camii

i.

Sivil Mimarimizin günümüze vakfettiği,

modem mimarı manasında bazı

değerler üzerine . . . . • . . . • • . • . . . Süha ENGiN

77

91

Aşçıbaşı Konağı •.. · . . . . . . . . . . . . . 115 Perin TOPALOGLU- Bünyamin UYAR

Eski Malatya Ulu Camii . . . . . . . . . . . . • • . 125 Filiz OGUZ- Özkan ERINCiN

Kuşadası Kale Camii . . . • . . . . . . . . 135 Mücella KAYADEMiR-Ruhi AYDIN

Uşak Çakaloz Camii . . • . . . . . . . . 147 Murat iREN

Trabzon Çaykara Dernek Pazarı

GüneyKondu Mahallesi Camii . . . . . . . . . . . 165

S$1MIIiıl

U~U ... (f~MI~I~

V~

mıiınr~~~S$ıiı

iirt Ulu Camii, Selçuklu Devri Mimarisinin Anadolu'da bilinen en eski yapılarından birisidir. ilk örneklerini Tür- kistan ve iran'da görebildiğimiz mimariye bağlı "Çini Sanatının", bu yapıyla birlikte Anadolu'da görülmeye başlaması kanaatimizce önemli bir husustur. ileride tanıtmaya çalışacağımız daha birçok özellikleri bakımından bu yapının Mimarlık ve Sanat tarihimizde önemli bir yeri bulunmaktadır. Ne yazık ki, yüzyılların tahribatı ve

değiştirmeleri, bu kıymetli eserimizin birçok özelliklerinin yok

olmasına neden olmuŞtur. Yapının bazı bölümleri yok olmuş,

ayakta kalabilen caminin mahiyeti' önemli ölçüde değiştirilmiştir.

Buna rağmen, yapının önemli bir parçasını oluşttiran çini süsle- meli minare, özelliğini önemli ölçüde muhafaza ederekgünümüze kadar ayakta kalabilmiştir (Fotoğraf: 3,5).

Dikkate değer birçok özellikleri yanında çözümleomemiş birtakım problemlerinin de bulunması, yapının çok yönlü bir

araştırma ve incelemeye tabi tutulması nı gerekli kılmaktadır.

Ne yazık ki, bu konuda çok az şey yapılmıştır. Son yıllara ka- dar harap' bir durumda bulunan yapı hakkında konuşmak, şüp­

hesiz kolay değildir. Ancak cami ve çevresinde yapılan hafriyat neticesinde ortaya çıkan bazı bilgi ve bulguları değerl~ndiren

rahmetli Ali Sa im Ülgen'in yapı hakkındaki tesbitierin i 1962 yılında yayınlamış olması¹ bu- konudaki çalışmalara bir b~şlan­

gıç olabilirdi. Kendi dallarında ihtisaslaşmış değerli bilim adam-

larımızın, bilinenierin ötesinde araştırmalara yönelme eğilimlerine rağmen, yıllardır hakkında söz edilmeyen bu yapıyı ve sorunla- rını gündeme getirmek istedik. ·

YAPI NIN ONARlM öNCESi GENEL BiR DEGERLENDiRMESi:

Onarım öncesinde oldukça harap bir durumda bulunan yapı­

nın (Fotoğraf: 1, 2, 3, 4) genel bir değerlendirmesini yaparken;

mevcut rölöve projelerinden istifade 'edilmekle birlikte, hafriyat

işlemini bizzat yürüten Y. Mimar Ali Saim Ülgen'in tesbitlerinden gen iş ölçüde faydalanılmıştır²•

CAMi:

Yapının bir parçasını oluşturan caminin oranımına Vakıflar

Genel Müdürlüğünce 1957 yılında başlanılmıştır. Hafriyat netice- si ortaya çıkarılan bazı bilgi ve bulgulara g.öre; yapının, ilk bölüm- lerinin temellerde mevcut olduğu, o günkü caminin bir enkaz yı­

ğını içine tarıhi yapı planı az .çoK muhafaza edilmek, malzeme ofarak da tuğla yerine içten moloz, dıştan kesme taş kullanılmak

idris KöPROLO -Uğur ONALDl

suretiyle yeniden inşa edildiği belirtilmektedir. ilk yapı; üzerinde birer mihrabiye bulunan iki ayak ü~erine oturmuş trompiu bir kubbeden ibaret iken, diğer bölümlerin sonradan ilave edilmiş olabileceği öne sürülmektedir. Tuğla temelleri kalmış kısımların çok tahrip olması nedeniyle ilk yapının nerelere kadar devani ettiğini kestirmenin mümkün olmadığı anl~tılmaktadır.

. Bu değişikliklerden anlaşılatağı üzere, caminin ilk planı değiştirilmiş ve orijinal şekli bozulmuştur. Tek kubbeli bir me- kandan ibaret bulunan caminin ön tarafına bir eyvan eklenmiş,

fakat Büyük Selçuklu geleneğinden farklı olarak ^eyvanın iki

yanına ve evyana dikey uzanan tonozlu iki nef'le transeptli bir

şema meydana getirilmiştir. Ayrıca ilk kubbenin doğusuna ve

batısına eklenen ve kemerlerle birbirine bağlanan kubbelerle geniş bir saf nizarnı oluşturul~uştur. Bu genişliğine mek~n bi- , çimini tonozlu bölümlerde de görmek mÜmkündür (Bkz. Rölöve

projeleri).

. Son yüzyılda yapının harap bir duruma gelmiş olması nede- niyle, ibadet ihtiyacını karşılamak amacıyla caminin doğusuna yapılan ilave binanın inşası sırasında mevcut bazı kısımların yıkıl­

dığı ve caminin medrese odalanyla ciları irtibatının kesildiği anla- şılmaktadır. Böylece bütünlüğünü gittikçe kaybeden yapı toplu- luğuna yine 1905 yılında al~kasız bir saat kulesinin ilave edildiği­

ni görmekteyiz (Fotoğraf: 1 ).

Yapının gördüğü bu değişikliklerin yanında, inşasında kulla-

nılan harç malzemesinin de yörenin yaygın biçimde kullandığı

"Cas" maddesinden oluşması, ayrıca bir talihsizlik olmuştur.·

Zira rutubete karşı çok hassas olan bu . maddenin kullanılması yapının tahrip olmasınr hıziand ırmıştır.

Mihraplar:

Yapılan çalışmalar sırasında ortaya çıkarılan en önemli nok- ta caminin tali mihı:aplarıdır. Ayaklarda bulunan bu mihraplar, Selçuklular zamanında ilk örneklerini iran'da görebildiğimiz bir karaktere· sahiptirler. Bu mihraplardan ancak birinde tuğla

ve turkuaz (Türk rriavisi) çinikarışığı bezemelere ve taç kısmıyla düşey kenarlarında r~mt süslemeli alçı kabartmaların izlerine rast-

lanıldığı belirtiimektedir. Bu kabartma motiflerin içinde yazı firizi

ı. All Saim ülgen, "SIIrt Ulu Camii", Vakıflar Dergisi, Sayı: 5, Ankara, 1962, s. 153-157.·

2. All Saim ülgen, aynı makale.

bulunduğu görülmesine rağmen, desenlerde açıklık bulunmadığı

için bunların tespitlerinin mümkün olamadığı anlaşılmaktadır.

Mihraplardaki mevcut çini kaplamaları ise önemli bir bölümünün

dökülmüş olmasına rağmen zemindeki izlerinden geometrik şe­

killerinin çıkartılması mümkün olabilmiştir (Fotoğraf: 8, 9), (Proje: 12).

Caminin tilf mihraplan hakkında elde edebildiğimiz bu bilgi- lere karşılık, kıble duvarında yerleri mevcut üç adet mihraptan hiç söz edilmemiş olması, bu mihrapların onarım öncesi durum-

ları hakkında bir bilgi sahibi olmamızı güçleştirmiştir. Bilahare 1962 yılında bu mihrapların alçıdan sade bir şekilde yenilendiği

görülmektedir. XII. Yüzyıla ait bu yapının tali mihraplarında ve minaresinde görülen çini süslemeler, orijinal minberindeki zarif

işçilik göz önünde bulundurulduğunda, hiç olmazsa yapının ilk halinde mevcut olması gereken ortadaki mihrabın büyük bir sanat özelliğine sahip olabileceğini aklagetirmektedir (Fotoğraf: 10,11 ).

Minber:

Zarif bir işçililde ceviz ağacından yapılmış olup, orta boy minberlerdendir. Üzerine yazılmış yazıların noksanlıklarından bazı bölümlerinin tamir gördüğü anlaşılmaktadır. Kapısının taç

kısmındaki onarım kitabesinde, minberin 1247 yılında yaptınl­

dığı yazılmaktadır. Kapı sövenin sol yan tarafında Şelçukl nesih·

ile yazılmış usta kitabesi bulunmaktadır. Minberin çeşitli bölüm- leri sôre ve ayetlerle süslenmiştir. Minber korkulukları ve külatı eteklerindeki yazılar küfi celisı, kapı yanlarındaki yazılar ise kOfi nesih ile yazılmıştır. Halen Ankara Etnoğrafya Müzesi'nde teşhir edilmektedir³

MiNARE:

Yapı topluluğu içerisinde, özelliğini önemli ölçüde koru- yarak zamanımaza kadar gelebilmiş en önemli parça, caminin

tuğladan ffriize çinilerle süslü minaresidir. Camiden ayrı ve cami- ye göre çarpık olarak yapılmıştır. Oldukça yüksek kare bir kaide- den ufak bir küple gittikçe daralan silindirik bir gövdeye geçil- mektedir. Minareye, kaidenin kuzey tarafında bulunan oldukÇa yüksek bir kapıdan girilmektedir. Onarım öncesindeki fotoğraf­

larından şerefe, petek ve külah kısmının mevcut olduğu, ancak rölöve projelerinin hazırlanması sırasında bu kısımların çizimine yer verilmediği, söküm ve yeniden yapım esnasında dikkate alın­

madiğı görülmektedir. Bu kısımlarla ilgili elimizde yeterli bilgi bulunmamaktadır (Fotoğraf: 1, 3, 5), (Proje: 10, 11).

Esas bünyesi tuğla olan minarenin en çok dikkati çeken tara-

fı, şüphesiz bedeni bir gömlek gibi saran çini kaplamasıdır. Firı1-

ze sırlı tuğla süslemeler, geometrik geçmeler, örgü ve yıldız mo- tifleriyle baştan aşağı süslenmiştir. Günümüze kadar ayakta · kalabilmesine rağmen önemli ölçüde tahribata uğramıştır. Çev- resinin enkazia dolması sonucu toprakla temas eden bölü~le-

. rinde çürümeler meydana gelmiştir. DıŞ tesirler nedeniyle çini gömlek dağılmaya başlamış, dökülen kısımlar yer yer sıvanmış

ve meydana gelen kabarınalar neticesinde motif ve desenlerdeki rutenk bozulmuştur. Bu sebepten dolayı minarenin giriş kapısının çini bezemeleri yanında, diğer birçok bölümlerdeki motiflerin de tespitleri mümkün olamamıştır.

Onanm öncesinde özenle yapılan çalışmalar sonucu minare- nin toprak üstünde kalan kısmının tümüyle istanpajı alınmıştır.

Bu ıstanpajlara göre tespitleri mümkün olan ·desen ve motifterin restitüsyon projeleri _çizilmiş ve Ali Saim Ülgen tarafindan Vakıf­

lar Dergisi'nde yayı~lanmıştır. Eksik bölümler üzerinde çalışmalar sürdürülmüş, tespitleri mümkün olabilenler projelendirilmiştir⁴•

1957 SONRASI YAPILAN ONARIMLAR:

Onanm öncesi değerlendirme yapılırken, yapının önemli öl- çüde harap bir durumda bulunduğunu belirtmiştik. Kısmen çök- me tehlikesi gösterdiği için, Vakıflar Genel Müdürlüğü'nce 1957

yılında onarımana başlanılmış ve aralıklarla onarılarak günümüze kadar gelinmiştir. Camide başlatılan onarım işlemi bitiriimiş ol-

masına rağmen, minarenin onarımı henüz tamamlanamamıştır.

Onanm öncesinde ·cami ile minarenin farklı durumda bulunması

ve değişik özellikler arzetmesi nedeniyle değişik onanm metod-

ları uygulanarak, onarımlar adeta bağımsız olarak yürütülmüştür.

au nedenle yapılan onarımları anlatırken konuyu ayrı başlıklar altında ele almayı uygun gördük⁵•

CAMiDE YAPILAN ONARIMLAR:

Geçmişte büyük değişikliklere sahip olmuş caminin onarım

yöntemi tespit edilirken; öze dönük köklü restorasyonlar yerine, mevcudu ihya mecburiyetinde kalınıldığı anlaşılmaktadır.

Yıllar önce başlatılan onanmın büyük bir bölümünün önceki

yıllarda yapılmış oıması ve elimizde yeterli dökümanın bulun-

maması nedeniyle anaramlar hakkında bilgi vermekte güçlük çekilmiştir. Bu sebeple rölöve projeleriyle, caminin bugünkü

·durumu mukayese edilerek genelde bir bilgi verilmeye çalışıl­

mıştır.

1957- 1980 ONARlM LARI:

ilk iş olarak cami ve çevresindeki enkaz kaldırılmıştır.

Bu işlem yapılırken caminin doğu tarafında bulunan ve med- rese odalarına ait olduğu sanılan yapı kalıntılarının dikkate

alınmadığı görülmektedir. Böylece tarrıamen bağımsız hale ge- len caminin güney-doğu ve güney-batı köşelerindeki girintilerin üzerieri birer tonozla örtülerek cami plan şemasının tam bir dikdörtgene tamamlandığı görülmektedir. Aynca cami bünye- sine dahil edilen güney-doğudaki tonozlu bölüme betonarme

mahfıl yapılarak, doğu cephesine açılan bir kapıyla dış irtiba- tının sağlandığı görülmektedir. (Proje: 16,17)

Mevcut durum ve tespit edilen izler değerlendirilerek, cami- nin bozuk ve de ayrı yıkık durumda bulunan beden duvarları,

dam örtüsünü oluşturan tonozlar ve kubbeler büyük ölçüde onarıl­

mıştır. Beden duvarları içten moloz taş olarak örülmüş ve sıvan­

mıştır. Dış tarafta ise; kuzey cepheyonu taşı olarak kaplanmış, batı cephesinde. de devam ettirilmek istenilen yonu taşı kaplama işlemi, bu cepheye bitişik evlerin bulunmaSı nedeniyle yarım bı­

rakalmıştır. Diğer iki cephe ile tambur duvarları moloz taş olarak örülüp üzerieri sıvanmıştır. Tonozlar ve kubbeler içten ve dıştan

yonu taşı olarak tamamlanmıştır. Ancak daha sonraki onarım­

larda bu bölümlerin içten sıvandığı dıştan ise prowinol tecrit malzemesi ile kaplandığı görülmektedir (Fotoğraf: 18).

Cami temellerinin; kışın yükselen, yazın ise alçalan yeraltı

su seviyesinin tesiri ile tehlikeye girmekte olduğu ve beden duvar-

larının rutubet aldığı görülerek dört cephede drenaj yapılması kararlastırılmıştır. Caminin üç. cephesindeki drenaj işlemi tamam-

3. M. Zeki Oral, "Anadolu'da Sanat Değerı Olan Ahşap Minberler, Kitabeieri ve Tarlhçelerl", Vakıflar Dergisi, Sayı: 5, Ankara, 1962, s. 3g.41 (Daha geniş bilgi Için bu kaynaktan Istifade etmek mümkündür).

4. Minaredeki yerlerini belirtmek amacıyla çlzdl!jlmlz projedeki motif ve desenlerden;

A, B, D, E, G, H, K, L, N, O, P motif ve desenler All Saim 01- gen'ln restltlsyon paftalarından,

c motıfl, Dr. Orhan Cezml Tuncer,

T motlfl, kaplaması tamamlanmış bölümden (rölöve) alınmıştır. · 5. Vakıflar Genel Müdürlü!jü - Abldeler Şubesi Müdürlüğü arşivinde

mevcut, Teknik Raporlar, Fotoğraflar ve Projelerden Istifade edilrhlştlr.

lanmış, batı ve güney-batı duvarına bitişik evlerin hen·üz yıktırıla­

mamış olması nedeniyle bu kısımlardaki drenaj işlemi tamamlana- mamıştır. Güney cephe zemin kotunun, cami iç kotundan yakla-

şık 4.00 metre yüksekte oluşu nedeniyle bu cephede hafriyat yapılarak hava koridoru teşkil edilmiştir.

Caminin alt pencerelerine demir parmaklık, üst ve tambur pencerelerine ise içlik ve dışlık yapılmıştır. Oldukça iddialı yapılan içlik ve dışlıkların orijinal parçaları mevcut olmadığı ve elimizde herhangi bir döküman bulunmadığı için bunların hangi esaslara göre yapıldığı tespit edilememiştir (Fotoğraf: 14, 15).

Yine bu onarımlarda cami avlu duvarları, harpuştaları ve çev- re tanzimi yapılmış, doğudaki sekili bölümü gömme w.c. teşkil edilmiştir. Caminin batı beden duvarına bitişik evlt;r istimlak edi- lerek yıktırılmıştır.

1981 - 1982 ONARlMLARI:

Caminin batısına bitişik evlerin yıktırılmış olması nedeniyle

batı ve güney-batı cephelerinde yarım bırakılan drenaj ve duvar kaplama işlemi tamamlanmıştır. Caminin dış cephesindeki sıvan­

mış kısımlardaki bozulan sıvalar raspa edilerek yenilenmiş ve ba- dana yapılmıştır. Caminin elektrik tesisatı ve iç sıvası yenilenmiş-.

tir (Fotoğraf: 14,17,18).

Camide mevcut iki adet çinili mihrabiye ile kıble duvarında

yerleri belli üç adet mihrap konusuna daha önce yapılan onarım·

larvemihraplann özellikleri anlatılırken değinmiştik (Proje: 13).

1981 yılına gelindiğinde; mihrabiyelerden girişe göre sağdakinin

tamamen, soldakinin ise kısmen tahrip olduğu, kıble duvarında mevcut mihrap nişlerfnde ise mevcuttan hiçbir şeyin kalmadığı görülmüştür. Güney duvarında sadece yerleri bırakılmış mihrap-

laın orijinal durumları hakkında herhangi bir bilgi ve belge bulu-

namadığı için, bir önceki onarımda olduğu gibi alçıdan sade mihrap projeleri hazırlanmış, Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıt­

lar Yüksek Kurulu'nun onayı alınarak projesine .göre yenilen-

miştir (Proje: 14). Yüksek Anıtlar Kurulu'nun aynı kararı gere- ğince mihrabiyelerin olduğu gibi korunması öngörüldüğünden bu konuda herhangi bir çalışma yapılmamıştır.

Zamanla tahrip olan pencere içlik ve dışlıkları bir önceki mevcuda göre yenilenmiştir. Caminin kapı ve pencere doğrama­

ları onarılmış, dam kaplama malzemesinin tahrip olmuş 'kısım·

ları elden geçirilerek cami ibadete açılmıştır. Ayrıca mevcut avlu

duvarlarının tahrip olmuş kısımları onarılarak batı cephesinde de devam ettirilmiştir (Fotoğraf: 14, 15, 18).

MiNAREDE YAPILAN ONARIMLAR:

Cami onarımının dar bir çevrede ele alınmasına rağmen,

yapının günümÜze intikal eden en önemli parçası minarenin arz-

ettiği özellikler dikkate alınarak daha değişik bir onarım metodu

uygulanmıştır. Türkiye'de ilk defa tatbik edilen bir metodla ona-

rılan minarede, yapılan onarımların daha' iyi değerlendirilebilmesi

için onarım öncesi durumunun yakından bilinmesinde fayda gö- rüyoruz. Konu, Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Ku·

ruliı'na götiirijiürken, teknik elemanlarca hazırlanan raporda mi- narenin durumu ve kurtarılması için öngörülen tedbirler konu- sunda özetle şöyle denilmektedir:

"Çevresi enkazia dolu minarenin toprakla temas eden bölüm- le~inde çürümeler meydana gelmiştir. Tuğla temelleri yeraltı kanalizasyon suları ve iklim şartlarının tesiri ile zayıflaması

sonucu deprem ve rüzgar nedeniyle eğilme'ye ve mukavemetini yitirmeye başlamıştır. Bunun neticesi minarede yer yer çatla- malar ve dönmeler meydana gelmiştir. Her yıl yapılan ölçmelere

göre, bir yıl öncesinde tesbit edilen eğilmenin düşey mesatesı

bi

cm. iken, bu defa 86 cm.'ye ulaştığı anlaşılmaktadır. Minarenin dış eephesini gömlek·şeklinde kaplayan çinilerio yer yer dağılma­

ya başladığı görülmektedir. Bu durumdaki minareyi bir takım

yapay tedbirlerle kurtarmanın mümkün olmadığı, zaten sanat ve tarihf öneminin çinili gömlekten ileri geldiği, bu gömleği tahrip etmeden buna imkan olmadığı, bu nedenle çinili gömleğin nu-

maralanıp dikkatle sökülmesi ve iç kitlesini teşkil eden kısımların­

da sökülüp, rölövesine göre yeniden (betonarme bir temel ve kar- kas üzerine) yapılması ve müteakiben çinilerio yerlerine konul-

ması gerekmektedir".

Hazırlanan maket ve teknik elemanlarca verilen raporu değer­

lendiren Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu

"Minarenin raporda belirtilen görüşler doğrultusunda sökülüp yeniden yapılmasını ve üst kısmı için de teklifproje getirilmesini"

uygun görmüştür⁶ •

Bu karar gereğince onarımına başlanılan minarenin, içten v~

dıştan ayrıntılı rölöveleri alınm,ıştır. Çinili gömlek mümkün olan ebadlarda panolara ayrılarak numaralandırılmıştır. Panoların ke- silerek sökülmesi esnasında dağılmalarını önlemek amacıyla gerek- li tedbirler alındıktan sonra, sökülme işlemine başlanılmıştır. iç bünye, çinili gömleği n dağılmasına man i olmayacak ölçüde sökül-

müş, daha önce numaralanan panolar testereyle kesilerek itinalı

bir şekilde aşağıya indirilmiştir. Böylece tamamen sökülen mina- re, rölöve projesindeki esaslara göre, temeli ve orta çekirdeği

betonarme olmak üzere; orta çekirdek etrafına klasik tuğlayla birlikte çinili panoların numara sırasına göre yerlerine monte edil·

mesiyle yeniden yapılmıştır (Fotoğraf: 13, 16, 17, 18).

Bu işlem yapılırken derzlerinden oynamış panolar yerlerine konmadan önce gerekli tamirleri yapılmıştır. Minare çekirdeği, basamağı ve iç gömlek birbirine bağlı olarak ve en altta başlan­

mak üzere örülmüş, bir pano yüksekliği çıkıldıktan sonra pano·

lar, özel harç ve ankraj çubuklarıyla iç 9ömleğin üzerine monte

edilmiştir. Monte edilme esnasında fotoğraf ve istanpajlar üzerin- de gerekli hassasiyet gösterilmiş mevcudu olmayan kısımlar boş bıra~ılmıştır. Bu esaslara göre yeniden yapılmakta olan minare, orjinal gömlek malzemesinin ~!verdiği bir seviyeye kadar yüksel-

tilmiştir.

Bu işlemin tamamlanmasından sonra Anıtlar Yüksek Kurulu' nun ilgili kararları gereğince, çini kaplamanın tamamlanması ve üst kısırnın yapılabilmesi için proje çalışmalarına başlanılmıştır.

Eksik bulunan.: {şerefe, petek ve külah) kısımlar. için, Y. Mimar Şahabettin Örnek tarafında!' geliştirilen etüd projeler Anıtlar Yüksek Kurulu'nun onayına sunulmuştur. Kurulun görüşleri doğrultusunda tashih edilen proje, yeniden Kurul'a götürülerek gerekli onay alınmıştır⁷, (Proje: 15).

Anıtlar Yüksek Kurulu'nca tasdik edilen projeye göre; kla- sik stalaktitli ~erefe tuğlalarının yaptırılması için Siirt ve Diyar-

bakır'da teşebbüslere geçilmiş ancak, 0,50 x 0,50 x 0,6 eba-

dındaki tuğlaların pişirilmesinde başarı sağlanamamıştır. Bu nedenle klasik tuğla taklidi olarak dökülüp yerine monte edil- mesi kararlaştırılmış ise de, bilahare karşılaşılan diğer bazı güç- lükler nedeniyle üst kısmının tamamlanması işlemine ara veril-

miş, betonarme bir kü!ah yapılarak minare o seviyede dondurul-

muştur (Proje: 15-a).

6. G.E.E. ve Anıtlar Yüksek Kurulu'nun 24.12.1961 tarih ve 1766 sayı­

lı kararı.

7. G.E.-E. ve Anıtlar Yüksek Kurulu'nun 21.10.1962.1946,30.12.1962- 2010 tarih ve sayılı kararları.

Mevcut kısımların çini kaplamasının tamamlanması için ça-

lışmalar sürdürülmüş, tespiti yapılabilen bölümlerin tatbikat projeleri hazırlanmıştır. Mevcut çiniler ğözönünde bulunduru- larak, tespit edilen eksik çiniler aslına uygun olarak ,yaptırıl­

mıştır. Çinileri, minaredeki. yerlerine koyabilecek mütehassıs

eleman bulunmasında güçlük çekilmesi ve ihalelere talipli çıkma­

ması nedeniyle, o tarihten bu yana bazı çalışmalar yapılmışsa da önemli bir ilerleme kaydedilememiştir. Minarenin kaide kısmın.ın bazı bölümlerinin kaplamasının yapıldığı görülmekteelir. itiraf etmek gerekir ki, bu bölümlerde yapılan kaplamalarda arzulanan başarı elde edilememiştir (Fotoğraf: 13,16,17).

MINAREDE YAPILMASI ÖNGÖRÜLEN ONARIMLAR:.

Yapılan onarımlar hakkında bilgi verilirken, caminin onarı­

mının tamamlandığı, minarenin ise, yarım bırakıldığını belirt-

miştik. Minaredeki onarımın yarım bırakılması, konuyu kendi açılarından değerlendiren yöre halkının haklı şikayetlerine se- bep ol~uğu gibi, yıllar önce başlatılan onarımın bitirilememiş olması üzüntüye de sebep olmaktadır.· Vakıflar Genel Müdürlü-

ğü minaredeki onarımın 1983 yılı içerisinde bitirilebilmesi için (10.000.000.- TL.) ödene~ ayırmış bulunmaktadır.

FOTO: 1

1957 Ytlt onarım öncesinde genel görıınıış.

FOTO: 3

1957 yılı onarım öncesi durumu.

Anıtlar Yüksek Kurulu'nca onaylanan projelere göre mina- renin üst kısmı tamamlanacak ve çini kaplama işleri bitirilecek- tir. Daha önce karŞılaşılan güçlükler dikkate alınarak; şerefe altının. alçı veya tutkaldan kalıpları çikartıldıktan sonra, müm- kün olabilirse yerinde, mümkün olmazsa aşağıda parça parça dökülerek yerlerine monte edilecektir. Şerefe altına klasik tuğ­

la şekli verilerek sıra aralarına derz yerleri açılacaktır .. Şerefe döşemesinin petek kısmına kadar olan bölümü betonarme olarak dökülüp, üzerine klasik tuğla taklidi yapılacaktır. Petek ve külah

kısmı ise l<lasik tuğla ile tamamlanacaktır. Tamamen yeni yapıla­

cak olan bu bölüm için çini kapl~ma yapılması düşünü.lmemekte­

dir.

Minarenin çini kaplaması yapılırken mevcutlar dikkatle de-

ğerlendirilerek, eksik kısımlar aslına uygun olarak tamamlana-

caktır. Kesin tespiti yapılamayan motif ve desenierin yerleri boş

bırakılacaktır. Yerinde muhafazası mümkün olmayan orijinal çini ve tuğlalar çürütülerek, yerlerine aynı şekil ve ebatta y~nile­

ri konacaktır. Kaplaması tamamlanan bölümler muntazam bir şe­

kilde de,zlenip , temizlenecektir.

FOTO: 2

1957 yılı onarım öncesi.

FOT0:4

1957 yılı onarımının llkzarn;ınları.

FOTO: 5

1957 yılı onarım öncesi

(Şerefe, Petek, KUiah mevcut).

FOTO: 7

1981- 1982 yılı onarım öncesi

FOT0:6 1957 YIIı Onarımırı"a başlanırken.

FOTO: 8

Sağ ayaktak Mihrabiyenin ı 968 yılında ki durumu.

)

FOT0:9

Sol ayaktaki Mlhrablyenln 1968 yılındaki durumu.

1

. FOTO: 10

Kıble Duvarındaki mihrapların 1968 yılındaki durumu.

FOTO: l l

Kıble Duvarındaki mihraplar.ın 1968 yılındaki durumu.

FOTO: 12 1957 yılı Onarımı tamamlanırken (Kuzey Cephe, Kubbeler ve tonozlar)

FOTO: 14 1981-1982 yılı onarımlarında batı cephesi kaplaması tamamlanmış vaziyette.

FOTO: 13 Minare kaldesinde

·yapılan kısmi çini kapla,malar.

FOTO: 15

Ooğu cephesinde yenilenen dış pencere

dışlıkları (1981·1982 yılı onarımı)

2.f

FOTO: 16

Minare kaldesinde yapılan kısmı kaplamalar ve orijinal gömlek (1983)

26

FOTO: 17

Minarenin genel gÖrUnUşU (1983)

FOTO: 18 1981- 1982 yılı onarım sonrasında

caminin genel görUnUşU {1983)

o o

-

"'

(/)

~ ^" ..

~

$ •

~

"iiii

:6

...J

o

g o

0::: $

.

~

<(

u

::ı ...J ::ı 1-0:::

U) _~

.

~

ı

H ^r---

__j__~n·H~.

ı ---

--r-- ---

~ın

ı._

.

~o

l

<(

j

o

. -·

·-·~·-·-·-·-·-·~·-·-·-·-·j z

..J 0..

~

..

D..

SiiRT ULU CAMii VANINDAKİ MÜ$TEMİLAT

DOGU CEPHESI ÖLÇEK 1/50

0 00 oo

C- D KESITve GÖRÜNÜŞÜ ÖLÇEK 1/50 E- F KESIT ve GÖRÜNÜŞÜ ÖLÇEK 1/50

,_ .. :-

A- B KESIT ve GÖRÜNÜŞÜ ÖLÇEK 1/50

Pa !ta ,z.

SİİRT

ULU CAMii

KY AS : U 50

ı---.:-"--"-.. _____ - -

A-A MAt<TAI a....llli:===D...ıl:=:i-...asm. Pafta: 3

SİİRT

ULU CAMii

MiKVAS: USD

B_a· MAKTAI ---====-...,;ı=:::iıı-....Osm.

Pafta:4

SitRT ULU CAMlr .RÖLÖVESİ MiKVAS: 1/50

C-C

Pafta: 5

SttRT ULU CAMii RÖLÖVESİ MiKVAS :1150

'ı','ll

··.~\

.

1:\:,.;>., .

. O-

o'

Pafta :6

SIIRT,ULU CAMII RÖLÖVESI MIKVAS:I/50:

Paftaı7

SIIRT ULU CAMI 1 RÖLÖVE PROJESI MIKVAS : 1 /50

ÖN CEPHE

SIIRT ULU CAMII RÖLÖVESI MIKYAS: .1/Ş_Q_

D D

YAN CEPHE

Paftıaı9 ·

SIIRT ULU CAMII ORIJINAL MIHRAP RÖLÖVESI

görünüş

ÖLÇEK 1/5

plan

kesit

BATI GEP1Jii5f chç.lô"-Aj:ıa

siiRT ULU CAMii SOL AYAKTAKi ÇiNiLi MiHRABiYE

!

!--- ---ı lll

i

' ' ' '

- .

ı

! .

.

ı

i ı

~. J : :

ı '·

L - - - - ----~

'-ır

c..-==:ıc:::::::::Jc:::::::::ı ı:::::::::::ı

c:::::::::Jc:::::::::ı 1 -

Görünüş

Plan

siiRT UW CAMII ALÇI MIHRAP PROJESI

r

'

- \

ı

1

ı

ı

1

1 1

1

1

i ı

GörOnU ş

Pt an

Kesit

Çini Düzeni (Açılım)

NOT:

1957 YILI ONARIMINDAN SONRAK1 DURUM !RÖLÖVEI

-==-~~~~~~:::=-ılı:::o.s=o =/==::::iı Mı.

Pafta: 13

Kıısll

Paftaı14

SiiRT ULU CAMii MiNARESi

1957 ONARIMI SONRASI (BUGÜNKÜ DURUM)

® ®

GAYRiMENKUL ESKi ESERLER VE ANlTLAR YÜKSEK KURUWNUN 30.t2.UI62 GÜN VE 2010 SAVILI KARARI GERE- GlNCE TAMAMLANACAK BU BÖLÜMON ÇiNi KAPLAMASI YAPilMAYACAKTlR,

:;EVCUTIZL;R;IISıtl~

'KALMASI UEOEtliYLE PttO-1 1 JElEtlOIRHESI YAI'lLAHA- 1 ı HI$ OLUP,DU KOIIUOAI<I i L~~AR DEVAM ETMEK-ı

®

$)

TAMAMLAYlCI PROJE (GENEL GÖRÜNÜŞ)

~---c'==~----====--~sm

Pal ta: IS

·----''"-/

SiiRT- ULU CAMii 1957 ONARIMI SONRASI

B A H Ç E

GÖMME WC + A8DE5T VERLERI

DEHiR PARHAKLIK

. siiRT-

ULU

I~B

j~PLAN

B

VAZiYET PLANI

0Öoo:=-ıı:::::.W.5'==::::::110 .. ı.

Pafta

:16

/

. .t

o,_oi:ı ~2;.,.;3<=:i-...C:.====~ıo Mı.

Pafta:17

35

SiiRT ULU CAMii 1957 ONARIMI SONRASI

·, oz:s;n2:,

O .. On O

,A-A KESiTi DOGU CEPHESi

O 1 2 3 4 5 tOM!

,_ ... ~

D§D

B-B KESiTi KUZEY CEPHESi _Pafta:IB