ici RöLIJYEveRESTORASYON DERGiSi !IllE i. Ahmet ARSLANOGLU Sivil Mimarimizin günümüze vakfettiği, modem mimarı manasında bazı 5.

RöLIJYEveRESTORASYON DERGiSi

5.SAYI FiATI: 1000 .• TL.

PRICE: 30 f,

SAHIBI

Vakıflar Genel Müdürlüğü Adına

Galip YiGiTGÜDEN

SORUMLU YAZII ŞLERI MüDüRü

Sadi BAYRAM

YAZI KURULU

fbrahim ATEŞ NEF'i BUHARALl HÜSEYiN SALEPCi

Sadi BAYRAM , Tahsin TÜRKER

Kerim ERDOGAN

TEKNIK YöNETMEN

Kerim ERDOGAN Gönderilen yazılar iade edilmez.

Yayınlanan yazılarda ileri sürülen fikir ve beyanlardan yazı

sahipleri sorumludur.

Makaleler kaynak gösterilmek kaydıyla iktibas edilebilir.

ön kapak : a)' Ankara Kalesi (Foto: Kerim Erdoğan) bl Anıtkabir (Foto Fatih Orbay)

c) ll. T.B.M.M. binası (Foto: lsmali ŞENGüNl d) T.B.M.M. binası (Foto: KUltUr Bakanlığı

Arşiv i)

Arka kapak: Edirne RUstam Paşa<Kervansarayı

(Kerim Aga Han mimarı ödülUnU kazanmış­

tır. Halen turistik tesıs olarak (otel) kUIIa·

n !lmaktadır).

TELEFON

31 78 57 311160/01-04

BASILDIGI YER:

öNDER MATBAASI -ANKARA 1983

ici

^!IllE

ÖNSÖZ . . . • . . . 3 ismet Ahsen MOCAN

Kargir yapılarda, onarım belirtme

teknikleri . • . . . • . . 5 idris KÖPRÜLÜ - Uğur ÜNAL DI

Siirt Ulu Camii ve Minaresi . . . . 19 Fuat Ş iŞMAN -Bekir S. ÇEL iK

Antalya Yivli Minare Külliyesi Hamarnı . . . 37.

AliKILCI'

iskiJip Şeyh Yavsı Camii Külliyesi· 47 Mustafa ELGiN

Erzurum Boyahane Hamarnı ve Camii . . . · 65

Hüdavendiğar AKMAYDALI

Nevşehir Tepeköy Eski Camii

i.

Sivil Mimarimizin günümüze vakfettiği,

modem mimarı manasında bazı

değerler üzerine . . . . • . . . • • . • . . . Süha ENGiN

77

91

Aşçıbaşı Konağı •.. · . . . . . . . . . . . . . 115 Perin TOPALOGLU- Bünyamin UYAR

Eski Malatya Ulu Camii . . . . . . . . . . . . • • . 125 Filiz OGUZ- Özkan ERINCiN

Kuşadası Kale Camii . . . • . . . . . . . . 135 Mücella KAYADEMiR-Ruhi AYDIN

Uşak Çakaloz Camii . . • . . . . . . . . 147 Murat iREN

Trabzon Çaykara Dernek Pazarı

GüneyKondu Mahallesi Camii . . . . . . . . . . . 165

=ıır~P~I~~ÖV

~ı51~~ıiı (l)ffll~l~

evşehir ili Merkez köylerinden olan Tepeköy il Merke- zine 20 kilometre mesafede ve Nevşehir-Aksaray karayolu üzerinde' bulunmaktadır. Nevşehir-Aksaray karayoluna sadece 3 kilometre uzaklıkta bulunan Tepeköy, karayolunun sağında

bulunan tepelerin üzerine ve arasına kurulmuştur.

TepeköyJilk yerleşme merkezini kesin olarak terketmemekle · birlikte bugün yavaş yavaş aşağıya inmekte ve Nevşehir-Aksaray karayol una yaklaşmaktadır.

Tepeköy Eski Camii'nin kitabesi c;. lmadığı için in şi .tarihi ve kimin tarafından yaptınldığı kesin olarak bilinmemektedir. Fakat eserin XVII. ile XVIII. yy. arasında yapıldığını sö'yleyebiliriz.

Cami) Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından 1973-1977-1981

yıllarında programa alınmış ise de onarım 1982 yılında yapılmış­

tır.

YAPININ TANITILMASI:

Tepeköy Eski Camii)köyün doğusunda bulunan bir tepenin

eteğine tamamen kesme taş kullanılmak suretiyle yapılmıştır.

Cami ilk yapılış itibariyle bir ana mekan ve bir minareden ibaret- tir. Fakat 1942 yılında köy halkı tarafından caminin batı cephe- sine bir son cemaat mahalli ilave edilmiştir (Fotoğraf: 1 ). Eser

dıştan doğu cephesinde 14.28 metre ve güney cephesinde 10.25 metredir. Güney cepheye son cemaat mahalli eklenmesiyle uzun- luk 14.18 metre olmuştur.

DIŞ YAPI:

Eser, tamamen kesme taştan yapılmıştır. Caminin doğu cep- hesi, tepenin eğiminden dolayı toprağa gömülüdür (Fotoğraf: 2).

Doğu cephe beden duvarının üst kotu ortada toprak seviyesinden

sa:

- Minare caminin kuzey ve batı cephe beden duvarlarının kesiş­

tiği köşe üzerine yerleştirilmiştir. Kaide yoktur. Sadece kuzey cephede 0.10 metrelik bir ^çıkıntı, minarenin yerini belli etmek- tedir.

DOGU CEPHESi:

14.28 metre uzunluğundaki doğu cephe beden duvarı arazi- nin meyilli olmasından dolayı ortada yerden ortalama 1.15 metre

Hüdavendiğar AKMA YDALI

yükseklikte, cephenin sağ ve sol köşelerinde ise, yerden ortalama 3.20 metre yükseklik~edir. Bu cephede herhangi bir mimari ele- man yoktur. Beden duvarı tepeye dayandığı için sağır olarak inşa edilmiştir.

KUZEY CEPHESi:

10.25 metre uzunluğunda, yerden ortalama 4.30 metre yük-

sekliğinde kuzey cephe beden duvarı kesme taştan in~a edilmiş­

tir. Batı cephesi önüne yapılan son cemaat il.~vesiyle kuzey cep- henin uzunluğu 14.13 metre olmaktadır. Cami cephesinin tam

ortasında, yerden ortalama 2.55 metre yüksekliğinde 0.82 x 0.60 metre ebadında bir pencere ve ayrıca cephenin sağ tarafında mi- nareye çıkışı sağlayan 0.55 metre genişliğinde basık kemerli bir

kapı bulunmaktadır. ·

BA Tl CEPHESi:

14.44 metre uzunluğunda, yerden ortalama 6.48 metre yük-

sekliğindeki batı cephesi tamamen kesme taştan inşa edilmiştir (Fotoğraf: 1. 5, 8). Cenhenin sol tarafında 1.34 metre genişli­

ğinde basık kemerli, basit silmeli bir cami giriş kapısı ile cephenin . sağ tarafında sıralanan ve ortalama 1.00 metre genişliğinde olan iki merkezli teğet kemerli 3 adet pencere bu cephenin başlıca

mimari elemanlarıdır. Batı cephe ile kuzey cephenin kesiştiği köşeye, kuzey cepheden girilen ve kuzey cephe beden duvarı

içinden geçilerek çıkılan bir miniire yerleştirilmiştir.

Batı cephesinin önüne 1942 yılında köy halkı tarafından

bir son cemaat mahalli yapılmıştır. 13.54 metre uzunluğundaki

son cemaat mahalli cephenin sol köşesinden 0.60 metre ve cephenin

sağ köşesinden 0.30 metre içeriden inşa edilmiştir. Son cemaat mahallinin üst kotu, batı cephe beden duvarı üst kotundan orta- lama 0.70 metre aşağıdadır. Son cemaat mahallinin kuzey ve gü-

nı;y cephe beden duvarları sağır olarak inşa edilmiştir. Son ce- maat mahallinin batı cephesi 3 sütunlu 4 sivri kemerlidir. Sütun ve kemerler kesme taştan yapılmıştır (Fotoğraf: 1, 5, 8).

GÜNEY CEPHESi:

10.25 metre uzunluğunda ve yerden ortalama 4.20 metre yüksekliğinde olan güney cephe beden duvarı !resme taŞtan inşa.

edilmiştir. Bu cephenin başlıca elemanları ortalama 100 metre

genişliğinde iki merkezli teğet kemerli iki pencere ve 2 adet

77

çörtenden ibarettir. Güneye bakan son cemaat mahalli beden duvarı kesme taştan ve sağır olarak yapılmıştır (Fotoğraf: 5, 6).

iÇ YAPI:

Tepeköy Eski Camii, batı cepheden girişi olan bir ana mekan ile, caminin kuzey ve batı cephelerinin kesiştiği köşe üzerinde oturtulan ve kuzey cepheden girişi olan bir minareden meydana gelmektedir. Cami içten içe 8.40 x 12.54 metre ebadında ve dik- dörtgen planlıdır.

Ana mekan kuzey-güney doğrultusunda kemer destekli 3 tonozla 3 sahna ayrılmıştır. Orta sahın kenar sahınlara göre bi- raz daha dardır. Orta sahnı teşkil eden tonoz, yuvarlak planlı

dört ayak üzerine oturan sivri kemerler üzerine inşa edilmiştir.

Sağ ve sol sahınları kapatan tonozlar ise aynı ayaklar üzerindeki sivri kemerler ile diğer yanlarda beden duvarları üzerine oturmak- tadır. iç duvarlar düzgün kesme taştan yapılmasına karşılık son·

radan badana yapılmıştır. Taş mihrab üzerinde de sıva ve badana da sonradan yapılmıştır.

Ana mekanın güney (kıble) duvarı üzerinde tam ortada bir mihrab ve mihrabın sağında ve solunda birer pencere açıklıgı bu-

lunmaktadır.

Kuzey duvarında ise değişik ebatlarda 3 adet niş ve orta sahnın tam ortasında 1.04 x 0.71 metre ebadında bir pencere

boşluğu vardır. Ana mekanın batı duvarında camiye girişi sağla­

yan basık kemerli bir kapı ile 3 adet pencere boşluğu yer alır.

Doğu duvarda ise değişik ebatta 4 adet niş ile bu duvarın tam

ortasında ise mihrabımsı bir vaiz kürsüsü bulunmaktadır.

SON CEMAAT MAHALLi:

Köy halkından edinilen bilgiye göre, köy halkı tarafından

1942 yılında yaptırılan son cemaat mahalli 3.88 x 13.54 metre ebadındadır. Güneyi tamamen kapalıdır. Kuzey cephe beden

duvarından ise 0.80 metre genişliğinde bir kapı boşluğu bulun-

maktadır. Son cemaat mahallinin üstü öne doğru hafif meyilli bir Betonarme tabliye ile örtülınüştür.

Son cemaat mahallinin batı cephesinde 3 adet kesme taş ayak ile köşelere basan 4 sivri kemer bulunmaktadır.

MiNARE:

Minare caminin kuzey ve batı cephelerinin kesiştiği köşe

üzerinde inşa edilmiştir. Kaide sadece kuzey cephede yapılan

0.10 metrelik bir çıkıntı ile belli olmaktadır. Minareye kuzey cephedeki 0.55 metre genişliğinde basık kemerli bir kapıdan

girilir. Minare kaidesi dam üst kotundan itibaren kare planlı

olarak devam eder. Minarenin gövde ve peteği onaltıgendir.

Düzgün kesme taştan yapılan minarenin külahı ahşap ve ah- şap üzeri teneke ile örtülmüş bir vaziyettedir (Fotoğraf: 4),

AÇIKLIKLAR CAMi GiRiŞ KAPlSI:

Caminin batı cephesinde ve cephenin sağ tarafında bulunan

Jiriş kapısı 1.88 x 1 .34 metre ebadında kesme taştan basık ke- merli olarak inşa edilmiştir. Kapı etrafında basit bir silme dolaş­

maktadır.

MiNARE GiRiŞ KAPlSI:

Kuzey cephenin sağ tarafından 1.70 x 0.55 metre ebadında basık kemerli bir kapı minareye çıkışı sağlamaktadır.

7i'l ..

PENCERELER:

Tepeköy Camii'nin batı ve güney beden duvarlarında aynı

karakterde 5 adet pencere bulunmaktadır. Bu pencerelerden 3 adedi batı cephe beden duvarında, 2 adedi güney cephe beden duvarındadır (Fotoğraf: 3). Ortalama 2.30 x 1.00 metre eba-

dında olan pencereler iki merkezli teğet kemerli olarak yapıl­

mışlardır. Caminin kuzey cephesinde ve duvarı n tam ortasında

olan pencere kemersiz ve dıştan 0.82 x 0.60 metre ebadında­

dır.

ÜST ÖRTÜ:

Cami ana mekanının üstünü kemer destekli 3 adet tonoz örtmektedir. Tonozların kavisleri damda da aynı şekilde devam etmektedir. Dıştaki tonozların doğu ve batı tarafında kalan

boşlukları doldurulmak suretiyle akıntı orta tonozun sağ ve soluna verilmiş ve buradan da güney cepheye verilerek iki çörten

vasıtasıyla dışarıya atılmıştır.

Cami beden duvarları tonoz üst kotundan 0.40 metre kadar yüksek yapılmış ve bu suretle de dam gizlenmiştir.

T onozların üstü önceleri bir miktar toprak ile örtülü iken 1942 yılında bu toprak kaldırılarak taş tonozun üstüne şap ya-

pılmıştır.

N iŞLER MiHRABNiŞi

1.19 metre genişliğinde ve 0.56 metre derinliğinde olan mih- rab 2.84 metre yüksekliğindedir. Mihrab güney (Kıble) duvarı- nın tam ortasında yer almaKtadır ve kesme taştan yapılmıştır.

V AiZ KÜRSÜSÜ NiŞi:

Caminin doğu duvarının tam ortasında mihrabımsı bir vaiz kürsüsü bulunmaktadır. Bu nişin genişliği 0.94 metre, derinliği

0.30 metre ve yüksekliği 1.93 metredir. Vaiz kürsüsü nişinin cami içi döşeme kotundan itibaren yüksekliği 1.70 metre yüksekliğin­

dedir.

Bunlardan başka camının doğu ve kuzey beden duvarla- rında çeşitli ebatta toplam 7 adet niş bulunm~ktadır.

DUVARLAR:

Tepeköy Camii'nin duvarları 0.95 metre kalınlığında ve kesme

taştan inşa edilmiştir.

Y APlLAN ONARlM LAR:

1. Cami köyü çevreleyen tepelerden doğuda bulunan bir tepenin batı yamacına hafriyat yapılarak inşa edilmiştir. Bu se- bepten caminin doğu cephesi hemen hemen tamamen toprağa

gömülü bir vaziyettedir. Kuzey ve· güney cepheler ise yine ara- zinin eğiminden dolayı doğudan batıya doğru azalan bir eğim­

le bir miktar toprak altındaydı.

Doğu cephenin tamamı ile kuzey ve güney cephelerin toprak

altında kalan kısımları rutubete maruz kalmaktaydı.

Bu rutubetin önlenebilmesi için kuzey, doğu ve güney cep- helerde hafriyat yapılarak caminin etrafı açılmış toprağın kay-

masını önlemek içinde yine kuzey, doğu ve güney cephelere ihata duvarı çekilmiştir (Fotoğraf: 5, 6, 7).

2. Rutubete maruz kalan bilhassa doğu ve kuzey cephe- deki kes.me taşlar çürütiil.erek değiştirilmiştir.

3. Damdan gelen rutubeti önlemek için köy halkı tarafın­

dan dam üzerine yapılan şap temizlenerek kaldırılmış 've dam üzerine 7 cm. kalınlığında demirli mozaik atılmıştır.

4. Batı cephesinin dam üzerinde kalan ve yıkılan kalkan

duvarı yeniden yapılmıştır.

5. Cami içinde beden duvarlarında ve mihrabdaki sıva ve badana raspa edilerek temizlenmiştir.

6. Cami içerisinde 4 adet üzeri sıvah ve yuvarlık planlı

ayak vardır. üst örtüyü teşkil eden tanozlar bu ayaklar üzerin- deki sivri kemerler üzerine ve yanlarda duvarlara oturmaktadır.

Bu ayaklar üzerine sonradan yapılan sıva raspa edilmiş ve altta kare planlı ve kesme taş ayaklar meydana çıkmıştır. Bu ayaklar- daki harap olan taşlar çürütme yapılarak değiştirilmiştir.

7. Cami içerisinde taş ayaklara ve kuzey cephe beden

duvarına basan mahvel kirişleri buradan alınarak münferit ahşap

ayaklara oturtı.ilmuş ve böylece duvar ve taş ayakların yıpran­

ması önlenmiştir. Mahvel elden geçirilerek onarılmıştır.

8. Caminin doğu duvarındaki vaiz kürsüsünün düşen taşı

yerine çürütme yapılmak suretiyle yeni bir taş konulmuş ve vaiz kürsüsüne taş korkuluk yapılmıştır.

9. Sonradan yapılan son cemaat mahalli de bir devrin özel- Jiklerini yansıttığı için dokunulmamış ve olduğu gibi muhafaza

edilmiştir.

10. Caminin elektrik tesisatı yeniden yapılarak restorasyon

işlemi tam.;:ımlarmı!ş ve camiibadete açılmıştır.

FOTO:l Camlin batı cephesi.

FOTO: 3

Yakın planda pencere

FOTO: 2 Caminin do§u cephesi

FOT0:4 Minareden

görUnUş

79

FOT0:5.

Onarım sonrası batı ve gOney cephe

FOTO: 6

Onarım. sonrası',gOney cephe

FOTO: 8

Onarım sonrası kuzey ve batı cephesi FOT0:7

Onarım sonrası doğu cephe

Nevşehir_ Merkez_ Tepeköy Eski Camii

li>

c

ı

-------~------i---

~-·-·

A

Hinare Girili

ı-­

l

ı i~

c

ı

_ j

Plan

""' ı Rölöve_ı

·-·-·~

A

HI

Nev~ehir _Merkez_ Tepeköy Eski Camii

-

-

ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı

iı:~ı~ı~~~~:$ı~ı~~ı=;ı~~~~~~ ~~~~~~~~~~~~~~~~~ı~ıı~ı~~~~~~P

ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı

Batı (Giriş) Cephesi

O QSO 1 2

Restorasyon_ 2

Nııv~ııhir_ Mıırkıız_ Tııpııköy Eski Camii

ı 1

ll ı ı T~

/

-

--

- - i -

-

ı ı

ı ı ı ı ı ı ı ı ı

E ı

ı--~ -ıl ı'

ı ı L

ı ı J _L

ı ı ı ı

.;-..

-

ı ı ı

-

?lı

ı ı ı ı

ı _ı ı _ı ı _{ı ı} ı ı ı l_ ı ı ı ı l

ı ı ı ı ı ı ı

-

ı ı ı ı ı ı ı ı

1=2:

- -T ·ı ı ı ı ı ı ı ı _l _]_ l l _ı L J ı

ı ı ı ı ı ı ı _ı ı ı ı ı ı ı

ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı

ı ı ı ı ı ı ı ı ı ı

ı ı ı ı ı

Gunııy Cııphıısı ..

o nsa ^ı Rölövıı _ 3

N~<v~~<hir _ M~<rk~<z _ Ti<p~<köy Eski Camii

r--i

lt>

c

ı

- . .i

Plan

. . . 1

Rııstorasyon _ 1

--· ·-~ A

Nevşehir_ Mczrkez_ Tepeköy Eski Camii

r

r

'i

-1-

-1--1 -

-ı- - -

Batı (Giriş) Cephesi

o._..~so-·~

Rölöve_2.

85

Nevşehir_ Merkez_ Tepeköy Eski Camii

ı

-

- - - - ⁼ """"""'

l /1\ ^(\

^{/ ",}

^/~

_~

·"-":---

/~ H-

!

-···[ ^{/" _{./}

ı

^{- / II}

~r ^,/

ı +

11

\

r---ı

ı

A_ A Kesiti

O.A. Tabtly•

C_ C Kasiti

• • • 1.

RcuıtorasyAn-3

Nev~ehir_ Merkez_ Tepeköy Eski Camii

.

1

i· 1 .1 ı

1 1 1

ı ı ı ı

-r·-· ı ı

A_A Kesiti

c_c ^Kesiti

0.50 1

Rölöve_ 4

Nevşehir_ Me,rkez_ Tepeköy Eski Com ii

1

Görünüş Kesit

M i h rab Ootay _ 1

o 0.50

-·-1!!!!p!W--wy