RöLIJYEveRESTORASYON DERGiSi
5.SAYI FiATI: 1000 .• TL.
PRICE: 30 f,
SAHIBI
Vakıflar Genel Müdürlüğü Adına
Galip YiGiTGÜDEN
SORUMLU YAZII ŞLERI MüDüRü
Sadi BAYRAM
YAZI KURULU
fbrahim ATEŞ NEF'i BUHARALl HÜSEYiN SALEPCi
Sadi BAYRAM , Tahsin TÜRKER
Kerim ERDOGAN
TEKNIK YöNETMEN
Kerim ERDOGAN Gönderilen yazılar iade edilmez.
Yayınlanan yazılarda ileri sürülen fikir ve beyanlardan yazı
sahipleri sorumludur.
Makaleler kaynak gösterilmek kaydıyla iktibas edilebilir.
ön kapak : a)' Ankara Kalesi (Foto: Kerim Erdoğan) bl Anıtkabir (Foto Fatih Orbay)
c) ll. T.B.M.M. binası (Foto: lsmali ŞENGüNl d) T.B.M.M. binası (Foto: KUltUr Bakanlığı
Arşiv i)
Arka kapak: Edirne RUstam Paşa<Kervansarayı
(Kerim Aga Han mimarı ödülUnU kazanmış
tır. Halen turistik tesıs olarak (otel) kUIIa·
n !lmaktadır).
TELEFON
31 78 57
311160/01-04
BASILDIGI YER:
öNDER MATBAASI -ANKARA 1983
ici
llnl!IllE
11111 11111ÖNSÖZ . . . • . . . 3 ismet Ahsen MOCAN
Kargir yapılarda, onarım belirtme
teknikleri . • . . . • . . 5 idris KÖPRÜLÜ - Uğur ÜNAL DI
Siirt Ulu Camii ve Minaresi . . . . 19 Fuat Ş iŞMAN -Bekir S. ÇEL iK
Antalya Yivli Minare Külliyesi Hamarnı . . . 37.
AliKILCI'
iskiJip Şeyh Yavsı Camii Külliyesi· 47 Mustafa ELGiN
Erzurum Boyahane Hamarnı ve Camii . . . · 65
Hüdavendiğar AKMAYDALI
Nevşehir Tepeköy Eski Camii
i.
Ahmet ARSLANOGLUSivil Mimarimizin günümüze vakfettiği,
modem mimarı manasında bazı
değerler üzerine . . . . • . . . • • . • . . . Süha ENGiN
77
91
Aşçıbaşı Konağı •.. · . . . . . . . . . . . . . 115 Perin TOPALOGLU- Bünyamin UYAR
Eski Malatya Ulu Camii . . . . . . . . . . . . • • . 125 Filiz OGUZ- Özkan ERINCiN
Kuşadası Kale Camii . . . • . . . . . . . . 135 Mücella KAYADEMiR-Ruhi AYDIN
Uşak Çakaloz Camii . . • . . . . . . . . 147 Murat iREN
Trabzon Çaykara Dernek Pazarı
GüneyKondu Mahallesi Camii . . . . . . . . . . . 165
~~~U~~D~~III ..,, .
·1~~~~~
(~mı~ı~
uşadası Kale Camii, Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından
1977 yılında o~arım programına dahil edilmiş ve o tarih-
t~n itibaren yapı üzerinde çeşitli araştırmalar yapılarak çeşitli res- torasyo,n faaliyetlerine sahne olmuştur.
1974 yılında izmir ve çevresini etkileyen depremin pluştur
duğtı zararları önlemek maksadıyla 1978 yılında minarede başla
tılan çalışmalar daha sonraki yıllarda Türkiye'nin dış-turizme en açık limanı olan Kuşadası'nda.ve ye~li-yabana turistler tarafından' Kervansarayla birlikte sürekli ziyaret ·edilen caminin görünümünü bozan muhtes son cemaat yerinin restorasyonu kapsayacak şekil
de genişletilmiştir.
AYDIN iLiNiN KISA TARiHi: 1
KÖkü 7000 yıl öncesine inen medeniyetlerin izlerini taşıyan
Aydın ve havalisi, Mezopotamyadan kalkarak Anadolu içlerine
yayılan Hititler'in yurt edindikleri bir bölgedir.
M.ö. 4000 yılına kadar inen Grit, Truva, Lidya ve ionya me- deniyetlerini takiben tarihte, Aydın ve havalisi iran'da~ gelen Med
eğemenliği altına girmiştir; (M.Ö. 546-333), M.Ö. 333 yılında Bü- yük iskender'in.Anadolu'ya geçmesi ile iran e'ğemenliğinden çıka
rak iskender'in işgal ettiği topraklar arasına dahil olmuştur. M.Ö.
323 yılında iskender'in ölümü ile generalleri arasında çıkan anlaş
mazlık sonunda Aydın'ı Selefkuslar almıştır. M.Ö. 301 yılında iz- mir ve FoÇa ile beraber Bergama Prensliğine dahil olmuştur.
M.ö. 188'de Romalılar tarafından işgal edilen Aydın ve havali- si ·M.Ö. 70 yılına kadar Roma hakimiyetinde kalmıştır. Bu devrede bölgede 2(11:ane site bulunmakta idi ki bunlardan bir kıs
mının harabeleri halen ayakta durmaktadır. Çok büyük bir üne sahip olan antik Miletos, Priene, Mağnezya ve Tralles bu siteterin en meşhurlarınd;ındır.
Konstantin'in imparator olması ile Bizans hakimiyetine gir-
miş olan Aydın çevresi,-1071 tarihine kadar tam bir Bizans şehri
olarak varlığını devam ettirmiştir.
1071 yılında Malazgirt savaşından sonra Anadolu içlerine ilerleyen Selçuklular Bizans imparatorluğu içindeki taht kavgala- rından da faydalanarak bir çok yeri kısa zamanda ele geçirdiler.
Bu arada Kızılırmak'a kadar zaptettikleri yerleri beyleri arasında
taksim eden Alparslan, 1 nci Selçuklu Feodolitesini teşkil eden beylikleri kurmuş·otdu.
Malazgirt savaşından sonra Türklerin Anadolu'da yayılmasını önlemek isteyen Avrupa devletleri birleşerek, Haçlı Orduları ile Anadoluya geldiler. 1107 yılında izmir ve Ayasuluğu (Selçuk)
~~
Filiz Oğuz Özkan Erincin
ele geçirdiler bu zamana kadar Türklerin eline geçmemiş olan
Aydın (Tralles) şehri, ll. Kılıçarslan'ın Haçlılar üzerine yaptığı
seferler esnasında Türklerin hakimiyetine geçti.
Anadolu Selçuklu Devletinin birliğini kurmuş olan Rükned- din Süleyman (1196) dan sonra Devletin başına geçen Gıyas~ttin
Keyhüsrev zamanında Bizanslılarla, Aydın çevresinde çeşitli olay- lar cereyan etti. 1210 tarihinde Gıyasettin Keyhüsrev'in öldürül- mesi sonunda Selçukluların Bizanslılarla anlaşma imzalamasından
sonra bölge bir süre sükun içinde kaldı. 1241 'de doğudan ilerle- yen Moğollar Anadolu Selçuklu Devletinin Kösedağı savaşı ile
yenmiş ve 1241 tarihinden 1308 tarihine kadar Selçuklu Devle- tinde bir çöküntü devri başlamıştır. Bu tarihten sonra Anadoluda 11. beylikler devri başlamıştır. Batı An~dolu'da kurulmuş olan
Menteşoğı.ilları Beyliğinden Menteş Bey 1280 tarihinde Aydın ve
Muğlayı da alarak bölgede hüküm sürmüştür. Bu arada Aydınoğul
ları Beyliği de Menteş beyi ile olan akrabalığından yararlanarak
Aydın çevresinehakim olmuştur.
Osmanlıların ilk devirlerinde Anadolu Beylerbeyliği idaresi altında kalan Aydın (Güzel Hisar) Kanuni Sultan Süleyman dev- rinde Eyafet merkezi yapıldı. Sigala (izmir), Saruhan (Manisa),
Menteşe (Muğla) ve Denizli livaları Aydın'a bağlandı. 1850 yılın
da ise eyaJet merkezi izmir'e nakledildL
1866 M. tarihinde, IV. Abdülaziz zamanında çıkarılan Vila- yetler Kanunu ile Aydın eyaleti merkezi izmir olmak üzere Aydın vilayetine dönüştürüldü. Livalarda Mutasarruflığa çevrildi.
· 1881 M. 'senesinde ikinci Abdülhamid devrinde yapılan yeni bir tadilat ile nahiyelerden bir kısmı kazaya dönüştürülerek, bir iki kaza ile birlikte Denizli ve Muğla mutasarruflıklara verildi.
istiklal Savaşından sonra, Cumhuriyet devri ile idare siste- minin datil ve ısiahi ile mutasarrıflıklar vilayetlere çevrildi; bu arada Aydın livası da vilayet merkezi oldu._
KUŞADASI ŞEHRi:
Ege kıyılarının bu sevimli turistik merkezi için Evliya Çele- bi şöyle demektedir. (2)
"Dördüncü Murat zamanında kapudan Recep Paşa fethidir3
(1 ı: TOrkiye'de Vakıf Abldeler ve Eski Eserler, 1, Ankara 1972 'Sayfa 631 E. L!ltfl RESSAMOGLU·Ege Rehberi, Aydın lll.
!zmir 1952.
(2) Evllya Çelebi Seyahatnamesi. zuhurl Danışman. CIIt 3. s. 108.
(3) IV. Murat devri. (1623-1640); Recep Paşa 18 Mayıs 1632'de Idam edilmiş, Ahmet'In kızı Gevherhan Sultan'ın ikinci koca·
sı. Birincı kocası ökıız Mehmet Paşa'dır (1557·1620).
Sığla-sancağında Öküz Mehmet Paşa Vakıflarındandır. Voyvodası hakimdir. İkinci hakim gümrük emridir. Üçüncü hakim 15 akçe şerif. hasıdır. Yenjçeri Serdan yüz neferle dizdan vardır. Kalesi deniz kenarında dörtgen şeklindedir. Etrafında hendeği yoktur.
Duvarı 15 arşındır ve üç kapısı vardır. Öküz Mehmet Paşa Vakfı muazzam bir gümrük emiri evi vardır. Yüzlerce hücreli büyük han- dır. Avlusunun ortasında büyük bir havuz çeşmeleri, yukarısında mescitleri vardır. Hanın duvarları mazgallıdır. Kuşatmada mazgal deliklerinden cenk olur. Aşağı kale içinde üç mahalle 180 kire- mitli evdir. Yolları kaldırımdır, ikiyüz dükkan, bir hamamı, bir hanı, yedi çeşmesi, yedi mektebi, bir medresesi, bir camisi vardır.
Kubbesi kurşurUudur. Avlusunun dört tarafı medresedir. Bu kale- nin varoşu kalenin kıble ve güneyindedir. Bayırlar üzerinde bağlı bahçeli konaklardır. Otuz mahalle dokuz 'mihraptır. Bilhassa varoş kapısından taşrada ulu yol üzerinde Hanımiyye Camiinin tarihidir:
I:Jazreti Hacce Hatice hanım-ı Ali-nüvaz Mebedül ibade bünyad eyleyüp cay-ı meaz Hasbeten Iiiiah yaptı barekailah zadiya
Arifane oku tarih pak kılup beş vakt namaz (sene 1968- 1657)
Bundan başka Kadı Camii, mescidler, 4 medrese, bir hamam aşağı kale önünde bir han, birkaç çeşme vardır. Suları çok lezzet- lidir. Su ve havası güzelCI ir. Delikanlıları Cezayir elbisesi giyerler.
Bahadır yiğitleri olur. Kadınları çeşitli prankana. çuka ferace gi- yerler. Namuslu kimselerdir. Üzümü, incir kurusu, köğteri susa- mı, sanavberi, bademi dünya yüzünde yoktur. Limanı beşyüz parça gemi alır. Güzel d}!mir tutan limandır. Bu Jimanda bir küçük adacık vardır. Bir yalçın kaya üzerinde yuvarlak sağlam ka!eciği vardır, etrafı yüz adımdır, kırk neferleri on balyemez topu var.
Kuşadasının bu mendirek kalesidir. Kuşadası denilmesinin sebebi.
her sene bu adaya yüzbinlerce kuş gelip ziyaret etmeden gitmez- ler. Tılsımlı bir adadır, buradanda dostlarla vedalaşıp yirmi baha-
dır alıp kayalık yollardan hareket etti k".
ÖKÜZ(OGUZ)MEHMETPAŞA:
Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivinde "İstanbul 2" adlı ve 571 numaralı defterin 215 sahife ve 81. sırasında kayıtlı Öküz Mehmet Paşa'ya ait Evahiri Zilhicce 1028 tarihli vakfiyesinde: " ... hala bu mukaddimatı vacibetilkabule binaen cenabı vezir-i azam müşiri efham namusu esrarı saltanat uzma matlaı envarı hilafet kübra (Beyt) Süleymanı. zamanın hayrhahı siyanetkarı arz ı padişahı (Ne- sir) naşiri adil vedadi harisi ibad ve bilad menatı nizarnı alem mü- debbiri umuri cumhuri Ümem Sadrı divanı Osmani karsazı kar- hanei cihanbani, asafı, safa sıfat·düsJuru makbulissimat mahı, ci- hantab · çarhı devlet bedri felek izzü saadet melekiyyişşiyem me- le ki yy ıl himem hamii himayi dini mübin vekili saltan~tı padişahı ruyi zernin kaatilizzenadikati velmülhidin elmahfufıi bisunufı alail melikül veli Hazreti Mehmet Paşa ibnil merhumil mağfurunleh Ali halledal!ahü taala eyyamc dcvlctihil kasıra ve eyyade a'vame şcv- katihil basıra ... "yani, "Ali oğlu Hazreti Mehmet Paşa'' ola- rak ifade edilmektedir.
Öküz Mehmet Paşa hakkında bilgiye Sicill-i Osmani yahut Tezkire-i meşahir-i Osmaniyye de4: ."doğumu 964-1551, ölümü 1029-1620 olup, 13 Haziran 1612'de Kara Hüseyin oğlu Öküz ivlehrnet Paşa, Sultan Ahmet Han-ı Evvel Hazretlerinin kerimesi Gevherhan Sultan ile evlenmiştir." şeklinde rastlanmıştır.
Uiğer bir yanında5 ise: "İstanbul'da Karagümrük semtinde Kara Hasan veya Kara Hüseyin adında bir öküz nalbantının oğlu olup bundan dolayı Öküz Mehmet Paşa diye şöhret bulmuştur;
aslen Türk olup 975H. (1567 M.) ~a bir yolunu buiL p Ende_runda yetişerek orada iyi tahsil görmüş Hasoda ağalarından olarak silah- darlığa kadar çıkmış ve 1015 Zilhicce ve 1607 Nisanında vezir-
likle lviısır valisi olup deniz yoluyla İskenderiye'ye gitmiştir.
Mehmet Paşa Mısır'a gidince oradaki vergi tahsili meselesi- ni hallederek ıııeııılekette asayişi sağlamıştır. Bu şedid ve kesin icraatinden dolayı kendisine "kulkıran" lakabı verilmiştir. Dört- buçuk yıl Mısır'da kaldıktan sonra, karayoluyla istanbul'a gelmiş ve 1020 Şevval (16'12 Ocak) ayında 1. Su.ltan Ahmet'in kızı Gev- herhan Sultanla evlendiği gibi .Halil Paşa'nın yerine Kaptanı Der- yalığa tayin edilmiştir (1021 H-1612 M) ve (1022 H-1613 M) de iki defa Akdeniz 'e çıkmış, ikinci seterinden sonra azlonulımıştur.
Öküz Mehmet Paşa azli senesinde yani 1613'de ikinci vezirli-
ğe tayin edilerek Nasuh Paşa'nın idamı üzerine vezir-i azam olup, (1023 Ramazan-1614 Ekim) bu sırada tekrar açılmış olan İran seferine Serdar dayin olunarak gitmiştir. (1615 Mayıs)
Kışı Halep·'te geçiren vezir-i azam İranlılar'ın elinde bulu- nan Revan kalesini iki. aya yakın mu hasara edip alamadığından dolayı azlonulmuştur. (1026 Muharrem ve 1617 Ocak) 1027 Re- cep, 1618 Temmuz da Sofu Mehmet Paşa'nın yerine Sadaret Kay- makarnı olmuş, Halil Paşanın yerine İkinci defa Vezir-i Azamlığa getirilmiştir. (1619 H). Daha sonra bütün malları müsadere edilip Halep Valiliğine gönderilmiştir. Burada vefat etmiş (1620 H) ora- da Şeyh Bekir zaviyesindeki türbesine defnedilmiştir. Devlet hiz- metlerinde doğruluğu, hakşinaslığı, cesareti ve cömertliği ile ta-
nınmıştır. Vakur ve ciddi olup, hükümet reisliğinde orta derecede iktidarı haizdi. Mısır'daki. icraat ve islahatı ile meşhurd~r.
Mısır Valiliği zamanında gerek Mekke'de ve gerek Hicaz ve Şam yollarında sular temini, kaleler tami~i ve diğericraatı vardır.
Kendisi mevlevi tarikatına mensuptu.
Öküz MehmetPaşa'nın doğum yeri olan Karagümrük ve cami, çeşme, mektep, Ulukışla'da cami ile mektep, medrese, çeşme ve köprüsü Sakız'da cami ve diğer gezdiği bazı yerlerde bu gibi hayır
lı müesseseleri vardır. İlk sadareti 1. Ahmet zamanında iki sene dört ay ve ll. Osman zamanındaki ikinci sadareti de on ay kadar-
dır. Ahfadı zamanımıza kadar gelmiştir."
Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivinde bulunan Öküz Mehmet
Paşa'ya ait 1028 tarihli vaktiyesinde Kuşadası ve mescitle ilgili olarak özetle6;
" .... Hazreti Mehmet Paşa merhum il mağfurunleh Ali ... . teemmül ve tefekkür buyurup iklimi adernden (yokluktan) şehr-i vücuda ayak basalıdan beri gördüklerinde ve anladıklarında bu eş
siz hediyelere şükran .. .layik yerlerde ve mühim ve faydalı mahal- lerde camiler ve mescidler ve hanlar ihya, mektepler, mabedler ve
çeşmeler inşaa ve buna benzer nice hayrat ... koyup cümlesini Allah rızası için vakıf ve ihtiyaca açmış .... vakıf hükümleri ve kullanılma hükümleri ve tescil olunmakla .... ve .cümlesi iki kısım olunup ... ikinci sınıfı Anadoluda sığla sancağında deniz kena- rında Kuşadasında vaki olan vakıflarıdır ... ki Sultan-ı zemin-ü za- man .... Essultan İbnissultan İbnissultan essultan Osman Han İbnil merhum Sultan Ahmet .Han .... bütün arazi ve tarlaları ... ve nehir- leriyle ... sene seb'a ve işrine ve elf Ramazan (1608 yılının 12. ay~) ile müverrah tuğrayı alişam Sultani ile muanven beratı şerif ile temlik ve ihsan buyurmuşlardır. Hududu erbaası menşuri Sultani- de ehli vukuf ve şuur itibariyle mastur olduğu üzeredir sokak bağ dedikleri mahalden başlayıp, Çadırviranı mahallinde Beşdüştük ki nam mahallede varıp, andan İlikavak nam mevzia andan Tarık-ı amme andan Sulcaktaş nam mevzia andan Yellübel nam mahalli' andan Sensar Tepesine andan Belpınarı na andan Göçgün nam ma- halle son bulur.
. ... Sözü geçen yerde bir hanı alişan ve müştemilatında dükkanlar bulunan Bezzazlar çarşısı, müteaddit adette evler ve ha- mam ve kargir bina ve misafirlerin ihtiyaçları için rastlanmadı!<
(4) GOltekin Oransay, Osmanlı Devletinde Kim Klmdi. Osmanoğulları l.s. 218-174
(5) !smail H. Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi lll. CIIt, 2. Kısım .s. 367
(6) Vakflyenln okunmasında yardım eden Sn. Ahmet Aslanoğlu'na teşek
kür ederiz.
şekilde hayrat ve fırın ve kahveilanede ki ihtiyaç sahibi ve ll) iSatire herbiri cennetten nişanedir, inşaa edip vasıfları sayılan vakıflara kattılar. Biri dahi camilerinin yakınında ... inşaa ve ihya ettikle- ri bahçedir ki aslında kendilerinin buluşu olmakla ... şöhreti
izaha ve tarif e ihtiyaç göstermez Biri dahi. .... Kuşadası nam mev- l<iide bina ettikleri handır. Alçakta ve yüksekte mahzenleri ve
odaları ve değirmenleri ve fırını vs. diikkanlarıdır ... evvela zikre- dilen cami ve mescid ve namazgah ve yukarıda geçen binaları ya-
zılmış namazları kılmaya bütün ehli islama ve nimet sahibi rabbin
kullarının cümlesine ikram sahibi merhamet sahibi Allahın rızası
için ihlasla vakf ve haps eyledi ve zikredilen mektepleri dahi taal- lüm ve talim-i Kuran-ı azim için ahalisine vakf eyledi." şeklinde
bilgi verilmektedir.
YAPI N IN T ANITILMASI:
Kuşadası'nda bugün Kale veya Kaleiçi camii olarak bilinen ve çarşı içinde, Öküz (Oğuz) lviehmet Paşa Kervansarayının batısın
da yer alan camii, öküz Mehmet Paşa'nın vakfıyesinde bahsi ge- çen cami olup, muhtemelen 17. yüzyılda kervansaray ile birlik- te inşa edilmiştir. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivinde bulunan
vakfıyesinde Öküz Mehmet Paşa'nın 1608 yılında Sultan Ahmet Han (1. Ahmet) tarafından kendisine bağışlanan araziyi, 1618 yı
lında vakfettiği belirtildiğine göre Kervansaray ve caminin 1608- 1618 yılları arasında inşaa edildiğini kabul edebiliriz.
Dıştan yaklaşık 17 .45x17 .45 m. ebadında kare planlı ve tek kubbe ile örtülü ana mekan ile kuzey tarafından yer alan sonradan ilave edilmiş, düz tavanit ve ahşap konstrüksiyon çatı ile örtülü son cemaat yeri'nden oluşan caminin kuzey-batı köşesinde mina- resi yer almaktadır. Camiye kuzey tarafında bulunan ve çevresi tek katlı odalarla çevrili vaziyetteki avludan girilmektedir. Vakfi- yesinde bahsi geçen medrese ve ınektep muhtemelen bu avlu etra-
fında yer almakta idi.
a) DIŞ YAPI:
Moloz taş ile inşa edilen dış beden duvarları 1.65 m. kalınlık
ta olup, iki kademe halinde yükselmekte ve taş silmelerle nihayet- - lenmektedir. Beden duvarları üzerindeki 16 gen tambur ve tambu- rudört köşeden destekleyen kemerli payandalar sıvalı vaziyette- dir. Kubbe kurşun ile kaplıdır. Camiye kuzey duvarında bitişik
durumdaki Son Cemaat Yeri 1830 yılında7 yapılmış olan onarım
dan sonra ilave edilmiştir. Bağdadi olarak inşa edilen bu kısım
düz ahşap tavanlı, ahşap Çatı ile örtülü olup, hiçbir mimari, özel-
liğe sahip değildir. Caminin giriş cephesi önünde harap ve çirkin bir eklenti şekliyle, turistik bir merkezde bulunan tarihi ve mima- ri değeri olan yapının abidevi görünümünü olumsuz yönde etkile- mektedir.
Cephe düvarları üzerinde aşağıdan yukarıya doğru dört sıra
halinde değişik pencere türleri mevcuttur. En alt sırada, doğu ve
batı cephelerinde üçer, kuzey ve güney cephelerde ikişer adet, kesme taş söveli, demir parmaklıklı dikdörtgen pencereler görül- mektedir. (100 mx1.80 m.) ebadındaki açıklıkların üzerinde sivri tuğla kemerli alınlıkları mevcuttur. ikinci sırada ise (kuzey cephe hariç olmak üzere) alt pencerelerin üst hizasına gelecek şekilde sivri kemerli pencereler yer almaktadır.
ikinci sıra pencerelerin hemen üzerinde görülen taş silme ile
duvarların ilk kadernesi sona ermektedir. Alt kademe ile aynı düz- lemde devam eden üst kademe üzerinde üçüncü sıra pencereler yer
almaktadır. Her cephe ortasında birbirine yakın ikişer adet olan bu pencereler, ikinci sıradakileric aynı ebad ve özelliklere sahip- tirler.
Onaltıgen tamburun her yüzü üzerinde bulunan birer pencere (toplam 16 adet) dördüncü sırayı teşkil etmekte ve ikinci, üçüncü
sıradakileric aynı ölçü ve özelliktc ise de cephe yüzeyinden 3-4 cm
derinliğinde girinti yapan dikdörtgen bir çerçeve içinde yer alma·
sıyla onlardan ayrılmaktadır. ı~
Ana yapının kuzey-batı köşesinde yeralan ve yapının batı duvarından 2.8~x3.66 m .lik bir çıkıntı teşkil eden minareye giriş
kuzeydeki taş söveli, üzeri basık, sağır kemerli di~dörtgen kapı vasıtasıyla sağlanmaktadır. Tamamen yonu taşı ile inşaa edilen minarenin kare planlı kaidesi, cami beden duvarlarının iki kade- rnesi ortalarına kadar yükselmektc (zeminden takriben 10.65 m.
yükseklikte) ve 20 cm. kalınlıkta taş silme ile nihayetlenmektedir.
Tambur eteği seviyesinde minareden dama çıkış kapısı mevcuttur.
Değişik meyildeki yüzeylerden oluşan iki kademeli pabuç kıs
mının üzerinde sırasıyla silindirik gövde, basit profil sıralarından oluşan şerefe altı, ve 4.80 m. yüksekliğindeki petek ve kurşun kaplı konik külalı yer almaktadır.
b) iÇ YAPI:
iç yapı kare planlı, kubbeli "Ana Hacim" ile onun kuzeyine sonradan ilave edilen enine dikdörtge9 planlı ve düz ahşap tavanit
"son cemaat yeri"nden oluşmaktadır.
Hiçbir özelliği olmayan ve cami mimarisiyle hiçbir şekilde
uyum sağlayamayan muhdes son cemaat yerinin döşemesi giriş kapısı önüne rastlayan orta kısımda, cami iç döşemesi ile aynı seviyede, iki yanda ise 46 cm. daha yüksektedir. Mahallin iç gü- ney cephesi (Ana Hacmin kuzey duvarını teşkil etmekte) orta
kısmında giriş portali yer almaktadır. Basit bir profil ile çerçeve- leneo dikdörtgen portal 2.40 m. genişlik ve 4.42 ın. yükseklik- tedir. Tam üzerinde ahşap mükebbire yer al~aktadır. Giriş_kapı
sı, taş söveli basık (yay) kemerle örtülü bir açıklık şeklindedir.
Giriş kapısının yukarısında, iki yan tarafda bulunan üst üste iki- şer (toplam dört) rozet kabartması portalin yegane tezyini ele-
manlarıdır. Açıklığı örten ahşap kapı Osmanlı ahşap işçiliğinin
güzel bir örneğidir. Sedef kakmalarla tezyine edilmiş geometrik geçmelerden oluşmaktadır.
Giriş portalinin her iki yanında üst kısımları stalaktif sırala
rıyla tezyin edilmiş mihrabiye, mihrabiyelerin yanında ise dış cep- helerdeki 1. sıra pencerelerden birer adet mevcuttur. Pencerelerin girinti yapan sağır alınlıkları kalem işi sülüs /yazı ile tezyin edilmiş
tir.
Kare planlı (14.14x14.16 m.) ana hacınin üzerini örten kub- beye geçiş, köşelerde bulunan tromplarla sağlanmaktadır. Kubbe
eteğindeki 16 adet pencerenin araları alçı kabartma olarak sütun ve s~tun başlıkları ile tezyin edilmiştir.
En alt sıra pencereler Doğu ve Batı duvarlarında üçer, Kuzey ve Güneyde ikişer adet olmak üzere toplam on adettir ve ahşap dağraması mevcuttur. Alt pencer~lerin üst hizalarına rastlayan ikinci sıra pencereler, (kuzey duvarında mevcut değil) ile tromp kemerleri arasında uzanan duvar yüzeyleri üzerindeki tahfıf ke- merleri içinde kalan birbirine yakın ikişer adet pencerenin (top- lam 8 adet) ve, taınbur pencerelerinin alÇı içiikieri mevcuttur.
Güney duvarı ortasında bulunan yarım daire kemerli ınihrab nişini çevreleyen bordür ve n işin her iki yanındaki barok sütunce ve başlıkları ile üzerindeki alçı alınlık1son cemaat yerindeki mih- rabiyelerle uyuşmamaktadır. Bu uyuşmazlık muhtemelen 1830'da yapılan onarımdan sonuçlanmaktadır.
RESTORASYON ÇALIŞMALARI
Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından Kuşadası Kale Camii Restorasyon çalışmalarına 1977 yılında başlanmış, depremden hasar görmüş ve tehlikeli durumda olan minare ilk olarak ele alı
narak restore edilmiştir. Acil müdahalenin tamamlanmasından
sonra 1980 yılında yapı üzerinde araştırınalara başlanmış ve ya-
pının görünümünü olumsuz yönde etkileyen son cemaat yerinin restore edilmesi planlanmıştır.
(7) TOrkiye'de Vakıf Abldeler ve Eski Es.erler ı. Ankara 1972.
Bu safhada henüz ınuhtes son cemaat yeri yıkılamadığından,
sadece Aydın yöresinde, aynı yüzyıl içinde inşa edilmiş olan ve Kale Camii ile büyük benzerlik gösteren caınilerle yapılan muka- yeseli analiz çalışmaları ve yapının kendi üzerinde bulunan izie- rin değerlendirilmesi sonucu 'son cemaat yeri' için restorasyon projesi hazırlanmıştır. Mukayeseli analiz kapsamına dahil edilen camiler arasında Aydın Üveys Bey Camii (1568), Aydın Hasan Çelebi Camii (Eski Yeni Camii-1585), Aydın Süleyman Bey Camii (1683) ni sayabiliriz. Ortak bir özellik gösteren l;ıu cami.ler ile
yapılan mukayeseli analiz çalışması ve Kale Camii kuzey cephesi üzerinde bulunan ve son cemaat yeri silme yüksekliğinin tespitini
sağlayan izin birlikte değerlendirilmesi sonucu hazırlanan ön proje (teklif 1) Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kuru- lu'na sunulmuştur.
Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu 13.12.1980 gün ve A-2554 sayılı kararında: "Mevcut Son Cemaat Yeri'nin kal-
dırılması, araştırma yapılınası sonucunda, orijinal durumun gön- derilen projede (1. teklif) yapılan Son Cemaat Yeri'ne uygunluğu saptandıktan sonra bu projenin uygulanabileceği, aksi halde,
araştırma sonucunda ~lde edilen bulgular doğrultusunda hazırla
nacak yeni projenin kurula onanmak üzere iletilmesi" istenmiştir.
1981 yılında restorasyon işinin Vakıflar Genel Müdürlüğünce
ihale edilmesi üzerine8 yapı üzerinde Gayrimenkul Eski Eserler ve
Anıtlar Yüksek Kurulu kararı doğrultusunda çalışma ve inceleme- lere başlanmıştır. Sonradan ilave edilen son cemaat yeri yıktırıl
mış, yapının kuzey duvarı üzerinde sıva raspası ve çürütme ile, zeminde temel araştırması yaptınımıştır (Fotoğraf. 7,8)
Bu çalışmalar son,..cunda bulunan temel izleri, bir son cema- at yerinin varlığını ispatlamakta ise de, 1. restorasyon teklifi pro- jesinde gösterildiği gibi üç kubbe'nin varlığını ispatlayacak bin bulguya rastlanamaınıştır. Sadece fotoğraf (9)de görüldüğü gibi
aynı seviyede, sonradan kapatıldıkları belli olan delik izleri sap-
tanabilmiştir.
Kurul kararına göre araştırmalar sonucu saptanan bu izie- rin (gerek cephe ve gerekse zeminde) değerlendirilmesi so~ucunda 2. Restorasyon Teklif Projesi hazırlanmı;;tır. Düz ahşap çatılı
olarak planlanan Son Cemaat Yerinin saç:aklarında Ku~adası Öküz Mehmet Paşa Kervansarayı avlusundaki ahşap saçaklarta benzerlik sağlanmasın'! çalışılmış ve proje kurula gönderilmiştir.
Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu 5.2.1982 gün ve A-3286 sayılı kararında "Aydın, Kuşadas ı Kale Camisinin son cemaat yeri için 17. yüzyıldaki diğer örnekler gözönüne alı
narak 3 kubbeli son cemaat yeri" projesinin uygun olduğu belir-
tildiğinden Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından 1. Teklif projesi uygulamaya konulmuştur.
Uygulama sırasında malzeme olarak temel ve sütunlarda be- tonarme, kubbelerde imitasyon tuğla, diğer kısımlarda ise dış et- kenlere dayanıklılığı daha önce denenmiş ve caminin yonutaşı di-
ğer kısımlarıyla uyum gösteren Denizli ilinin "Kocabaş köyü" ta-
şının kullanılmasına karar verilmiştir.
Sütunların temelleri filiz bırakılmak ve birbirine hatılla bağ
lanmak suretiyle kayalık zemine betonarme olarak oturtulmuştur.
Çelik kalıplarla betonarme olarak yapılan sütunların üzerine,
yapının diğer yerleriyle çok aykırı düşmemesi için taş taklidi sıva yapılmıştır.
Üst kesiti 75x75 cm., yüksekliği 50 cm. ve alt kesiti (/)50 cm.
olan blok taştan yaptırılan •sütun başlıkları zıvanalı olarak betonarme sütunların üzerine konulmuştur.
Sütun başlıklaq ·üzerine oturan kemerler, kemer üstü kaplama
sı, korniş, iç köşe trompları yonutaşı ile tamamlandıktan sonra is- kele ve kahbın üzerine imitasyon tuğlalarla kubbeler inşaa edilmiştir.
Kubbe tamburu ve silmesi yonutaşı olarak tamamlanıp, kub- be üzerieri Vakıflar Genel Müdürlüğü kurşun ekibi tarafından kur-
şun kaplanacak şekilde hazırlanmıştır.
Son Cemaat Yerinin döşemesi projesinde gösterildiği üzere,
sağ ve soldaki kubbelerin altında, orta giriş kısmından iki basa-
ınakla çıkılan bir seki şeklinde, orijinal izlerine göre yapılmıştır.
Tuğla kubbelerin iç yüzlerine sıva ve badana yapılarak elek- trik tesisatı döşenmiş. olup, re:;torasyon inşaatı, projesine ve Gay- rimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu Kararı doğrultu
sunda 1982 yılı sonunda tamamlanmıştır.
(8) Restorasyon .ışını müteahhit Abdurrahman özaygut yüklenmiş, kont- rolluğunu özkan Erlncln, müşavlrllğlnllse Filiz Oğuz yürütmüştür.
KALE (KALE-iÇi) MOSOUE AT KUŞADASI
he mosque which is known as Kale or Kaleiçi Mosque in the town "Kuşadası" had undergone restoration since 1977 which was u ndertakeri by General Directorate of Vakıfs.
Studies and researches on the building had started soon after the earth-quake in 1974. Restoration process initially objected to the minaret which was the most damaged part of the building, and then, expanded to the building itself, especially to the later- added "l~st prayer-hall" portion which spoils the ınonumental
appearance of the ınosque.
The building is located at shopping center ofthe town, nearby . the Caravanserai of Öküz Mehmet Paşa, most probably built in
years of 1608-16181, together with caravanserai.
I?D·
Kaleiçi Mosque is composed of a square-planned "main prayerhall" which is covered with a single dome, and a ·later·
added "last prayer-hall" with timher roof. The minaret is at north west corner of 'main prayer-hall'. The entrance of the building is through an open court which is at north and surrounded by single-5torey rooıns. The Medrese and the School which is menti- onedin 'Vakıf Deed' was probably around this court ..
(1) The date ıs glven ın "Foundation Deed-Vakflye" whlch ıs reglstered at book "ISTANBUL 2" wlth number 571, present ın Archleve of Gene- ral Directorata of Vakıfs.
a) EXTERIOR:
The body walls of the "main prayer-hall" are constructed with rubble-stone masonry. They are 1.65 meters thick and rise up as two stepped vertical planes. Each plane is ended with stone comice. Sixteen-sided drum and the arched-butresses which sup- port the drum at four comers of :the roof, are plastered and white-washed. The'later-added hall' to the building at North, is constructed as timber skeleton with mud-brick infıli and covered with timber roof and fiat timber ceiling. Since it does not show any historical and architectural feature, and asa ruined-suffix, it spoils m onumental appearance of ~he mosque.
Windows, which are seen at four different levels are the only elements of exterior facades, except the North, which is not origi- nal at present.
Windows at lowermost level are rectangular openings, 1.00x 1.80 meters in dimensions, have cut-stone jambs, sill and linteL Brick relieving arehes over the lintels and iron grill-work inside the openings are the other elements of these windows.
Windows at second level, which are not seen on north facade, placed just over the lowermost ones. They are in form of pointed- arched openings. The lower part of the walls end with stone comice which takes place over these windows, and third row of windows are seen at the upper part of the walls whiclı is above this comice. These windows are also pointed-arched openings as the previous ones. They are two in number at each facade and placed s ide by s ide at centers of facades.
Pointed-arched windows which are seen at the facades of sixteen-sided drum, take place within four centimeters deep, rec-
tangtılar niches.
The minaret ıs ar the nort-west comer of the mainhall and makes a rectangular projection (2.80x3.66 meters) from the west- wall. lt is constructed with cutstone cotnpletely, and the entrance is through the segmental-arched opening at the north. The square planned base of the minaret rises up to mids of the upper part of the mainbody walls and ends with a stone comice which is 10.65 meters high from the ground. Through the door which is seen on the minaret, it is possible to reach the roof at drum level.
Transition from the prismatical base of the minaret to the cyclindirical shaft is obtained by inclined ·surfaces in different angles. The shaft is defined by two horizontal bracelet, one being at bottom and the other at top. ·
A series of simple profilation,.on top of each other, form the balconcy (Şerefe), over which 'petek' and 'conical cap'is situated.
FOTO: ı Kuşadası
Kale Camii Genel gör!lnUm (Onarım öncesi)
FOTO: 2
Kuşadası
Kale Camii Kuzey cephesi (Onarım öncesi)
b) INTERIOR:
l!ltorior of the buildings is composed of a square-planned, domed, main prayer-hall' and a timber-roofed, later-added 'last prayer-hall' sections.
The later-added hall which iscovered w ith a fiat timber ceiling painted in blue. lnterior walls, except the South {which is the north wall of the 'main prayer-hall'), do not have any characteris- tic feature worth mention about. Floor of this space is covered w ith stone and the sides are 46 cm.s higher than the central part.
Entrance portal is located at center of this wall, which is white washed completely. lt has a timber balcony (mükebbire) overit. Segmental arch over the door opening, four rosette reliefs above the arch and simple profilation which forms the outer frame of the portal, are the only omamental. elements of porta!.
Timber door-wings are distinguished sample of Ottoman timber and pearl workmanship which are formed by smail geometrical pieces, tenoned each other and decorated with pearl.
Smail 'mihrab' niches are seen at two sides of the portal.
·They are topped and ornamented w ith rows of stalactites.
Two windows which are seen at East and West ends of this walls are similar to the lowest windows of exterior facades. Reces- sed portion over the stone lintels (infılls of brick relieving arches) of the two windows are decorated with 'sülüs' insfription, painted in black.
Main prayer-hall isa square-planned (measuring 14.14x14.16 meters in pla!l) space, which iscovered with a hemi-spherical do nı e.
Transition from square base to dome is obtained by squinches (tromps) at four comers.
'Mihrab' niche is at the center of the south-wall which is topped with a semi-circular arch. The decorated band wh,ich frames the mihrab-niche, two smail columns in baroque style and their capitals besides the plaster pediment at the top are comple- tely different in character from the smail "mihrab's at 'last prayer-hall'. This is resulted probably from the restoration which the building had undergone in 1830. 1
Windows which are observed at four different levels at exterior are seen at interior too. The lowermost ones are ten in number and have timber sash and framework.
Pointed-arched upper windows have omamented plaster window-panels (alçi içlik). The dome is decorated with column and column-capitals in low-r~liefs which is seen in between the sixteen windows at skirts and simply outlined 'kalem-işi' painting towards the center.
Bl BLIOGRAFY A:
ı. Akın, Hikmet, Aydınoğulları tarihi hakkında bir Araştırma. Ankara ı968.
2. Arseven Celal Esat, TUrk Sanatı, Istanbul ı954.
3. Danışman Zuhurl, Evllya Çelebi Seyahatnamesl. CIIt ı3.
4. Oransoy GUitekln, Osmanlı Devletinde Kim Kimdl. ı. Anl<ara ı969.
5. Ressamoğlu E. LUtfU, Ege Rehberi Aydın Iii, lzmlr ı952.
6. Rlefschtal, Cenubi Garbl Anadolu'da TUrk Mimarisi Cambridge ı931.
7. TUrklye'cle Vakıf Abieleler ve Eski Eserler ı. Ankara ı972.
8. Uzunçarşılı i smail Hakkı, Osmanlı Tarihlili. CIIt 2. Ankara ı954.
9. Wlttek Paul, Menteşeoğulları. Ankara ı 944.
FOTO: 3 Kuşadası Kale Camii Caddeden görUnUmil.
(Onarım öncesi)
FOTO: 5
Kuşadası Kale Camli,Minaresl (Onarım sırasında)
FOT0:4
Kuşadası Kale Camii, caddeden görUnUmU(Onarım öncesi)
FOTO: 6
Kusadası Kale Camii minare kapısı
FOTO: 7
Kuşadası Kale Camii, kuzev cephesi (yıkım sonı·ası)
FOTO: 9
Kuşadası Kale Camii kuzey c~phesi (yıkım ve sıraraspası sonrası)
FOTO: l l
Kuşadası Kale Camii son cemaat yeri (Onarım sırasında)
Fo·ıo: 8
Kuşadası Kale Camii, kuzey cephesi (yıkım sonrası)
FOTO: 10 Kuşadası Kale Camii, son cemaat yeri
(Onarım sırasında)
FOTO: 12
f(uşadası Kale Camii (Onarım sonrası)
FOTO: 13
Kuşaddsı Kale Caınii (Onarım sonrası) FOTO: 14
Kuşadası Kale Camii (Onarım sonrası)
FOTO: 15
Kuşadası Kale Camii (Onarım sonrası)
ı ~
\
\
\ \
vazıyet planı
PLAN: 1
Kale Camii vazlye.t planı
;i;>#
AYDIN
D KUŞADASRKAlE CAMH RÖlÖ'\fE
PROjESİöh;G?k
:U~OOÇATI PLANI
{
'1
•ıı ~ ıı.-tLillJ +
K , , '1, -+---·· .. L ı
PLAN
~
:--
-.if"" ~
~~~:±:±:±=k=k=k=k:b:b:b:b:b:b:b:b~~-~=i
KUZEY CEPHESi
PLAN: 2 Rölöve Projesi
_f~~-
~
_p_
"1ii;-
_pL
~
~~~~==--~~~==~~====~~~~=+ ~
__J!:!--
~il!-~-~-
OATI CEPHESi
D><ER'1
AVORINJ
~USADASR ~AliEteAMliK IMIÜINJARIESK RÖlÖVIE PROjiESli
ö~~t;;ı~
:
~ # lSiOcr--
1
GÖRÜNÜŞ
PLAN: 3 Minare .Rölöve Projesi
@
ı" ı "' ı" ı C-C kotu PLANI
8-8 kotu PLANI
ı
!
ı i ıi ı
ı 1
!
ı
~---~---J A-A !<otu PLANI
00. 07.-/ 2 jVAKIFLAR GENEL MÜMLÜGÜ
O ALA!< RruGELK...._., A'(OıN, ı<4~S.I. KALE C/<MII c IZEt-l Fh.IZ oCuz MINARES _ ROLOVE PROJESI
r:YOtı=m="-ı-:-'__:.'.,---1~~··, ~.,uso paftano:1
·'·""
AYDIN KUŞADASI KALE CAMİİ RESTORASYON 1 PROjESİ (
2. teklif)
A,
ı
<'r/":'~"~""~"
•1PLAN
~
~
~
~--- -"'
~-=-
ölçek : 1/100
KUZEY GffiüNÜŞ
PLAN: 4 Restorasyon Projesı- ı. teklif
"
""'-
~--
A.-A KESiTi
AYDIN KUŞADASI KALE CAMii RESTORASYON PROJESi ölçek : ~~ ~00
'...
,_~ ...
~-=·---- ~ ı rrJ ıO
.. ::_ ... 1 : ; :ıl -i
L:::,.
·p.,- -··---~--
" A
KUZEY GÖRÜNÜŞÜ açek :1/Ul AA KESiTi a«;ek :1/100
...,__----&.!...I~~____]Q__J J
ı. OO.rJ7IJI./2jVAKIFLAR GENB... M~WGÜ
FtAN ölçek: 1 1 100 iiı:ON.AH _. FIUZ - z tMlH RE5lORAS'ıtN KUŞADASI AniESi KALE CAMii
oM:rEN FiLiz 00Uz
iXçok :11100
"""'-"">< FIL.lz cı6uz
"""""" ua ~'M $Bi ws4 ~~~Tı.,~-
PLAN: 5 Restorasyon Projesi- 2. teklif
