Geçen sayımızda Zeki Sayâr Kömür İşletmesi

E R E Ğ L İ KÖMÜR İŞLETMESİ «İŞÇİ ' EVİ»

MÜSABAKASI MÜNASEBETİLE TARTIŞMALAR

Geçen sayımızda Zeki Sayâr Kömür İşletmesi

•.İşçi evi» müsabakasının neden başarı ile bitmediğini açık- layan bir yazı yayınlamıştı. Bu yazıda yalnız bir tek mesele tamamen ilmi ve me-lekî yönden incelenmişti. İşletmenin İmar Müdürü Y. Mühendis Galip Kardam Zeki Sayarın gö- rüşüne bu yazı ile cevap vermektedir. Z. Sayar'm gerek Ga- lip Kardam'm görüşüne gerekse müsabakanın diğer kusurlu noktaları hakkındaki karşılığım dergimizin hacmi müsaade etmediği için gelecek sayılarımıza bırakmaktayız.

A R K İ T E K

A n a d o l u H a n N o . 33 E m ' i n ö n ü - İ s t a n b u l

Derginizin 1946 yılı Seri IV 179 - 180 sayılarının 271 inci sahifesindeki «Kritikler» bölümünde «Ereğli Kömürleri iş- letmesinin İşçi Evi Müsabakası Münasebetiyle» başlığı altın- da B. Zeki Sayar imzası ile çıkan yazınız, derginizin uzun müddetten beri abonesi olan, her sayınızı dikkat ve itina ile okuyup tetkik eden ve bu neşriyatınız meyamnda isabet- li gördüklerinden istifade eden Ereğli Kömürleri İşletme- sinin İmar ve İnşa Gurubu teknik elemanları tarafından m u - tat dikkat ve itina ile okunmuştur. Bu tetkik neticesinde imar ve İnşa Gurubu vasıtasiyle İşletmenin Yüksek Mimar- lar Birliğine vermiş olduğu uzun, etraflı, ve mufassal izahatı hiç bir surette ve katiyen nazarı itibara aynadan Birlik namına ifade etmiş olduğunuz ilk fikirlerinizde İsrar etmek- te olmanız, ve yukarıda yazılı teknik elemanların, meslek ihtisaslarının temel taşını teşkil etmesi katî . bir zaruret olan bilgilerden tamamen mahrum göstermekte bulunmanız sami- mi ve derin bir tessür uyandırmıştır.

Bu teessürün ifadesinden sonra yazınızdaki esaslı nokta- ların aşağıdaki şekilde cevaplandırılmasına müsaade etmeni- zi rica ederim:.

1. — Ereğli Kömürleri İşletmesinin idarecileri tekniğin her şubesine karşı icabsden saygıyı göstermeyi düstur itti- haz etmiş olduklarından, kendilerinin değil, gerek tertibi gerekse neticeleri itibariyle müsabakanın mesuliyetini ta- şıyan teknik elemanları temsilen benim yazınıza cevap vermem icabetmektedir. Bu cevaplarıma yüksek mimar olan, Birliğinizde âza bulunan, ve bütün çalışmalarımız ve mes- uliyetlerimiz müşterek olan teknik elemanların da tamamen ve külliyen iştirak etmekte olduklarım da tebarüz ettirmek isterim.

2; — Binaenaleyh münakaşa, memleket mimarları ye mimarlığı namına tekniğin kat'î otoritesine istinaden söz söy- liy.en biı; topluluk ile bu otoriteyi haiz olmayan her hangi bir icra ve tatbik teşkilâtı arasında değil, ayni teknik v a - sıfları haiz ve ayni teknik bilgi ile mücehhez olup bir veya

ikisi bir fikirde, diğer bir kaçı da başka bir fikirde olan ve yekûn adedi beş veya altıyı geçmeyen ihtisas meslektaşları arasında cereyan eden bir münakaşadır. Mevzuun bu çerçeve dışına taşırılarak bu' iki fikirden birini empoze etmek salâ- hiyetini haiz bir edayı ihtiva eden ifadelarde bulunmamak şarttır kanaatindeyim.

3. — Yazınızda oryantasyon mevzuunun bizim tara- fımızdan nazarı itibara alınmamış olduğunu ifade etmek ha- kikata uygun değildir, ve bu cihet evvelce birliğe hitaben yazılan cevaplarımızdan kâfi derecede tebarüz ettirilmiştir.

Burada sadece şu kadarını tekrar edelim ki, Zonguldak ve havalisinin gayet dik ve sarp arazisi, bu arazinin kısmen pa- yet sert kalker, kısmen de daimî heyelanlara maruz kil ta- bakalarından müteşekkil olması, ve oryantasyon mevzuunun empoze ettiği bütün! şartların harfiyen tatbiki halinde yapı- lacak işle katiyen mütenasip olmayan muazzam hafriyat veya duvar hacimleri ile karşılaşılmakta olması gibi husu- siyetler dolayısiyle maalesef oryantasyon, memleketin malı imkânlarının katiyen zarurî kıldığı ve yapılacak işin umumî maliyetine nisbetle mecburî bir hal alan tehditlere tabi olması icabetmektedir. Bu demek değildir ki, oryantasyon mevzuu tamamen feda edilmiştir. Arazi meyil ve cihetlerinin en ufak bir müsaadesinden bile istifade edilerek oryantasyo- nun mümkün plan bütün hususiyetleri ye plânlarına akset- tirilmiştir. Fakat yalnız, oryantasyon mevzuunu ele alıp bir evin meydana gelmesinde çok büyük ehemmiyeti olan sair bütün teknik ve malî unsurların nazarı itibara alınması ha- linde, mesele oturma odalarını evin arkasındaki harfiyât şevine tercih etmek gibi garip hallerin dahi hasıl olabileceği meydandadır. Bundan başka, gene tasarruf gibi hiç olmazsa oryantasyon kadar mühim olması icabeden bir unsurun tesiri altında,' evlerin ikişer hanelik bitişik bloklar halinde yapıl- ması zarureti hasıl olmuş, ve binaenaleyh bitişik taraftaki kör duvarda arazi meyillerine inzimamen ik.inci bir tehdit doğmuştur. Bu vaziyet muvacehesinde müsabaka mevzuuna oryantasyon ithal etmek, her evin müsabakaya girenler tara- fından yerinde görülmesini, ve yerinin hususiyetlerine göre yerleştirilip dahilî taksimatların inkişaf ettirilmesini icabet- tirirdi. Bu hususun harita ile halledilemiyeceği ve sıfır ha- rita üzerinde halledilen bu gibi mevzuların şehircilik ve mi- marî bakımdan aksaklıkla neticelenmiş okluğu bu gibi işlerle yakından alâkadar olan derginizin bilmesi icabeden malum keyfiyetlerdendir, ve şehircilik ve mimarî bakımdan bu su- retle masa başında yapılan işler ve verilen karaların tatbiki memleketimizin en esaslı dertlerinden biridir. Dergideki y a - zınızı yazmadan evvel Zonguldağa kaçlar gelip vaziyeti ya- kından tetkik, etmiş olsaydınız bu cihetlerin ne kadar doğ-

(Dçvaıııj 52 no i saKifcdc)

(Baş tarafı 45 inci salıifcde)

ru olduğunu şahsen tesbit edebilirdiniz. Bu zahmeti ihtiyar etmemiş olmanız dolayısiyle mevzuun bu şekillere dökülmüş olmasından üzüntü duymaktayız. Bu vaziyet karşısında ve, aşağıda belirtileceği veçhile, esas gaye bir maliyet mukayese- si olduğundan, oryantasyon mevzuunu bu mukayese haricin- de tutmak bir zaruret halini almıştır.

Herhangi bir mukayesenin yapılabilmesini mümkün kıl- mak için mütehavvel olan bir ciheti sabit tutup mukayeie mevzularını ayni esaslara icra etmek mantığın katiyen âmir kıldığı bir cihettir, bu hususu teminen oryantasyonun şart- namede zikredilmemiş olması da evlerin inşası esnasında ve imkân dahilinde oryantayonun nazarı itibara alınmamış o l - duğunu ifade etmez. Bu mânayı çıkartmakta gösterdiğiniz ısrarı anlayamamaktayım.

4. — Şehircilik basine gelince, bu meselenin etrafımızdan küçümsendiğini zannetmemektle olmanız hususundaki ifa- deniz dolayısiyle teşekkürlerimi arzederim. Yukarıda da belirtmiş olduğum gibi yazıyı yazmadan evvel Zonguldak'a kadar zahmet etmiş olsaydınız, küçümsemek şöyle dursun bu şehircilik bahsinde en uzun ve üzücü tetkiklerin, ne ince ve mufassal tahlil ve araştırmaların, ne yorucu ve hassas bir mesainin sarfedilmiş ve sarfedilmekte olduğunu görür, ve şehircilik etüdleri ancak son zamanlarda üç senelik mesai neticesinde ve bir çok silâh ve tadillerden sonra ikmâle y a - kınlaşmış olan yegâne iseteğinin maketini bile bizzat muay- ne edebiliriz. Şehircilik bakımından müsabakaların fikrinden kendimizi müstağni görmüş de değiliz. Ancak, müsabakanın gayesi bir şehircilik proıjesi değildi, sadece daha iktisadî bir ev tipinin araştırılması için bir hazırlık safhasından ibarettir.

Binaenaleyh, şehircilik cihetlerinin ayrıca ve lüzum ile imkâlara göre halledilmeleri derpiş edilmiş olduğuna göre, böyle bir hazırlık safhasına şehircilik etüdleri karıştırmakta bir ifade görmedik. Lüzûm ve imkâlar müsaade ederse, sırf harita üzerinde ve masa başında olmamak şartiyle, şehir- cilik işlerimizin halli için daha geniş etüdler ve tetkikler aramak düşünce* ve tasavvurlarımızın bize ait bir hususu ol- duğunu kabul etmek nezaketini göstereceğinizden emin bu- lunmaktayız.

5. — Yanınızda «faydasız» diye vasıflandırdığınız müsa- baka şartları memleketimizin halen çok muhtaç bulunduğu fiyat tahlillerini, inşaat imalâtının metraj usûl ve kaidelerini, ve buların tatbiki için düşünülmüş esasları ihtiva etmektedir.

Bunlara «faydasız» vasfını vermek, ayni derginizin 249 uncu .sahifesinde ayni imza ile neşrettiğiniz, ve memleketteki Devlet teşkilâtının maliyet mefhumunu unutmakta olduğun- dan acı acı şikâyet eden yazı ile taban tabana

zıt bir telâkki tarzını ifade eder. Bu çıplak tenakus tarafımızdan anlaşı- mamıştu

. Şartnamemizin bir kaç yerinde, ve Birliğe bu mevzu hakkında yazmış olduğumuz her mektupta esas gayenin ev maliyetlerini düşürmek olduğunu mükerreren izah etmiş ol- duğumuz malûmdur. Bir inşaat maliyetinin ise ancak katı bir metraj neticesinde çıkan imalât miktarlarının fiyat tah- lillerine müstenit vahid fiyatlarla kuruşlandırılmasıdan baş- ka hiç bir surette ifade cdilemiyeceğini kanaatimizce tekrarı bile abes olan bir bedahattır. Maliyet mukayeselerinin Iâ- yikiyle yapılabilmesi için gerek metraj usulü ve ölçülerinin, gerekse bu metraj neticesinde elde edilen miktarların kuruş- landırılmasmda kullanılacak fiyatların biribiriııin tamamen ayni olan esaslara göre yapılmış" olması şartı da ayni beda- hai vasfını haizdir. Hattâ bu ciheti temin'edebilmek için or-

yantasyon bahsinde olduğu gibi mütehavvil olan Sokl altı inşaatı ile malzeme nakliylerinin de keşiflere ithal edilmesi şartnamemizde derpiş edilmiştir. Gene bu esası teminen sizin

«faydasız» dediğiniz evrakta fiyat tahlillerinin kuruşlandırıi- masmda kullanılacak rayiçler bile teshir edilmiştir. Onun içindir ki, ve aranan kıymet sadece plânda değil, maliyeti dü- şük plân olduğundan, sadece plânın başarı derecesine bağ- lı kalmaktan hiç bir faide beklenmemiştir ve beklenemez.

Bu gibi tafsilât ve hesapların sair büyük proje mevzularında aranmaması ise gayet tabiîdir. Çünkü bu gibi projelerde mev- zu esas itibariyle en ucuz hal tarzını değil, evvlâ maksada en elverişli hal tarzını bulmaktır, çükü bu gibi halledilmesi zor olan hususî buluş ve hal çarelerinin aranması şarttır.

Ancak bu çareler bulunduktan sonradır ki tahsisat mevzuu- nun halli için keşif ve hesaplara tevessül edilir. Halbuki bi- zim müsabakamızın mevzuu olan iki ve üç odalı evlerin ge- rek teşkilât ve tertibatı, gerek sirkülasyon ve gurupman ba- kımından vazettiği meseleler ve bunların hal tarzları elli seneye yakın bir maziye sahiptir, ve pratik esaslara ve for- müllere bağlanmış ve devam ederi bir literatür ile neticelen- miş tecrübelere istinat debilecek kadar katiyetleri ihtiva eden bir mevzudur. Binaenaleyh iki ve üç odalı evlerin bir kaç bin kere tekrarından başka hiç bir vüsat ve hususi ehemmiyeti haiz olmayan ve büyük projelere nazaran çok basit olan bir meselenin yegâne proje hususiyeti, ister tanzim, ister imal tarzı dolayısiyle, tasarruf temini cihetinden ibarettir. Tasarruf elde edilip edemediğinin yegâne tetkik ve tesbit çaresi ise hiç bir mütehavvil unsuru ihtiva etmeyen ve ayni esasa icra edilmiş olan keşif ve tafsilât hesaplariyle mümkündür. Bu yegâne çarenin yegâne temin çaresi olan evraka «faydasız» demenin ne kadar yersiz olduğu meydan- dadır. Evvelece mükerreren Birliğe hitaben yazılmış mektup- larda izah edilmiş olan bu çok mühim ciheti anlamamak hususunda gösterilen inatlı ısrarı biz anlatmaktan âciz kaldık.

6. — Şartnamenin hiçbir tarafında müsabaka neticesinde kazanacak her hangi bir ev projesinin tatbik edileceğine dair hiç bir kayıt yoktur. Halbuki derginizdeki yazı bu ciheti sanki «apriori» kabul etmiş, ve bütün tenkit ve muhakeme- si tamamen hayal mahsulü olan ve hiç bir ifade esasına müstenit olmayan bu temel üzerine kurulmuştur. Yukarıda da belirtilmiş olduğu veçhile, müsabakanın yegâne gayesi (ister plân ister imâl hususiyetleri sayesinde) daha ucuz maliyetli bir cv tertibinin araştırılmasına ait bir hazırlaık safhasından ibarettir. Bu hazıı-lık safhasından elde edilecek neticelerin tatbik ve tahakkuk şekilleri hakkında taririn, teknik selâhiyet ve bilgilerimize müstenit bir hakkımız ol- duğunu teslim etmek nezaketinde bulunacağınızdan şüphe etmek aklıma gelmez.

7. — Sayın B. Zeki Sayâr'ın bir tek derginin ayni ka- pağı içindeki iki yazısı dolayısiyle ne kadar büyük ve b«fnş- tırılması ne kadar imkânsız bir tezat ve fikir zıddiyeti uçu- rumunun içine düşmüş olduğunu görmekle biz kendi hesa- bımıza çok üzülmekteyiz, çünkü kendisini şahsen de tanırız ve memleket ile mesleğe hizmetlerini bilir, taktir eder, ve bundan dolayı kendisine karşı saygı besleriz. Böyle aleni ve bariz tezatlara düşerek bu takrir ve saygımızı zedeleme- mek hakkını kendisine tanıtmak istediğimizden üzülüyoruz.

B. Zeki Sayâr ayni dercinin 249 uncu sahifesindeki «Devlet

yapılarının bugünkü durumu» başlıklı yazısında uzun uzun

ve acı acı Devlet yapılarında maliyet mefhumunun neredey-

se unutulmuş olduğundan dolayı feryat ediyor, ve haklı o -

lan bu feryadnı isabet için misaller zikrederek çareler arı- yor. Bu acı şikâyetler meyanmda da inşaata esas olan öde- nekler işin sonunda kolaylıkla dört beş misline çıkmakta»

olduğu haklı olarak ileri sürülmektedir. Halbuki ayni yaza- rın ev projesi müsabaka şartnamesinin «faydasız» diye va- sıflandırdığı kısımlarının ihtiva ettiği prensipler ve şartname- nin ruhunu teşkil eden kati keşif ve tafsilâta müstenit katî maliyet mefhumu bir esas olarak kabul edildiği andan iti- baren yapı mesleğinin yüz karasını teşkil eden bu gibi öde- nek tecavüzlerine katî surette set çekilmiş olacağı aşikârdır.

Bizim müsabakamız da, B. Zeki Sayâr'm İsrarla ve inatla kabul ettirmek zorunu duyduğu veçhile, sadece protje üze- rinde maliyeti nazarı itibare almasaydı, bu sefer de proje kıymeıti üstün olan plânın pahalı çıkması neticesinde B. Z e - ki Sayâr tekrar kaleme sarılıp bu sefer de bizi Devlet yapı- larındaki fena durumun bir misali olarak hırpalayacağı, ayni dergideki iki yazısından çıkan mânaların âmir kıldığı bir mantık yoludur. Böyle bir ihtimalin tahakkuku halinde İse B. Zeki Sayâr bu sefer «faydasız» diye vasıflandırdığı evrakı, hesaplar, ve tafsilâtı «elzem» telâkki etmek mecburiyetinde kalacaktı. Dergide çıkan yazısında B. Zeki Sayâr, Devlet ya- pılarının bu durumuna karşı aradığı çareler meyanmda en esaslısı olarak Bayındırlık Bakanlığını vazafeye davet ediyor, ve bu Bakanlığı vazifesini yapmamış olarak itham ediyor.

Halbuki ayni B. Zeki Sayâr bizim müsabaka şartnamemizi gözden düşürmemek için, Bayındırlık Bakanlığının bu ya-

HALI VE KİLİM GİBİ EŞYANIN TEMİZLEN- MESİ İÇİN BİR USUL

«Das ideal Heim» den Resimler isviçrede, bahçesi olmayan apartman dairelerinde oturanların, halı, kilim gibi eşyalarını silkip süpürmek için yapılmış bir tertibatı göster- mektedir. I

Demir borudan dörtgen bir şasi. içinde açılır kapanır ikinci bir şasinin yerleşdirilmesile, bir masa halinde de getirilebilen bir tertibat sayesin- de minder, halı gibi ev eşyalarını çok kolaylıkla süpürüp temizlemek kabil olmaktadır.

Bu masa, her sabah sokaklarımızı toz ve mik- rop yuvası haline getiren apartıman sahihlerinin bizde de faydalanabilecekleri güzel bir örnektir.

pılmamış olan vazifelerinin en başında gelen fiyat tah- lilleri. metraj ölçüleri, usûllerini ikinci yazısında «faydasız?

olarak çöp tenekesine atıyor. Halbuki memleketin bütün inşaat ve yapı âlemi bilir ki, B. Zeki Sayâr birinci yazısında nekadar haklı ise, ikinci yazısında o derecede hissiyatına kapılarak tezade ve haksızlığa düşüyor. Dergideki birinci yazısını okuyunca müsabaka ile aradığımız ucuz maliyet çarelerinde ne kadar haklı olduğumuzdan dolayı sevinmeğe fırsat bulamadan, bütün evvelki izahlarımıza ve birinci ya- zıdaki kendi ifadelerine rağmen, müsabakadaki gaye ye davamızı anlamamak için B. Zeki Sayâr'm inat ve İsrar kar- şısında müteessir olduk, üzüldük, ve kendisine acıdık, çünkü böyle inatlar B. Zeki Sayar gibi memleket çapında davalar peşinde koşan inşalara yakışmaz, ve ancak o insanın .vas'ı- tasiyle davanın çürümesiyle neticelenir. Memleketin bu davası namına B. Zeki Sayâr'dan bu inadı bırakmasını ve müsabakadaki gayemizi tamamen ve kat kat anlayıp kabul edecek çapın çok fevkinde olan idrâkini bu inat zincirine vurmamasını, bütün meslek arkadaşlarımla birlikte ehem- miyetle rica eder, bu cevabın derginizin çıkacak ilk nüs- hasında ve ayni sahifelerde neşredilmesini Basın Kanununun

(48) maddesine istinaden istirham ederim.

Ereğli Kömürleri İşletmesi İmar vc İnşat Gurup Müdürü

GALİP KARDAM