AHILIK SEMPOZYUMU III& ULUSLARARASI 1 BİLDİRİLER. XIII. Yüzyıla Kadar Türk ve İslam Dünyasında Ahiliğin Temelleri. 5-7 Ekim / October 2(l17

KIRŞEHİR

AHi EVRAN

ÜNİVERSİTESİ

Yayın

No: 001

@

.

III& ULUSLARARASI

• • 1

AHILIK SEMPOZYUMU

XIII. Yüzyıla Kadar

Türk ve İslam Dünyasında Ahiliğin Temelleri

THE III. INTERNATIONAL SYMPOSIUM OF AKHISM

5-7 Ekim / October

2(l17

KIRŞEHİR

BİLDİRİLER

CİLTl

Kuşehir, 2018

lll. ULUSLARARASI ARİLİK SEMPOZWMU

XIII.

Yüzyıla

Kadar

Türk ve

İslam Dünyasında Ahiliğin

Temelleri S-7 Ekim/ October 2017

KIRŞEHİR

-BİLDİRİLER-

Bu bildiri kitabırun hazırlanmasına katkı sağlayan

Doç. Dr. Ahmet Gündüz' e, Yrd. Doç. Dr. Rıfat İlhan Çelik' e ve Okt. Fatih Çil' e

teşekkür ederiz.

Ed.itörler:

Prof. Dr. Ahmet GÖKBEL Doç. Dr. Ahmet DOGAN

Haberleşme Adresi:

Kırşehir AJıi Evran Üniversitesi Rektörlüğü Basın ve Halkla İlişkiler Müşavirliği

web: https:/ /basin.ahievran.edu.tr e-mail: [email protected]. tr

' ..

Tasarım

Mert SARIY1LDIZ

Baskı

SARIY1LDIZ OFSET LTD. ŞTİ.

İvogsan Ağaç İşleri Sanayi Sitesi 1358. Sokak No: 31 Ostim 1 ANKARA Tel: 0.312 395 99 94 - 95 .

[email protected]

© Bu kitabın bütün hakları Kırşehir Ahi Evran Üniversitesine ait olup elektronik/ dijital ortani dahil, herhangi bir şekilde çoğalhlması, yayımlanması

yasaktır. Kaynak gösterilerek alıntı yapılabilir.

. ^,.. . ^,.. . ^"

HALIFENASIR LI-DINILLAH VE

• A •• • •• •• A

ŞIHABUDDIN

OMER ES-SUBREVERDI

İKiLİSİNİN FÜTÜVVET J:EŞKi:ıATININ GELİŞİMİNDEKİ ROLÜ

THE ROLE OF CALlPR NASIR LI-DINILLAH AND SlliABEDDIN O:MER SUliRA W ARD I IN THE . DEVELOPMENT OF FUTUWWA ORGANIZATION ·

Doç. Dr. Adem ÇATAK Nevşehir Hacı Bektaş

Veli

Oniversitesi

İlahiyat Fakültesi, Temel İslam Bilimleri Bölümü

ademcatak@Jıotmail.com .

Arş. Gör. Ahmet VURAL Gümüşhane Üniversitesi, ilahiyat Fakültesi Temel İslam Bilimleri Bölümü·

alımetvural.tasavvıif@Jıotmail.com

Halife Niisır Li-Diniilah ve Şihabüddin Ömer Es-Sühreverdi İkilisinin Fütüvvet Teşkilatının Gelişimindeki Rolü

Özet

Bildirinin amacr Fiitiiwet, "gençlik, yiğit/ik, mert/ik, erlik" gibi an- lamlara gelen Arapça bir kelimedil: Fütiivvet, beklentisiz ve karşılrksrz iyi- likte bulunmak, iyilik ettiği kimselerden iyilik ve karşıirk beklememektil:

Başkalarım kendinden daha önemli, değerli ve saygm görmeyi gerektirb:

Fütiivvet teşkilatr, Abbasf hafifesi Nôsır Li-Dfnillôh zamanmda (566- 575) resmf bir hiiviyet kazandırılarak kurumsallaştırılmıştıı: Bit dönem çok özel bir dönemdb: Çiinkii Abbas i Halifeleri yönetiminde toplumsal kurum- lar önemli değişimler ~eçimıektedil:

Halife Nôsır döneminde resmiyet kazanan fiitiivvet, daha sonraları İslam toplumunda esnaf ve zanaat erbabmı teşkilat/andırarak meslek fon- caları oluşturan bir organizasyon haline dönüşmüştür. Bu organizasyon zamanla üç kıtaya yayılarak, sosjo-ekonomik hayarın temel direği haline

gelmişti!:

Şihôbüddin Ömer es-Siilıreverd~ Halife Nôsır yanında büyük bir mev- ki e sahip bir mutasavviftıı: Halife Nôsır 'a pek çok yönden damşmanlrk yapmıştıı: Halife Nôsır, Siihreverdi'yi zaman zaman bir dizi ülkenin sulta- my/o görüşmesi için görevlendirmiş ve Sühreverd~ elçi sıfatıyla diplomatik seyahatlerde bulwımuştw:

Siihreverd~ Halife Nôsır adına dağımkfiitiivvet gruplarına ujaşarak onları bir araya toplamayı başarnuşhı: Nitekim Siihreverdf de fiitiivve- ti siifiliğin bir kolu olarak kabul etmektedil: Halife Nôsu; Siihreverdi'nin _ şahs~ndafiitiivvet teşictlahmn siyasi temellere ohtrtulmasmı sağlayabilecek giiçlii bir propagandacı bulmuştw: Sii/u·everdi de tarikahm devletin lıôkim olduğu şehirlerde yayma firsah yakalamışhı:

Bu tebliğde Halife Nôsır döneminin siyasi, dini ve sosyo-kiiltiirel arka

planı göz önüne almarak Halife Nôsır ve siyasi-dini danışmanlığını yapan Şihôbüddin Ömer es-Siihreverdi'nin fiihiwetin teşkilatianma sürecindeki ... ı:fJlü ele almmışrıı: Bu doğrulhtda Halife Nôsır ve Sühreverdi'nin yaphğı

faiıliye.(lel'den bal~sedilerek bu sürece katkıları değerlendirilmiştiı:

Andiıtar Sözcükler: Halife Nôsu; Şilıôbiiddin Ömer es-Siilıreverdf, Fiitiiwet.

Abstract

Futıtwwa is an Arabic word means "youth, braveıy, manhood, man- liness ". Futuwwa is no expectations and unrequited goodness, one of you is. to wait for the favor and con·espond to the favoı: It requires that atlıers

consider themselves mo re important, valuable and .respectful than them- selves.

Doç. Dr. Adeın ÇATAK - Arş. Gör. Ahmet Vl.ffiAL aQı ---~--~----~---~

Futuwwa was established in. the Abbasid caliplıate Nasir (566-575) and became an organization. This period is a ve1y special period. On the one hane/, complex relations benveen state autlıority, social institutions and religious affairs, on the other hand, social institutions unde1-go significant changes in the adminish·ation of Abbasid Caliphates.

Suhrawardi lıad a great position beside Calip/ı Nasil: He has advised Caliph Nasir nıany times. Ca/ip h N as ir has appÔinted Suhrcnvardi from time to time to meet with the sultan of a number of coımtries.-:1-s an ambas- sad01; he was<On dip/omatic h·avels.

Suhrawardi reached the groups of scattered futuchs in the .name of Caliph Nasil; and they started to collect them togethe1: Asa matter offact,

1 '

Suhrawardi alsa acceptsfutuwwa asa branch ofSufism. Calip/ı Nasir also ensured that Suhreverdi :S order spread in cities where the state was judge.

In this notificatidn, the role of Şihabeddin Omer Suhrawardi, who m ade Calip/ı N as ir and his political and i·eligious · coımseling in the poli- tical, religious and socio-cultural background of the Caliph Nasir period, was discussed. In this respect, the activities ofCaliph Nasir cmd Suhrawar- di will be mentioned and contributions to this process was evaluated.

Keywords: Caliph Nasil; Şihabiiddin Om er Suhrawardi, Futuwwa.

GİRİŞ

Türk-İslam coğrafyasında yüzyıllardır kök salmış, derin tesirler bıralanış ve etkileri halen güntimüzde süregelen Fütüvvet ve Ahilik kurumunun dini, siyasi; içtimat ve kültü- rel hayatıınızda özel bir yeri ve önemi bulunmaktadır. Tasavvufi ve ahlaki unsurların cid- di manada hissedildiği Ahilik kurumunun köklerinin ftitüvvet geleneğinden büyük oranda

beslendiğini ifade edebiliriz. Bu durum, Ahilik müessesesinin altyapısını oluşturan ve güçlü bir geleneğe sahip olan ftitüvvetin inceleııınesini gerekli kılmaktadır.

Kültürtimüzün ve sosyal müesseselerimizin en önemli dinamiğini ohışturiın. ftitüvvet

yapısının tarihi süreçte gösterdiği gelişim evreleri sosyal ve siyasi tarih açısından önem arz etmektedir. Bu minvalde ilk olar~ ftitüvvetin tanıını ve tarihi süreç içerisindeki seyri- ni ele almayı uygun görmekteyiz. Daha sonra ise ftitüvvet teşkilatının kurumsallaşmasını

sağlayan Halife N asır ve bu süreçte önemli bir rolü olduğUnu· düşündüğümüz Şihabeddm . Ömer es-Sühreverdl ikilisinin faaliyetlerinden bahsedeceğiz. ·

i-

Fütüvvetin Tanımı ve Tarihi Süreç İçerisindeki Seyri

Arapça "feta" kelimesinden türetilen bir sıfat olan ftitüvvet, "gençlik, mertlik, er lik, yjğitlik, cömertlik, diğerkamlık" gibi çok zengin manaları ifade etmektedir. (İbn Man- zur, 2005: 2976; Uludağ, 1991: 183; Cebecioğlu, 2005: 220; Şimşek, 2017: 122) Çoğulu

3

HalifeNasır Li-Dinillatı ve Şihıibüddin ömer Es-Süiı(everdi İkilisinin Fütüvvet Teşkilabrun Gelişimindeki Rolü

"fityan" ve "fitye"dir. Fütüvvet, herhangi bir karşılık beklemeksizin başkalarına yardım

ve iyilik etmek, başkasının menfaatini kendi menfaatleri üzerinde tutmak, toplumun ve

şa1usların kurtuluşu ve mutluluğu için kendini feda etmek gibi anlamları ibtiva eder. (Ulu-

dağ, 1991: 183) Fütüvvet, güzel huylann·tamamıdır. Fütüvvet, nefisle mücadele etmek,

Allah'ın emir ve yasaklarına uymak, kendisini halka vakfedip herkese iyilikte bulunmak, herkesi bir görüp kendisini herkesten aşağıda görmeyi gerektirir. (Gölpınarlı, 2011: 31) Fütüvvet, ahde vefa ye emaneti muhafaza etmektir. (el-Cevziyye, 1?90: 282) Bütün bu özellikleri taşıyan kimselere de "feta" (yiğit, cesur, cömert) denir.

Fütüvvet kavramının tarihi gelişimi ve dönüşümünü devamlılık arz eden bir süreç olarak değerlendirdiğimizde,' dört merhalede özetleyebiliriz:

- Cahiliye dönemi fetasıyla ilişkili olarak İslam 'ın ilk yıllarında ortaya çıkan "sosyal bir kavram olarak filtüvvet".

- IX. Asırda özellikle gençler arasında sosyal bir yapılan~a haline dönüşen, top- lumsal, ekonomik ve siyasi bir kurumsaliaşmaya evirilen, Abbasllerin son dÖneminde de resmi bir kurum Qaline getirilen "teşkilat olarak ftitüvvet''.

- Ferdi yaşayış biçiminden kurumsaliaşmaya geçen tasavvuf hareketine benzer bir

şekilde dönüşüm geçiren, sfıfilikle iç içe geçen·"tasavvufi fütüvvet".

-Tasavvufi kurum büviyetini korumaya dev~ eden, esnaf tabakasıyla h~mhal olan, mesleki teşekkül niteliğincieki "Ahilik fütüvveti". (Ocak, 1996: 261)

Feta ve fiitüvvet kavramlarının kullanılmaya başladığı tarih oldukça eski bir geçmişe

sahiptir. İslam' dan önce Cahiliye döneminde Arap dili ve toplumunda şecaat, misıifuper­

verlik, yardunseverlik, diğerkamlık ve cömertlik gibi üstün özellikleri yansıtan kişiler

"feta" ismiyle anıimaleta idi. Bu kimseler Arap toplumunun övülen, takdir edilen, saygı

gören kişileriydi. Cahiliye döneminde yaşamış sahaveriyle maruf ünlü şair Hatem Tai (ö. 578 (?]) bu gibi kimseler için örnek teşkil etmekte olup Cahiliye "feta"sının ideal

kişisi olarak kaynaklarda zikredilmektedir. Ayrıca, Hatem Tat, tarih boyunca fütüvvetin : cömertlik bakımından, Hz. Ali de yiğitlik bakımından örnek kahramanları sayılmıştır.

(es-Süleml, 1977: 3) --...__

İslam'da···sahavet ve şecaat Müslüman kimsede bulunması gereken iki önemli me- ziyet olarak kabul görür. Kur'an-ı Kerim'de "feta" kelimesi birkaç ayette zikredilmekte¹ olup anlam bakımından yaş itibariyle "genç adamı" ifade etmektedir. Fütüvvet kavramı

da, Kur'an-ı Kerim'deki "isar" kavramı ile irtibatlı ve yakın anlamlıdır.² Cömertliğin en

1 "Biz sana aniann haberlerini gerçek olarak anlatıyoruz: Şüphesiz onlar Rablerine inanmış

birkaç genç (feta) yi~itti. Biz de aniann hidayetlerini artırmıştık." Kehf, 18/13; "(İçlerinden bazılan);

"İbrahim denilen bir gencin (fetıi) onlan diline doladığıru duy4uk'' dediler.". Enbiya, 21/60; "Oradan uzak.laştıklannda Müsa beraberindeki gence (feta) "Öğle yemeğimizi getir, bu yolculuğumuzdan dolayı çok yorgun düştük" dedi." Kehf, 18/62.

2 İsıir, Kur'an-ı Kerim'de dört yerde sözlük anlamında (Yusuf, 12/91); bir ayette de (Haşr, 59/9)

Doç. Dr. Adem ÇATAK-Arş. Gör. Ahmet VURAL ~

---~--~----~---~

yüksek derecesi olan !sar; sözlükte "bir kimseyi veya bir şeyi diğerine tercih etme, üs- tün tutma" anlamına gelirken; bir ahlak kavramı olarak da "kişinin kendisi ihtiyaç içe- risinde olsa bile sahip olduğu imkfuıları başkasının ihtiyacı içirı kullanmak, başkalarının yararına fedakarlıkta bulunmak" manasma gelmektedir. İsar'ın Türkçe 'deki karşılığı diğerkfunlıktır. (Kolektif, 2010: 322)

Fütüvvet kelimesi tasavvufi bir terim olarak h. II.~asırdan itibaren dönemin önde gelen sı1fileri tarafından kullanılmaya başlamıştır. (Uludağ, 1996: 259) İbnü'l-Kayyirn el-Cevziyye, ftitüvvetten ilk olarak Ca'fer es-Sadık'ın (ö. 148/765) bahsettiğini ifade et- mektedir. (el-Cevzijye, 1990: 281) Ca'fer es-Sadık fiitüvvet hakkında şunları söylemek- tedir: "Eğer bize bir nimet verilirse onu başkasına veririz; bir şey verilmezse şükrederiz

(Bize göre fiitüvvet budur)." (Kuşeyri, 2014: 447) Hicri II. asrın sonları ve Iıicri ın. asırda

Nişabur'da "fityan" isimli bir topluluk olduğu ve bu topluluğtİn da bir reisierinin olduğu ifade edilmektedir. (Göl pınarlı, 20 ll: 17) Bu bize fiitüvvet erbabının hicri II. yüzyılın sonlarında teşkilatlandığını göstermektedir. ·

Mutasavvıflar nezdirıde ftitüvyet, peygamberlerden kalma bir ahlak yolu olarak ka- bul görmektedir. Bilhassa İbrahim (a.) ve Yusuf (a.) ile Aslıab-ı Kehf ve Hz. Yfişa'ya

"feta" denmiştir. Fütüvvetin fedakarlık, başkalarını kendi nefsirıe tercih etme gibi bazı düşünceleri büyük ölçüde Nişab~r tasavvuf okulunu etkilemiş ve ftitüvvet, tasavvufi bir mahiyet kazanmıştır. Dolayısıyla ilk zamanlar toplumsal hayatta bir ideal iken bu kez ruhani hayatta bir ideal olmuştur. (es-Sülemi, 1977: 4)

Süfilere göre şecaat, sahavet ve cesaret gibi üstün özellikler feta sahiplerinin bir özelliği olduğu kadar hakiki bir sUfini.n de özelliği sayılmaktadır. Bu sebepten ötürü, süfiler fetayı

"sfıfi", fiitüvveti de "tasavvuf' olarak tarif etmektedirler. Nitekim Sülemi'nin Kitabii 'l- Fütüvv€1 adlı eserinde anlattığı ftitüvvetle ilgili adab, ahlak ve özellikler aynı zamanda süfide de bulunması gereken meziyetlerdir. (Uludağ, 1996: 260)

Fütüvvet, Abbas! halifesiNasır Li-Dinillah zamanında (575-622/1180-1225) resmi bir hüviyet kazandırılarak kurumsallaştırılmıştır. Halife Nasır ftitüvvet teşkilatını bir nevi devletin kurumu halirıe getirerek bu kurumun siyasi desteğini arkasına almak istemiştir. Bu

isteğinin arka planındaki etkenlerden birisi de Abbasi Devleti'nirı her geçen gün gücünü kaybetmesi ve otoritesirıirı zayıflamasıdır. Halife Nasır, siyasi gücü azalan, sosY.al durumu gittikçe bozulan ve toplumsal sıkıntıların baş gösterdiği bir yapının içerisinde olan devleti .-· eski gücüne kavuşturma gayreti içerisirlde olmuştur. Bu amaç doğrultusunda ve siyasi poli-

tikaları gereği ftitüvvet teşkilatını siyasi otoriteye bağlayarak desteğini kazanmıştır .

.Ş ir tasavvuf kavramı olarak ftitüvvetin Anadolu' da görünen şekli de Ahilik'tir. Do-

teriın anlamında kullanılmıştır. ·

3 Stilemi'nin "Kittibii '1-Fiitüvve" adlı eseri, fiitüvvet konusunda yazılmış en eski risaledir. Süleıni bu eserinde, fiitüvvet ahlakının gereklerini beş bölüm halinde izah etmektedir. Fütüvvet ahlakını bir bir sıraladıktan soma, ilgili ahlaka dair görüşünü hadis veya bir siifi sözüne yer vererek desteklemektedir.

Eser, Süleyman Ateş tarafından "Tasavvufta Fütiivvet'' adıyla günümüz Türkçes_ine çevrilmiştir.

@

^{Halife Nasır} Li-Dinilliih ve Şilııibüddin ömer Es-Sühre.veidi İkilisinin Fütüvvet Teşkilaıırun Gelişimindeki Rolü

layısıyla temel kurallarını fiitüvvetten alan Ahiliğin anlaşılabilmesi için ftitüvveti doğru

anlamak gerekir. (Çağatay, 1974: 4) Türklerin Anadolu'ya gelmeye başladığı XI. yüz-

yıldan itibaren, Anadolu'ya yerleşme sırasında nazım rol oynayan kuruluşların başında

Ahilik gelmektedir. (Demirci, 1992: 83) Ahilik teşkilatının Anadolu'da ortaya çıkıp teş­

kilatlanması ve kurumsallaşmasında iki etken ön plana çıkmaktadır: Bunlardan birincisi fiitüvvet düşüncesini siyasi amaçlarla teşkilatiandıran Halife N asır'ın Anadolu'ya elçiler göndermesi; ikincisi ise, Moğolların saldırısı neticesinde Anadolu'ya yapılan göçlerdir:

(Çakmak, 2014: 149)

2-Halife Nasır Li-Dinillah Döneminin Siyasi, Dini ve Sosyo-Kültürel Arka

Planına Kısa Bir Baloş

Nasır Li-Dinillah 553 (1158) yılında dünyaya gelınİ:ştir. Babası Halife Müstazi- Biemrillab, arınesi Türk asıllı bir cariye olan Zümrüt (Zümürrüd) Hatun'dur. Babasının vefatı üzerine 2 Zilkade 57 5 (30 Mart 1180) tarihinde Abbas! halifesi olarak hilafet maka-

mına geçmiştir. (Hartmann, 2006: 399) HalifeNasır 575-622/ 1180-1225 yılları arasında

takriben 45 yıl hilafet makamında kalarak en uzun süre halifelik yapan Abbas! halifesi

unvanını sahiptir. Halife Nasır, Abbas! Devleti'nin son döneminde insicarnlı bir siyaset takip eden biri olarak kabul edilmektedir. (Çatak, 2012: ll)

Halife Nasır'ın hilafet makamına geçtiği yıllarda (575/1180) İslam alemi siyasi an- lamda buhranlı bir dönemden geçmekte idi. Batı cihetinden Haçlıların, doğu cibetinde ise Moğollarırı saldırılarına maruz kalmıştı. Küçük büyük birçok devlete bölünmüş İslam dünyası, dış saldırılar karşısında bir ve beraber olma noktasında zafiyet göstermekte hatta yekvücut olmak yerine kendi aralarında mücadele ederek adeta bütürı güç ve enerJilerini birbirlerinin aleyhinde sarf ediyorlardı.

Halife Nasır'ın halife olduğu yıllarda Abbasi Devleti, Irak'ta Tilait'in güneyinden Basra 'ya kadar uzanan bir bölgeye nüfuz etmekte idi. Bu bölgede yer alan başlıca şehirler

· de Bağdat, Basra, Tikrit, Hille, Vasıt ve Hille idi. Bu şehirler halifenin atadığı valiler ta- rafindan yönetiliyordu. Ancak Halife N asır şeklen de olsa Irak Selçuklularının hakimiyeti . altındaydı. Nitekim Bağdat'ta butbeler Irak Selçuklu sultanı adına okunmaktaydı. (Güzel, 2014.: .61) Abbas! Halifeliğinin dini ve siyasi olarak İslam dünyası üzerinde neredeyse hiçbir fon.kSiyonu kalmamıştı.

İslam dünyasının ve Abbas! Halifeliğinin içerisind7 bulunduğu bu durum Halife Nasır'ı harekete geçirmiş ve Abbasi Halifeliğine eski itibaiıru kazandırmak için birta-

kım faaliyetler yapmaya sevk etmiştir. Fütüvvet teşkilatının yeniden organize edilmesi ve devletin bünyesine katılması bu tür faaliyetlerdendir. Netice itibariyle HalifeNasır kırk beş sene gibi uzun bir süre halifelik yapmış, Abbas! Devleti 'nin dini ve siyasi nüfuzunu yeniden İslam dünyasına kabul ettirmiştir. Yıkılmaya yüz tutan Abbasi Devleti'ne yeni bir canlılık getirmiştir.

Doç. Dr. Adem ÇATAK- Arş. Gör. Ahmet VURAL

@

3- Fütüvvet Teşkilatının Gelişiminde Halife Nasır Li-Dinillah ve Şibabüddin

Ömer es-Sühreverdi'nin Etkileri

Halife Nasır, Büveyhtler'in ve Anadolu Selçuldular'ın asırlardır hakimiyeti karşısın­

da dünyev1 gücü git gide azalan Abbas! hilafetinin hakimiyetini yeniden tesis etmek adına

siyasi, askeri; içtimal, idari ve fikri alanlarda birtakım çalışmalar başlatmıştır. (Hartmann, 2006: 399) Bütün bu çalışmaların hedefinde Müslümanların Abbas! halifeliğini, dünyevl ve

ruharu

tek merkez olarak tanımaları ideali yatmaktadıİ:. Halife Nasır bu ideali uğrwıa siyasi ve itikadl açıdan farklı görüşlere sahip çeşitli mezheplerle ilişkiler kurarak bu mez- hepleri birbiri ile yakınlaştırmaya, hatta birleştirmeye çalışmıştır. Bunun yanında Müs- lüman ve gayri Müslim hükümdarlarla ittifak oluşturma politikası, Abbas! idaresindeki

yapmış olduğu reformlar, hilafet makamının çıkardığı fermanların Müslüman devletlere düzenli bir şekilde dağıtılması ve :fiitüvvet teşkilatını yeniden,tiüzenleyerek kontrolü al-

tına alması gibi faaliyetler Halife Nasır'ın ülküsüne yönelik çalışmalardır. (Hartmann, 2006: 400) Nasır'ın bu faaliyetleri neticesinde, ideallerine ulaşma noktasında nispeten

başarılı olduğunu söyleyebiliriz. Nitekim Abbas! hilafet kurumuna bir nebze olsun eski

itibarını kazandırmıştır.

Halife Nasır'in halifelik modeline göre, hilafet .makamı, İslam dünyasının etrafın­

da toplanacağı ümmetin merkezi hüviyetinde olmalıdır. (Mason, 1972: 126) Şibabüddin

Ömer es-Sühreverdi'nin⁴ (ö. 63211234) halifelik modeli de Halife Nasır ile örtüşmekte­

dir. Sühreverdi, halifenin şeriatın merkezinde tek otorite olması gerektiğini düşünmek­

te ve telkin etmektedir. (Maverdi, 1968: 11-92) Sühreverdi, fütüvvet.:tarikatlar-halife

şeklinde aşağıdan yukarıya hiyerarşik bir modeli benimsemektedir. (Uluç, 2004: 35-38) Sühreverdi'ye göre halifelik bir defter, tasavvuf o defterin bir cüzü, ayrıca tasavvuf bir defter, :fiitüvvette de onu.n bir cüztidür. (Hartman, 2006: 401) O'na göre, halife Allah'ın yeryüzündeki temsilcisi ve vekilidir. Halife, İslam'ın dini, siyasi ve içtimai düzenini sağ­

layacak en nihai garantö_r konumundadır. Halife, şeriatın getirdiği bütün hukuki müesse- selerin başında olmalıdır. (Uluç, 2004: 35-38) Sühreverdl'nin Abbas! harıedanlığı için ne kadar önemli olduğunu gösteı:ınesi bakırnından hilafet görüşü önem arz etmektedir.

S übreverdi tasavvuf ve :fiitüvvetin özünde tek bir şey olduğu ideolojisini. savunarak bu iki yapıyı halifelik çatısı altında birleştirmiştir. Dolayısıyla halifelik çatısı altında ta-

4 Şibabilddin Ebü Hafs Ömer b. Abdullah b. Anunüye el-Kureşi el-Belai es-Sühreverdi H. 539 senesinin Recep ayının son ve Şaban ayının ilk gecesi (27 Ocak 1145), İran'ın Irak-ı Acem bölgesinin Ci bal eyaletinde yer alan Zencan' a bağlı küçük bir kasaba olan Sühreverd' de dünyaya gelmiştir. \'{ılmaz, 2010: 40; Çatak, 2012: 17-18) Lakin gençlik yıllannda Bağdat'a yerleşen Sühreverdi, hayatını burada idame ettirıniştir. Dolayısıyla Sühreverdi'nin biİi doğup büyüdüğü (Sühreverd), diğeri ilim tahsil ettiği, hayatının büyük bir kısmının geçtiği (Bağdat) olmak üzere·iki meınleketi olduğUnu ifade edebiliriz.

Sühreverdi', Bağdat'ta başta amcası Ebü'n-Necib es-Sühreverdi olmak üzere Abdiilkadir Geylaru (ö.

561/1165) gibi devrin seçkin alimlerinden tefsir, hadis ve Şafii fıkhı tahsil etmiştir. Silbreverdi ilim ve irşad faaliyetlerini birlikte yüriltınüş, eserleriyle Sünni tasavvuf anlayışının temellendirilmesinde önemli katkılar sunmuştur. Stilireverdi devrinAbbasi hükümdarlarıyla yakın ilişkiler kurmuş ve onların takdirini kazanmıştır. ı Muharrem 632 (26 Eylüll234) senesinde dar-ı belclya irtihal etmiştir.

@

Halife Nasıı Li-Diniilah ve Şihabüddin Ömer Es-S übreverdi İkilisinin Fütüvvet Teşkilanrun Gelişimindeki Rolü savvuf (süfi tarikatlar) ve onun altında da tarikatiann bir alt kolu olarak fütüvvet gruplan yer almaktadır_ S übreverdi'nin fikri çabaları ve etkisi sonucu Halife N asır, fütüvvet kuru- munda otoritesini tesis etmiş ve halife olarak gücünü pekiştirmiştir. (Uludağ, 1996: 260)

Sühreverdi'nin Müslüman yöneticilerle ittifak kurma ve karşılıklı güven ilişkisi kur- ma noktasındaki uzmanlığı, onu ·önemli kılan bir başka meziyetidir. (Uluç, 2004: 37)

Ayrıca Sühreverdi halk nezdinde sevilen, sayılan güçlü bir şahsiyettir. Onun fikirlerine devrio idarecileri, alimler ve halk büyük değer atfetmektedir. Vaazlatmda muhataplanm etkileyen bir hatip oluşuyla büyük bir ün kazanmıştır. Bütün bu özellikler, Abbasi hane-

danlığı için S übreverdi'yi değerli kılmakta ve Halife N asır'ın S übreverdi'yi siyasi ve di.rll danışman olarak atamasındaki önemli etkenler olarak gösterilmektedir. Sühreverdi'nin.

yanında pek çok danışman da Halife Nasır'ıh farklı İslami kuruluş ve bölgeler üzerindeki· otoritesini pekiştirme amacına yönelik hizmetler sunmuşlardır .

.

Abbas! halifeleri yönetiminde toplumsal kurumların öneml_i değişim ve dönüşüm geçirdiğini ifade edebiliriz. Fütüvvet teşkilatı da bu larrumlar arasında nasibini almıştır.

Fütüvvet teşkilatının yapısına bakıldığında belki de en önemli zaaf noktasının bünye- sindeki otorite boşluğu olduğu görülecektir. Bu husus devletin otoritesinin zayıfladığı

dönemlerde, teşkilatın enerjisinin devlete karşı isyan gibi menfi şekilde kanalize edil- mesine yol açmıştır. Halife Nasır döneminde gayr-i resmi bir hüviyet taşıyan :fiitüvvet

teşkilatı, resı:nl bir kimlik kazanarak kurumsaUaştırılmıştır. HalifeNasır bu şekilde mer- kezi yönetimin zayıfladığı dönemlerde devlet otoritesini tehdit etme potansiyelirıe sahip güçlü bir kurumu yanına alarak önemli bir iş gerçekleştirmiştir. Halife Nasır, bu süreçte özellikle danışman olarak da kendisine hizmet veren Sühreverdi'nin manevi otoritesin- den yararlanarak :fiitüvvet teşkilatının, devletin bünyesine katılma noktasında altyapısını oluştıırmuştur. Sühreverdi'nin yanında Evhadü'd-Din Hamid el-Kirmani (ö. 635/1238) ve Ebu Cafer Muhammed el-Berzai gibi devrio önemli mutasavvıflarını da himayesine aJan Halife Nasır, halkın iltifatıDa mazhar olmuş bu gibi şahsiyetlerden amaçları doğrul­

tıısunda istifade etmiştir.

HalifeNasır ilk olarak, halifeliğinin ikinci yılmda (583/1182) Bağdat'ta var olan Nik§betü'l-f:Utüvve diye bilinen asi tabiatlı :fiit:Üvvet koluna üye olarak işe başladı. (Ma- son, 1972: H9) Halife Nasır, teşkilatın bu kolunda reisü'l-fityan olan Abdü'l-Cabbar el-

Bağdadi'ye intisap etti ve bu şeybin elinden fütüvvet elbisesi giydi.⁵ (Uluç, 2004: 40) Halife Nasır, teşkilatın sade ve basit bir üyesi olmaktan ziyade, diğer aJaniarda olduğu

gibi fütüvvet teşkilatını da birleştirmek ve bir düzene sokmak için çalışmalar başlattı.

Bu vesileyle İslam .dinini savunan bütün cereyanları ve düşünce akımlannı kendi hilafet

çatısı altmda toplamayı amaçlamaktaydı. (Kayaoğlu, 1982: 221)

5 Kaynaklarda Halife N asır'ın teşkilata dahil olduğu ^tarih husus~da ihtilafv~dır. 590 (1194), 599 (1202-1203), 601 (1204-1205) gibi tarihler zilcredilmektedir.

8

}on;Y!JliB'iiiiiitf?J4!~

¹

Doç. Dr. Adem ÇATAK- Arş. Gör. Ahmet VURAL

@

Halifeliğinin ilk on yılında Nasır, dönemin Ayyarun gibi isyancı ve başıbozuk fü- tüvvet gruplarına karşı, önce bu gruplara dabil olmak, onların fikir ve görüşlerini beniın­

sernek ve bu grupların yönetimle bir bağ kurmasını sağlamak suretiyle grupları kontrol

altına almak şeklinde bir politika izlemiştir. Halife Nilsır, anarşist eğilimleri olan ve kimi zaman devlete karşı isyanlarda kendini gösteren grupları karşısına alıp savaşmak yerine, sistemli bir siyaset yürüterek ayaklanmaları azaltmış ve devletin otoritesini bir nebze olsun tekrar hiikim kı lmayı başarmıştır. "

Halife Niisır, fütüvvet teşkilatma girişinden yaklaşık yirmi beş yıl sonra da (604/1207) artık kendisinin fütüvvet teşkilatının tek lideri olduğunu ilan etmiştir. (Kaya-

oğlu, 1982: 223) Liderliğini kabul etmeyen fityan gruplarını yasaklama yoluna giderek bu tür grupların sahte fityan olduğunu ve bir kıymet-i harbiyesinin olmadığını bir ferman ile duyurmuştur. (GÜZel, 2014: 45) Görüldüğü ÜZere Halife Niisif, hedefteri doğrultusunda

artık açık ve alem bir şekilde kendisinin fütüvvetin tek merkezi otoritesi olduğunu beyarı

etmektedir. Otoriteye karşı çıkan gruplan da yasa dıŞı gruplar olarak rutelendirmektedir.

Halife Nilsır'ın 604/1207 senesinde fütüvveti yemden tanzim etmek adına kendisini fütüvvetin tek otoritesi olarak ilan ettiği fütüvvet fermanı iki bölümden müteşekkildir.

Birinci bölümde fütüvvetin özü, menşei, kaynağı ve halifenin fütüvvet teşkilatını yeniden tanzim etmesi, ikinci bölümde ise fiitüvvet teşkilatma mensup olarıların uymaları gereken kurallar yer almaktadır.⁶

Fütüvvet teşkilatının yemden dÜZenlenmesinde Halife Nilsır'ın yarıında

SUhreverdi'nin katkılan da önem arz etmektedir. Nitekim teşkilat ÜZerinde reform yap- ma fikrinin Sühreverdi'ye ait olabileceği Claude Cahen gibi bilim adamları tarafından

iddia edilmektedir. Cahen, reformların asıl planlayıcısı olarak SpJıreverdi'yi işaret eder.

S übreverdi'nin de bu reformlar sayesirlde tarikatını tasavvufa sıcak bakan fütüvvet grup-

ları arasında yayma fırsatı bulduğuna vurgu yapmaktadır. (Uluç, 2004: 42) Tasavvufi fikir ve pratiklecin pek çok fiitüyvet grubunda ahenkli bir şekilde kaynaşıp bütünleşme­

si sağlandığında, onların içine nüfuz etmek ve yö~endirmek zor olmayacaktır. (Dur- sun, 1998: 43) Halife Nilsır'ın dini, siyasi, toplumsal politikalarını bir kenara,atmadarı

SUhreverdi'nin bu süreçte teorisyen olarak önemli rol oynadığını ifade etmek.isteriz.

Sühreverdi ve Halife Niisır ilişkisinde karşılıklı bir faydalarıma söz konusu~ur. Çürıkü

Sühreverdi, fütüvvet teşkilatma dönük dini, siyasi ve sosyal reformlar sayesinde kendine ait tasavvufi İslam anlayışını, önceden beri tasavvufi ideallere sıcak bakan fütüvvet grup-

ları arasında yayma fırsatı bulmuş, Nilsır ise zayıflamış Bağdat otoritesini Sühreverdi gibi

tanınmış ve sevilen meşhur bir mutasavvıf vasıtasıyla güçlendirme in:ıkfuıını elde etmiş­

tir. (Altıntaş, 2001: 214) Tasavvufta hilafet müessesesi arasında doğrud~ ilişki kurularak halifenin çok geniş bir tabanda kendisini kabul ettirmenin şartlan oluşturulmuştur. Ayrıca

Halife Niisır döneminde halk resmen tasavvufa yönlendirilmiştir. (Haı:tman, 2006: 401)

6 Fütüvvet fermarunw metni için bkz. Güzel, Fatih (2014), "Nasır Li-DininiUah'ın Halifeliği ve

Şahsiyeti", Konya, (Basılmarruş Doktora Tezi).

@

Halife N asır Li-Dlıı.illah ve ŞilıabUddin Ömer Es-Sühreverdi İkilisinin Füruvvet Teşkilanrun Gelişimindeki Rolü

Halife Nlisır fiitüvvet teşkilatının başına geçtikten sonra Sühreverdi'ye teşkilatın

nizamnlimesi olan Risôletii '1-fiitiivve'yF yazdırtınıştrr.⁸ Bu fiitüvvetnli.ınede fii~vvet müntesiplerinin uymalan gereken adab ve erklin belirlenmiştir. Yapılacak tören ve mera- simler hakkında bilgi verilmiştir.

Sühreverdi, yaşadığı asrın tanınmış, sevilen bir sılfisi olarak ve kabiliyetleri doğrul­

rusunda dağınık fiitüvvet gruplarına ulaşarak onları amaca hizmet edecek şekilde yeniden:

yapılandırmış ve halifelik çatısı altında bir araya toplamıştrr. Yine Sühreverdi elçilik sı­

fatıyla Halife Nasır adına bir dizi seyahatlerde bulunarak Müslüman büküındarlarla gö-

rüşmeler gerçekleştirmiştir. Halife Nasır, Sühreverdi'yi bu şekilde görevlendirerek bir nevi kendi propagandasıru yaptırtmış, İslam alemini halifelik çatısı altında toplamayı hedefiemiştir. Ayrıca yeniden tarızim ettiği fUtüvvet teşkilatma Müslüman hükümdarların katılmasıru istemiş ve bu davetini ikili ilişkilerde ikna kabiliyeti yüksek olan ~ühreverdi aracılığıyla gerçekleştirmiştir.

Sühreverdi, 1207 yılında elçi sıfatıyla Eyyübi yöneticileriyle· görüşmek üzere ivilsır

ve Sur!ye'ye gitmiştir. Yıne Halife N asır tarafi.ndan Sultan İzzeddin Keykavus'a sembolik fiitüvvet don u ve hırkası giydirmesi için gönderilen zat Sühreverdi' dir. Sühreverdi'nin bu seyahatlerinde biri siyasi diğeri dini en az iki amacı olduğıınu zikredebiliriz: Birincisi,

batı bölgelerdeki siyasi ittifaklan güçlendirmek; ikincisi fiitüvvet gruplannın üye taban-

larmı genişletmek ve Halife Nasır'ın liderlik çatısı altında toplamaktrr. (Uluç, 2004: 56) Sühreverdi, seyahatleri esnasında fiitüvvet teşkilatının geçirdiği değişim ve dönüşümden

bilgilendirmelerde bulunmuştur. Muhataplarına fiitüvvet t~şkilatının artık düzensiz, kar-

gaşacı, başıboş bir grup olmadığından, halifenin bizzat bu teşkilatın gelişimi noktas!Ddaki

desteğinden bahsetmiştir.

I. Alaeddin Keykubad Selçuklu Devleti'nin başına geçince, Halife Nasır, sultandan fUtüvvet teşkilatını dağıtmayacağına dair garanti almak için Selçuklu sarayına gönderil- mek üzere temsilci olarak yine Sühreverdi'yi seçmiştir. (Uluç, 2004: 57) Halife Nasır

Anadolu'ya özel bir ilgi göstermiştir. Sühreverdi gibi devrio kuşatıcı, sevilen şahsiyetle­

rini elçi olar:ik göndererek Anadolu ile bağını güçlendirme gayreti içerisinde olmuştur.

Anadolu'd~ Ahilik teşkilatının kurulmasında bu temasın önemli bir yeri vardır. Çünkii Anadolu'da PJuliğin gelişmesi bu süreçten sonraya rastlamaktadır.

7 Risôletü 'l:fiih1we'nin bir nüshası için bkz. Süleymaniye Küt. Nr. 2049, Vr. 154-181.

8 Fütüvvetten bahseden müstakil nsaJelerin ilki Muhammed b. Hüseyin es-Sillemi {ö. 412/1021)

tarafından kaleme alınan Kitôbü'l-Fütiivve'dir. Filtüvvet teşkilatma ait ilk ftltüvvetname ise Halife N asır'ın ŞibabOdd.in Ömer es-Sühreverdi'ye {ö. 632/1234) yazdırm.ış olduğuRisôletii '1-fiitiivve'dir. Halife Nisır'dan sonra İslam dünyasında "Filtüvvet" edebiyatının doğduğunu söyleyebiliriz. F'Utüvvetname denilen birçok milstakil eser bu dönemden sonra yazılnuştır. (Taescliner, ty: 13-14; Ocalc, 1996: 264- 265).

Doç. Dr. A:dem ÇATAK- Arş. Gör. Ahmet VURAL ~ ---~~~~~~~~~~

SONUÇ

Fütüvveti tarihi süreç içerisinde değerlendirdiğimizde fütüvveti yeniden düzenleye- rek bir temele bina eden, kurumsallaştıran Halife Nasır'ın ve teorisyen Sühreverd'i'nin futüvvet tarihinde önemli bir yeri vardır. Halife Nasır dönemine kadar daha çok dağı­

nık. birbirinden habersiz, yerel kurumlar olarak varlığını idaroe ettiren futüvvet teşkila­

tı, Halife Nasır ile birlikte merkezi bir örgüt haline dönüşmüştür. Takdir edilir ki yerel örgütlenmeden ziyade merkezi örgütlenme her zaman daha güçlü olmuştur. Bu nedenle Halife Nasır'ın girişimiyle fütüvvet teşkilatı daha güçlü hale ~elmiştir. Fü~vvet grupları arasındaki kavgalar asgariye indirilmiş, aralarındaki dayanışma ve yardımlaşma kuvvet-

lendirilmiştir. Hal böyle olunca devletin desteğini de arkasına alan futüvvet teşkilatı daha

hızlı ve güçlü bir şekilde yayılma imkfuıı bulmuştur. Halife N asır bu gücü yanına alarak Abbası hilafetini de güçlendirmiştir. Kendisini futüvvetin tek Ôtoritesi ilan ettikten sorıra da sultaniara fütüvvet elbisesi giydirmek suretiyle devletin manevi nüfuzunu artırmıştır.

Müslümanlar arasındaki dirıl (mezhepsel), siyasi fikir ayrılİkları ve kendi aralarındaki ça-

tışma ortamı, mezhepler üstü bir anlayış olan fütüvvet ruhu ile giderilmeye çalışılmıştır.

Fütüvvet teşkilatı, İslam alemini birleştirici bir rol üstlenmiştir.

KAYNAKÇA

Altıntaş, Ramazan (2001). "İtikad'i Açıdan İbnü'l-Cevzl'nin Tasavvufa Yaklaşımı",

Tasavvufİ!mi AkademikAraştırma Dergisi, Ankara.

Cebecioğlu, Ethem (2009). Tasavvuf Terinileri ve Deyimleri Sözlüğü, İstanbul: Ağaç Yayınları:

Çağatay,Neşet (1974). Bir Türk Kurumu Olan Ahi/ik, Ankara: Türk Tarih Kurumu.

Çakmak, Mi.ıbarrem (2014). "Ahiliğin Tasavvufi Temelleri ve Ahilik-Fütüvvet ilişkisi", Hilanet Yurdu Düşünce-Yorum Sosyal Bilimler Araştımıa Dergisi, C.7, S.l3, s. 143-158.

Çatak, A.dem (2012). Şihabeddin Siihreverdi Hayatı, Eserleri ve ·Tasi:ıvvufi Anlayışı,

· Gümüşhane: Gümüşhane Üniversitesi Yayınlan.

Demirci, Mehmet ( 1992). "Ahilik'te Tasavvufi Boyut: Fütuvvet'', DokuzEylül Üniversitesi Yayınları İlahiyat Fakültesi Dergisi, S. VII, s. 83-90.

El-Cevziyye, İbnü'l-Kayyım (1990). Medaricü's-Salikin, Ter: Ali Ataç, Adil Bebek, Ali Durusoy, Muhammet Deniz, Muharrem Tan, İbrahim Tüfekçi, İstanbul.

Es-Sülem'i, Ebu Abdi'e-ralıman Muhammed İbn el-Hüseyn (1977). Kit6bii'l-Fiitüvve (I'asavvııfta Fiitı'ivvet), Çev. Süleyman Ateş, Ankara: AÜİF Yayınları.

Göl pınarlı; Abdi.ilb~ (20 ll). İslam ve Türk İllerinde Fütı'ivvet Teşkilatı, İstanbul: İstanbul Üniversitesi İktisat Faki.iltesi, İstanbul Ticaret Odası (Erkam Yayınları).

@

^Halife Niisır Li-Dinillillı ve Şihiibllddin Ömer Es-Sühreverdi İkilisinin Fütüvvet Teşkilatının Gelişimindeki Rolü

Güzel, Fatih (2014). "Halife Nasır li-Dinillab'ın Abbasilerin Hilim.iyetini Canlandırma Çabaları", Çanları Karatekin Üniversitesi Edebiyat Fakiiltesi Dergisi, C.3, S.l, s. 59- 76.

Güzel, Fatih (2014). Nôs1r Li-Dinillôh 'm Halifeliği ve Şahsiyeti, Basılmamış Doktora Tezi, Konya.

Hartmarın, Angelika (2006). ''Nasır - Lidinillab", DİA, XXXII, s. 399-402, Ankara: · Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.

İbn Manzur (2005). Lisônii 'l-Arab, c.

m,

Beyrut.

Kayaoğlu, İsmet (1982). "Halife en-Nasır'ınFütüvvete Girişi ve Bir FütüvvetBuyrultusu",

AÜİF Dergisi, C.25, S.1, s. 221-227.

Kolektif, (2010). Dini Kavramlar Sözlüğü, Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.

Kuşeyri; Abdtilkerim (2014). Kuşeyrf Risôlesi, Ter. Dilaver Se1vi,.İstanbul: Semerkand

Yayınları. ·

Masoıı, Herbert (1972). Two Statesman of Medieval Islam: VIZir Jbn Hubayra and Caliph an-Nôsir li Din, Paris: Mouton-Tbe Hague.

Ocak, Ahmet Yaşar (1196). "Fütüvvetı:ı.ame", DİA, XIII, s. 264-265, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.

Ocak, Ahmet Yaşar (1996). "Fütüvvet", DİA, Xlli, S. 261-263, Ankara: Türkiye Diyanet

Vakfı Yayınları. .

Şimşek, Selami (2017). TasavvufEdebiyah Terimleri Sözlüğü, İstanbul: Litera Yayıncılık.

Taescbner, Franz, "İslam Ortaçağında Futuvva", lktisat Fa!a"i/tesi Mecmuas1, S. XV.

Uluç, Tahir (2004). Kamer 'u! Huda Şihabeddin Ömer Sühreverdi Hayatı, Eserleri, Tarikatı, İstanbul: İnsan Yayınları.

_Uludağ, Süleyman (1991). TasavvufTerimleri Sözlüğü, İstanbul: Yaylacık Matbaası.

·Uludağ; Süleyman (1996). ''Fütüvvet", DİA, XIII, s. 259-261, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.

Yıldız, Hakkı Dursun (1988). "Abbasüer", DİA, I, s.43, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.

Yılmaz, GÜNDÜZ, Hasan Kamil, İrfan (1989). Avôrifo'l-Maôrif(l'asavvufim Esasları), İstanbul: Erkarn Yayınları.

Yılmaz, Hasan Kamil (201 0). "Sühreverdi, Şehabedd.in", DİA, XXXVIII, s. 40-42, Ankara:

Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.