Y a n g ı n d a n k o r u n m a ve bina y a n g ı n g ü v e n l i ğ i y ö n ü nd en B ü y ü k M a ğ a z a , K a p a l ı Ç a r ş ı

Y a n g ı n d a n k o r u n m a ve bina y a n g ı n g ü v e n l i ğ i y ö n ü nd en B ü y ü k M a ğ a z a , K a p a l ı Ç a r ş ı

v e T i c a r e t M e r k e z l e r i P r o f . Dr. Ş e v k e t S u n a r

İ.T.Ü. Mimarlık Fakültesi öğretim Üyesi

Savsaklayıp umursamadığımız, fa- kat bedelini kişi ve toplum olarak her ke- resinde pahalıya ödediğimiz felâketlerden -biri de, kuşkusuz yangınlardır. 'Özellikle, ülkemizde bu tür sorunlar hayati oldukla- rı ve de, güncelliklerini sürekli koruduk- ları halde, nedendir bilinmez, ya gereğin- ce önemsenmezler ya da alınması zorunlu koruyucu önlemler büyük bir bölümüyle her kesimce rhmal edilip geçiştirilirler.

9on yıllarda meydana gelen yangın- lar bu yargımızı kanıtlayacak niteliktedir, zira, sorumlular demeyeceğim ama, so- rumluluklarımız her keresinde ortada kal- makta, ve olay kol kırılır yen içinde ka- lır" misali maalesef kısa sürede unutulup gitmektedir. Aslında, ortaya çıkan bu an- laşılmaz tutum, bir bakıma yangın olayı- nın iç çelişkisinden kaynaklanmaktadır.

Şöyle ki, yangın olayları biz insanlar için devamlı bir tehdit ve tehlike unsuru olmalarına rağmen, toplum nazarın- da bir felâket olma görünümünü, ancak ve çok kere neden oldukları can kayıpla- rı, ya da maddi zararlar sonucu ortaya koyarlar.

Bilindiği gibi günümüzde hemen, he- men !her sektör kuruluşunu, gelişimini ve daha verimli bir düzeye geçişini yapıya dayandırmaktadır. Esasen yapışız, bina- sız eğitimden, sağlıktan, yönetim ve en- düstriden söz edilemez (1). Başka bir de- yişle, eğitim İçin sağlık için, endüstri için, sanat, kültür, yönetim, sosyal düzen, adalet yerleşim için yapı vazgeçilmez bir araçtır. Bu nedenle, gelişmiş veya geliş- mekte olsun bütün ülkeler sermaye ve emekferinl gerçek amaçlara yöneltmek ve onları bir anda yok olmak tehlikesi ile karşı karşıya bırakmamak için yangından korunma ve bina yangın güvenliği ön- lemlerine gerekli özeni göstermek zorun- dadırlar. Jean Fourastie'nin de işaret et- tiği gibi, "gelecek, ona önem verdiğimiz ölçüde bizden yana olacaktır"-.

Mimariye güvenlik sorunlarının gir- mesi ve buna çözüm aranması hiç kuş- kusuz, yeni bir kavramdır. Fakat bu çiz- giye gerebilmek için asırlar gerekmiştir.

Halbuki, 4000 yılı aşkın bir süredir, in- sanoğlu her devirde başta yangın olmak üzere bu tür sorunlarla karşılaşmış, güç-

lük, acı ve sıkıntılarını tümüyle benliğini de hissetmiştir.

Günümüzde mesleklerin sınırları çok genişlemiş, teknolojileri ise yakın ilişki- ler içinde bulunmaktadır. Özellikle "içj- sel' çevrenin meslekleri her geçen gün

"dışsal" çevreye bağımlılıklarını farket- mekte, eğitim ve teknolojilerini ona gö- re düzenlemektedirler. Söz gelişi, insah davranışlarını inceleyen bilim adamları

"dışsal" çevrenin insan üzerindeki etki- lerine artık daha fazra önem vermektedir- ler. .Bu durum, insanın dış çevreye değil, dış çevrenin insana uyum sağlaması ge- reğini .açıkça ortaya koymaktadır. Başta bina olmak üzere her türlü fiziksel plân- da doğru, anlamlı bir kullanma kararı iran bu koşulun sağlanması, kanımca amaç olma durumundadır. Zira, İngiltere'de Bu- ilding Research Stationda yapılan anali- tik çalışmalar, iyi düzenlenmemiş bir çev- rede kişisel İhata ve dikkatsizliklerin da- ha ciddi kazalara yol açtığını, veya başlka bir deyişle, doğru tertiplenmemiş bir me- kanın insanları hatalı hareket etmekten büyük ölçüde alıkoyduğunu ortaya çıkar-

ıBu 'böyle olmakla beraber, bina içi kaza veya yangın başlangıçları açısından kişisel hatalar ile bina düzenlemeleri ara.- sında hangi kriterlere göre bir değerlen- dirme yapılabilir ya da kaza olasılığı yö- nünden birinin katkısı nerede başlar ve- ya diğeririihki nerede biter şeklindeki sorulara yeterli somut yanıtlar vermek maalesef bugün için mümkün ve olası değildir.

Yalnız, sorunun düğüm noktası, bir bakıma, mekanın düzenlenmesine dayan- dığından bu konuda mimarın söyleyeceği bir sözü orması hiç kuşkusuz doğaldır.

Bu nedenle, mekanın doğru tertip ve bi- çimlendlrilmesinde mimarın yeri hem çok önemli, hem de başka bir meslek adamı- na devredilemeyecek kadar ortadadır.

Fakat, bugün sürdürülen şekli ile mi- marlık mesleği, yangından . korunma j ön- lem ve bilgileri dışında yapının tüm gön- leri ile ilgili ve çok boyutlu olması a- maçfanan bir mesleki eğitimle temellen- dirilmiştir. Meslekî bilgilenmedeki bu noksanlık, yaygın olması da; bir çok ke-

simde, yangından korunma ve bina yan- gın güvenliği önlem ve yönetmeliklerinin mimari tasarımı kısıtladığı, bina fonksi- yonlarını zedelediği veya yapı maliyetini arttırdığı düşünce ve yargısının ortaya çıkmasına neden olmuştur. Bunda kuşku- suz bir ölçüde, gerçek payı bulunsa bile;

sorunlar ortaya konduğu, sebeb-sonuç ilişkileri açık, seçik belirlendiği, yangın olayının kendine özgü çok parametreli görünümüne açıklık getirildiği kere, bir sentez adamı niteliği ile İlk iönce günü- müz mimarı bu tür peşin hüküm ve var- sayımlara sırt çevirip sorumluluklarının gereğini yerine getirecektir (2).

Yalnız, edinilen tecrübeler yangından korunma önlem ve çözümlerinin sadece tasarlayıcı ve/veya uygulayıcı kişilerin bilgi, tutum ve sağduyularına terkedile- miyeceğini göstermiş; gerekli güvenlik koşul ve kurallarının yetkililerce imar ve yapı yönetmeliklerine dahil edilmesinin ve zorunlu hale getirilmesinin daha doğ- ru; hatta şart olduğunu da ortaya koymuş- tur. Fransız hükümetinin, 4 Kasım 1973 tarihinde yürürlüğe koyduğu 31 Ekim 1973 gün ve 73-1007 sayılı kararnamede bu ko- nuda gayet açık hükümler vazedilmekte- dir. Örneğin, sözkonusu kararnamenin !.

Bölüm 3. no.lu maddesinde: (3)

" Halka açık, büyük kullanıcı kit- lesinin yararlandığı binalarda, müteahhit- ler, bina sahipleri ve tesisi işletenler in- şaat esnasında olduğu kadar, daha son- raki safhalarda da insan güvenliğini ya- kından İlgilendiren yangın risklerine kar- şı gerekli her türlü önlem ve koşulları, işletme biçimine, bina büyüklüğüne ve özelliklerine, kullanıcı sayısına ve yapı türüne uygun ve yeterli düzeyde almak ve bunları sürdürmekle yükümlüdür..."

denilmektedir.

Görüldüğü gibi, yangından korunma ve bina yangın güvenliği, çözümlenmesi zorunlu, fakat güçlüklerle dolu bir sorun olarak karşımıza çıkmaktadır. Ve kuşku- suz, yangınlar artık kader değil, giderek artan bir^şekilde kendi hatalı tutum ve davranışlarımızın, bu yöndeki bilgisizlik- lerimizin sonucu olmaktadır.

Buraya kadar, konuyu' genel çizgisi

içinde ele afıp, yangın olaylarının kendi

dinamiği iç'ınde binadan 'soyutlanarak çö- zümlenemiyeceğini gözler önüne serme- ğe çalıştık. Şimdi de; halka açık çok ki- şinin yararlandığı ticaret merkezi, bü- yük mağaza veya kapalı çarşı görünümün- deki binalarda yangından korunma ve bi- na yangın güvenliği konusunda alınması gereken önlem ve uyulması zorunlu ko- şullarını görelim. Yalnız, hemen belirte- lim ki, ürkemizde, bu konuda uyulması zo- runlu bir yönetmellik, ya da yayınlanmış herhangi bir bina ile ilgili yangın stan- dardı bulunmamaktadır. Bunun ne ölçü- de düşündürücü olduğunu söylemeğe kuş- kusuz hiç gerek yok!.

Bu nedenle, bugün için bizlerin ilk adımda yapacağı şey, kanımca, ortaya çı- kan bu yönlü sorunları belirleyip onları yangından korunmanın temel ilkeleri ışı- ğında değerlendirmek, ayrıca, Batı ülke- lerinde geçerlilik kazanmış önlem ve zo- runlu "sınır koşullarını" binalarımızda sağlamak olmalıdır. Bunu gerçekleştir- mek için de, hiç kuşkusuz, genel ayırım- da pasif ve aktif güvenlik önlemleri ola- rak adlandırılan yangın güvenliği koşul- larını, daha mimari tasarımın başında, bi- na strüktürünü tayin, yapı malzeme ve donatımlarını belirlerken ele alıp çözüm- lemek ve bunlarla İlgili zorunlu "sınır de- ğerlerine" uymak gerekli ve şart olmak- tadır.

Öte yandan, "tam yangın güvenliği- nin" sadece kuramsal bir kavram olduğu düşünülürse, bu yönde alınacak karar ve önlemlerde maliyet/etkililik faktörünün bir kriter olarak işe karışacağı da, açık seçik ortadadır. Zira, öyle zannediyorum ki, bina yangın risklerini sınırlamak ve gerekli önlemleri almak yönünden orta- ya çıkan ihmal ve savsaklamalara neden olan başlıca husus, kuşkusuz yapısal zor- lamalardan çok alınacak önlem ve düzen- lemelerin gerektireceği fazla harcamala- rın oluşturacağı ekonomik etkenlerdir.

İnsan güvenliğinin sözkonusu olduğu durumlarda ortaya çıkan sorunların para İle değerlendirilmesi ıhemekadar doğru ve geçerli bir husus değilse de, maliyet sorunlarının bina yangın riski ve kulla- nım farklılıkları muvacehesinde irdelenip değerlendirilmereri yine de gerekli ve şart olmaktadır. Bununla beraber, insan güvenliğine dönük bazı zorunlu "sınır ko- şullarının" her bina için bir karar önçülü olacağı ortadadır.

Konuya açıklık getirmek amacıyla sözkonusu zorunlu sınır koşullarından bir kaçını şöyle sıralayabiliriz:

Q Kaplama ve bitirme malzemelerinin seçim ve kullanılmasında kolay tu- tuşabilirlik (l'inflammabilite) özelli-

ğine gösterilecek dikkat ve alınacak yeterli önlemlerle ateşin gelişme ve yayılma hızını sınırlamak,

• Ateşe yeterli ölçüde dayanıklı döşe- me duvar ve her türlü yangın tutucu engellerle binayı bölmek ve ateşin bina içinde kısa sürede yayılıp geniş- lemesini önlemek,

• Merdiven kovası, geçit, hol ve kori- dor gibi sirkülasyon alanlarının sıcak hava zehirli yan ürün ve dumanlarla istila edilmesini engellemek,

• Bina strüktürünün "söndürme müh- leti" süresince veya bina sakinleri- nin tümü boşaltılıncaya dek yangına karşı direnç göstermesini sağlamak, kalımlılığını mümkün kılmak,

• Binada muhtemel yangın başlangıçla- rını kısa sürede bulup haber verecek aygıt ve alarm sistemlerini tesis et-

• Muhtemel yangın başlangıçlarını ön- lemek ve kısa sürede bastırmak a- macıyla binada yangınla mücadele a- raç ve olanaklarını önceden uygun yer ve miktarda bulundurmak, Görüldüğü gibi, yangından korunma ve bina yangın güvenliği önlemlerini bir sistem bütünü içinde ele almak durumun- dayız. Bu açıdan, binalarda kullanılacak yapı malzeme ve bileşenleri ile iç düzen- lemeler doğru ve anlamlı bir kullanma kararına dayanmak ve öngörülen yangın risklerini karşılayacak direnç ve nitelikte olmak zorundadır.

Genel kurallar dışında Batı kaynaklı -yangın güvenliği yönetmelikleri kullanma alanı 3000 m

den daha büyük olan Tica- ret Merkezi, Kapalı Çarşı veya Büyük Mağaza'larda özer yangından korunma ve bina yangın güvenliği önlemleri alın- masını şart koşmaktadır. Örneğin, bu tür binalarda taşıyıcı strüktür 2 saat, ara bölme duvarları ise, yangına en az 1 sa- at direnç gösterecek nitelikte olmak du- rumundadır. Taşıyıcı strüktür betonarme olarak düzenlendiği kere armatürleri çev- releyen beton kalınlığı kolonlarda 40 mm, döşeme ve kirişlerde 35 mm. mer- tebesinde tertip edilmek zorundadır.

(NBN 713.020 sayılı Belçika yangın nor- .mu). Benzer şekilde, Kapalı Çarşı ve Ti- caret Merkezlerinde, müşteri ve kullanı- cıların yararlanabileceği alış-veriş ve or- tak mahaller, zemin ortalama kotundan en çök 6 metre aşağıda düzenlenebilirler.

Ayrıca, bu gibi mahaller, depo, garaj, ısıtma merkezi... vb: gibi değişik amaç ve farklı yangın riski taşıyan bölümler- den, 4 saat "ateş-'kesim" (coupe-feu) değeri taşıyan duvar ve döşemelerle ay- rılmak durumundadır. (Fransız yangın gü- venliği yönetmeliği): Articfe:

C011-C012).

Bina iç bölümlerinde asma tavan ve- ya dekoratif tavan kaplaması olarak kul- lanılacak malzemeler "yanıcı" (combas- tible) veya "kolay tutuşabilir" (inflam- mable) olmamak zorundadır. Ayrıca, as- ma tavan ile tavan döşemesi arasında ka- lan ara bölüm, 25 metre ara ire her iki yönde yanmaz malzemelerle bölümlen- meli ve içinde "yanıcı" hiç bir madde bu- lundurulmamalıdır. Benzer şekilde, asma tavan şayet saydam veya yan-saydam (ışık geçirici) malzemelerden yapılacak ise, bu malzemelerin "zor tutuşur" (dif- ficilement inflammable) türden olmaları gerekir.

Büyük Mağaza, Kapalı Çarşı ya da Ticaret Merkezleri gibi toplu kullanıcıya dönük binalarda dekoratif, ses emici (akustik) veya diğer amaçlarla tertip edi- lecek duvar kaplamaların da "yanmaz"

(Incombustible) veya en azından "zor tu- tuşur" malzemelerin kullanılması şarttır.

Ayrıca, bu tür kaplama malzemeleri ile duvar veya strüktür elemanları arasında 5 om. den daha fazla ara mesafe bırakıl- mamalı ve baca etkisi tevlit etmeyecek şekilde yatay ve düşey yönlerde 3 met- rede bir bölümlenmelidir.

Özellikle, bodrum katlarda düzenle- necek ıBüyük Mağaza ve Kapalı Çarşılar- da, satış bankosu, tezgâh ve mobilyalar ile bütün teşhir elemanları "zor tutuşur"

türden malzemeler ile yapılmak zorunda- dır. Keza, bu gibi mahallerde asma ta- van kaplaması olarak kullanılacak malze- melerin en az 1/2 saat yangına direnç gösterilecek nitelikte olmaları gerekir.

öte yandan bu tür binalarda, merdi- ven koridor, korunmuş yol ve çıkış kapı- ları gibi bina boşaltma olanaklarının ge- nişlikleri kullanıcı-müşteri sayıları ile o- rantılı olarak düzenlenmek durumunda- dır. Ayrıca, "acil boşaltma yolları" olarak tertip edilecek sirkülasyon alanlarında a- ni dönüşler, uzunca çıkmaz-kör iç sokak- lar (culs de sac) bulunamayacağı gibi.

•kullanıcıları bina çıkışlarına ulaştıracak yönde de, herhangi bir daralma yapıfa-

Halka açık, toplu kullanıcıya hizmet eden Kapalı Çarşı, Ticaret Merkezi... vb., gibi binalarda, kullanıcı veya müşterilerin bina çıkışlarına, korunmuş bir yola, kapa- lı bir merdiven kovasına ya da dış hava ile temaslı bir merdiven önü mahalle var- mak için herhangi bir nedenle 40 metre- den daha fazla bir mesafe katetmemeleri gerekli ve şarttır. Bu mesafe, zemin kat- larda 50 metreye çıkarılabilir.

ıBina çıkışlarının sayı, konum ve ge-

nişliklerinin hesabında, kullanıcıların top-

lam effektif sayıları dikkate alınmalı, ay-

rıca yapıya giren malzeme ve eleman-

ların yangına dayanıklılık dereceleri ile

bina "ısıl-yük yoğunluğu" {fire-load" da hesaba katılmalıdır.

Bir yönetmelik (4) maddesi olarak, örrieğin

• 501-1000 kişiye hizmet eden binalar- da en az 3 adet normal çıkış tertip edilmelidir.

O 1000 kişiden daha fazla kullanıcının bulunduğu tesislerde ise, her 500 ki- şilik fazlalık için bir çıkış eklenme- lidir.

Benzer şekilde, tabii zemin 'katın- dan 2 metre daha aşağı nivoda yerafan ve 100 kişiden daha fazla kullanıcıya hiz- met eden Kapalı Çarşı veya Ticaret Mer- kezlerinde bina çıkışlarının toplam ge- nişliği, 100 kişilik kullanıcı katlarının ge- rektirdiği 100 cm. İlk çıkış genişliğine ni- vo farkının her bir metresi İçin 10 cm eklenerek, örneğin

Q 201 ilâ 300 cm. lik bir oivo faikı için 110 om

• 301 ilâ 400 cm. Tik bir nivo farkı için 120 cm

alınmak suretiyle hesap edilmek duru- mundadır.

Öte yandan, bina yangın güvenliğine dönük genel bir kural olarak 50 kişiden daha fazla kullanıcının bulunduğu bina- larda iç ve dış kapıların tümü dışa, çıkış yönüne açılmak zorundadır. Bu tür bina- ların çıkışlarında gerektiği kere rüzgâr- lık yapılabilir. Fakat iç ve ön yüzdeki ka- pıların dışa açılır türden veya iş saatle- rinde devamlı olarak açık bulundurula- cak şekilde tertibi gerekir. Döner kapılar veya döner rüzgârlıkların kullanılması ke- sinlikle yasaklanmıştır. Turnike gibi, kont- rol amaçlı düzenlemeler gerekirse, bun- lar acil boşaltma için öngörülen kapı ve çıkışlardan ayrı olarak düşünülmelidir ve gerekli çıkış genişliği hesabına katılma- malıdır.

Merdivenlerin sayı, konum ve geniş- likleri de, effektif kullanıcı ve müşteri sa- yısı dikkate alınarak hesap edilmeli, ay- rıca, bina yangın hassasiyeti ve kullanış biçimi de gözönünde tutulmalıdır.

Bu açıdan; örneğin

• 501-1000 kişi için en az 3 normal (1,4 metre genişliğinde) merdiven

• 1000 kişiden fazla kullanıcının bulun- duğu binalarda her fazla kişi İçin ay- rıca bir merdiven (1,4 m. genişliğin- de) daha tertip edilmelidir (5).

Bu tür binalarda müşteri ve halkın kullandığı merdivenlerin kolları düz ve en çok 25 basamak ihtiva edecek şekilde düzenlenmeleri gerekir. Belçika Yangın Yönetmeliğine göre bu tür merdivenlerin eğimi en çok 37° olabilir.

Kapalı Çarşı ve Ticaret Merkezlerin- de, toplu kullanıcıları, merdiven ve çıkış 'kapılarına götürecek veya yöneltecek bi- na içi koridor ve boşaltma yolları gece ve gündüz halkın göreceği şekilde açık, se- çik belirtilmelidir.

Bu tür binalarda iç düzenime ge- reği, ya da yangın ayırımını sağlamak!

amacıyla avlu, iç bahçe veya aydınlık bı- rakılacak ise, bunların en küçük boyutu 8 metreden daha az olamaz ve direkt ola-

rak minimum 4 metre genişliğinde %10j dan daha az eğimli veya düz bir geçit ile umumî bir yola bağlanmış olmaları ge-

iHalka açık, çok kişiye hizmet eden binalarda müşteri ve kullanıcı kesimin yai- rarlandığı çarşı içi mahaller, için dış kay- naklı yangın güvenliği yönetmelikleri nor- mal ısıl-yük yoğunluğu olarak 25 kg/mp

"odun" yani, 100.000 kCal/m

veya 418.75 MJ/m

yi kabul etmektedir. Isıl-yük yo- ğunluğu daha fazla olduğu takdirde, ta- şıyıcı strüktür ve kompartımantaj ele- manlarının yangın dirençleri:

Isıl-yük yoğunluğu 50 kg/m

için... 3 saat 75 kg/m

için... 4 saat 75-100 kg/m

için... 6 saat olmak durumundadır.

Fransız yangın güvenliği yönetmeli- ği, bu tür binalarda: ısıl-yük yoğunluğunu ve dolayısıyla bina yangın riskini arttıran patlayıcı ve zehirli maddelerin; özellikle de parlayıcı sıvıların depolanmaları, dağı- tılmaları ve kullanılmalarını yasaklamak- tadır. Keza, adı geçen yönetmelik, sellü- loid'ler, parlayıcı kimyasal maddeler, bü- tan tüpleri, kolay tutuşur "solvanlar" ih- tiva eden boyalar, sıvılaştırılmış "hydro- carbure" lerin kullanıldığı aerosol kaplar..

vb. gibi yangın güvenliği yönünden tehli- keli maddelerin halka açrk, toplu kulla- nıcıya dönük binaların bodrum katlarında bulundurulmasını yasaklamıştır. I

Yine bir yönetmelik .gereği ola|ak, Kapalı Çarşı ve Ticaret Merkezlerinin çöp ve artıkları günde en az bir kere boşal- tılmak üzere ateş-kesim değeri 2 saat olan duvarlarla ayrılmış ve umumi kullan- ma alanları ile hiç bir direkt bağlantısı olmayan kapalı mahallerde toplanmak du- rumundadır.

Büyük Mağaza, Kapalı Çarşı ve Tica- ret Merkezleri gibi toplu kullanıcıya j hiz- met eden binalarda güvenli bir ortam bağ- lamak amacıyla yapay aydınlatma üçj tür ve düzeyde tertiplenmelidir. Bunlar, kısa- ca;

O normal yapay aydınlatma, Q güvenlik aydınlatması, O şehir cereyanının kesildiği anda

devreye girecek yapay aydınlat- ma.

düzeni olarak belirlenebilir. 100 kişiden daha fazla kullanıcının bulunduğu binalar- da zorunlu olan güvenlik aydınlatması, herhangi bir nedenle normaf aydınlatma düzeni kesilir veya yetersiz ihale gelirse;

• halkın, binayı kolayca ve güven- li bir şekilde boşaltmasına,

• itfaiye ve/veya benzeri yangınla mücadele ekiplerinin çalışmala- olanak sağlayacak bir ortamı oluşturmak üzere düzenlenir. Güvenlik aydınlatmasını çalıştıracak veya besleyecek olan enerji kaynakları en az 1 saat süre ile bu gö- revlerini sürdürecek güçte olmak zorun- Ayrıca, bu enerji kaynakları güvenlik aydınlatması, yanısıra;

O sesli yangın alarm aygıtlarına, r ] otomatik yangın bulucu (dedek-

tör) Sistemlere

• sprinkler'in faaliyete geçtiğini belirleyen alarm düzenine,

• haberleşme ve güvenlik signali- zasyonunu besleyen akümülâtör bataryalarına,

• sprlnkleri çalıştıran hava komp- resörlerine,

• duman boşaltma aygıt ve ekip- manlarına

Q su pompalarına yeterli enerjiyi de sağlamak durumunda- dır. Benzer şekilde, bir yönetmelik gere- ği olarak bu tür binalarda tertip edilecek güvenlik aydınlatması, diğer elektrik dö- şem ağı ve donatımlarından tamamen ayrı ve onlarla hiç bir ortak noktası bu- lunmayacak biçimde gerçekleştirilmek zo>

rundadır.

Kuşkusuz, yukarıda sıralananlar dı- şında, "pasif yangın güvenliği" ile ilgili daha bir çök madde ve koşul, bina bü- yüklüğü, kat âdedi, kullanma biçimi, kişi sayısı ve benzeri parametrelere bağlı o- larak Batı Ülkeleri yangın güvenliği yö- netmeliklerinde yer almaktadır. Keza, yi' ne sözkonusu bina ve kullanım paramet- relerine bağlı olarak ilgili yönetmeliklerde

"aktif yangın güvenliği" önlemleri dedi- ğimiz ve daha çok, yangını kısa sürede bulup söndürmeğe, içerdekileri güvenle boşaltmağa, yangınla mücadele araç ve olanaklarını sağlamağa dönük çeşitli çö- züm ve uyulması zorunlu sınır koşulları öngörülmektedir.

Aktif yangın güvenliği önlemlerinin

geçerlilik ve etkinliği, "alarm" ve "bina

boşaltma" mühletleri ile çok yakından

ilgilidir. Bilindiği gibi, alarm, doğal yolla

ve/veya otomatik uyarıcı bir aygıtla ve-

rilebilir. Doğal alarmdaki gecikme olası-

lığı karşısında, yönetmelikler toplu kulla-

nıcıya dönük Büyük Mağaza, Kapalı Çar-

şı, Ticaret Merkezi... Vb. gibi binalarda.

otomatik yangın bulucu ve uyarıcı sis- temleri zorunlu kılmaktadır. Yalnız, söz- konusu sürelerin doğru ve yeterli düzey- de tutulabilmesi için sadece bina tür ve yapısal özelliklerinin değil, binanıh kulla- nış ve işletilme şekli yanısıra, kullanıcı- ların da hesaba katılmaları gerekir. Ör- neğin büro ve hizmet binalarında ya da fabrikalarda sağlam ve yetişkin persone- lin, okullarda öğrencilerin bulunacağı var- sayımına karşı, Büyük Mağaza, Kapalı Çarşı ve Ticaret Merkezlerinde çocuk ve yaşlılardan başka, az sayıda hasta "ve sa- katların da varolabileceği gerçeği gözden uzak tutulmamalıdır. Kısaca, bir yangında alarm ne ölçtîde erken, ölümcül bir teh- likenin ortaya çıkması da ne kadar geç olursa, "bina boşaltma mühletinin» o o- randa uzayacağı ve içerdekileri kurtarma olanağının bulunabileceği Söylenebilir.

Aktif yangın güvenliği önlemlerinden biri olan "otomatik sabit yangm söndürü- cülerine (sprinkler) gelince, bunlar bina iç düzeni, ısıl-yük yoğunluğu, duvar ve tavan kaplamaları ile bina kullanma şek- line bağlı olarak 3 ilâ 4 metre ara ile ve 20 m

Wk alana en az 1 adet sprinkler ağ- zı düşecek tarzda yerleştirilmek duru- mundadır. Sözkonusu sistemin etkin bir şekilde çalışabilmesi için suyun basınç ve kapasitesinin yeterli olması şarttır.

Bazı durumlarda sistemi beslemek için şehir su şebekesi yeterli olabilir; fakat genellikle "sprinkler" için basınçlı su tankları tercih edilmektedir.

Bilindiği gibi, sistemin çalışması, her sprinkler ağzında bulunan ısıya veya di- ğer etmenlere duyarlı mekanizmanın et- kilenip harekete geçmesi ile başlar. Fa- kat şayet, asma tavan veya ışık düzeni ya da dekorasyon yangın başlangıcı so- nucu oluşacak sıcak hava, gaz, veya du- manın sprinkler ağızlarına ulaşmasını en- gelliyor ise, sözkonusu otomatik sabit söndürücü Sistemin çalışma ve etkinliği büyük ölçüde azalır.

Aktif yangın güvenliği önlemlerinden biri de "yangın dolaplarıdır." Yangın do- lapları korunacak mahal veya mahallerin dışırtda, fakat hemen yakınında kolay ko- lay ulaşılabilir giriş, merdiven önü, sa- hanlık gibi yerlerde tertip edilmek duru- mundadır. Yangın dolaplarının konum ve sayıları bina veya katın her bölüm ve/

veya mahalline yangın hortumlarının ula- şabileceği düzende olmalıdır. Bu döşem ağında boru çapları, uzunluk, musluk sa-

yısı ve şehir su şebekesinin basıncına bağlı olarak tertip edilmelidir. Yangm muslukları ağızlarındaki su basıncı, en uygun olmayan noktada dahi 2.5 bars'tan daha düşük olmamak durumundadır. Şe- hir su şebekesinin basıncı yeterli değilse, basınç arttırıcı aygıtlar gerekebilir. Yal- nız bunlar birbirinden bağımsız iki farklı enerji kaynağından beslenecek tarzda dü- zenlenmelidir.

Bugün bir çok ülke (örneğin, Kana da, Amerika Birleşik Devletleri, Japonya, Fransa, ingiltere ... vb.) yangın güvenliği ile İlgili yönetmeliklerine yangın sırasın- da oluşan dumanın boşaltılmasını amaç- layan, bina içindeki olumsuz yer değiştir- me ve dağılması önleyen, çeşitli koşul ve maddeler koymuştur. Bu yönde önerilen çözüm şekilleri, kısaca;

• çatıda bırakılacak yeterli boyut ve sayıda duman bacaları (nefes- likler)

O mekanik duman boşaltma aygıt- l a iç basınç farklılıkları ile korun-

muş mahaller,

• duman tutucu kapı veya ayırım (kompartımantaj)

Kasım 1975 te Londrada (Garston) uluslararası düzeyde yapılan bir sempoz- yumda, yangın sırasında oluşan duman- ların binadan mekanik yolla Iboşaltjlması yegane etkili mücadele yöntemi olarak kabui ve benimsenmiştir. Doğal duman boşaltma olanaklarının (nefeslik, baca ...

vb) ise, ancak yedek, yardımcı (arrifere- garde) bir çözüm şekli olarak tertip edile- bilecekleri öne sürülmüştür.

İlgili yangın yönetmelik ve standart- ları, bu tür binalarda, duman boşaltmak için tertip edilecek nefesliklerin sirkülas- yon alanlarının 1/50 si oranında tutulma- sını zorunlu kılmaktadır. Yine yönetme- likler, havalandırma, ısıtma veya benzeri tesisat kanallarında yangının alev, sıcak hava ve konveksiyon akımları ile bina içî yayılma ve sirayetini önlemek üzere 1/4 - 1/2 saat yangın direncine sahip otomatik yangın kapakları (damperler) bulundurulmasını şart koşmaktadır.

Benzer şekilde bu tür binalarda por- tatif yangın söndürücüleri ile ilgili olarak ilk 50 m

l'rk alan için 1 adet, müteakip kullanma alanlarında ise;

Q az tehlikeli bölgeler için her 200 m

ye 1 adet

[—] çok tehlikeli mahaller için her 200 m

lik alana 2 adet olmak

üzere 6 kg. Itk kuru tozlu (bicarbonate de soude) aygıtların bulundurulması bir yönetmelik gereğidir.

Sonuç olarak diyebiliriz ki, yangın- dan korunma ve bina yangın güvenliği sa- dece bir dizi yönetmelik maddeleri veya kararnamelerle çözümlenecek bir sorun olarak değil; aksine bunu, öğrenilmesi, araştırılması ve bina bütünü içinde her yönü ile ele alınması zorunlu bir bMgi a- lanı şeklinde görmek ve değerlendirmek gerekir.

Bu yönde alınacak önlemlerin tasar- lama sürecinin başından itibaren bilinçli bir şekilde mimari üründe yerini bulması ve yapıda uygulanması, kişisel görev ve sorumluluklarımızın bir gereği, olduğu kadar, meslek kesimi olarak topluma duyduğumuz saygıyı da belirleyecektir.

Kaynaklar :

(1) Cemaligil, Sadettin Tuğrul: "Yapı uy- gulamalarında koordinasyon" Mimar- lık, 9/1967, sahife : 21.

(2) Sunar, Dr. Şevket : "Binalarda yangın sorunu ve oluşturduğu tehlikeler"

Arkitekt, sayı 373 - 1979 (3) Journal officiel de la republique Fran-

çaise. Securite contre l'incendie:

Secret No 73-1007 du 3/Octobre 1973 Article : 16

(4) Journal officiel de la republique Fran- çaise. Securite contre l'incendie : Chapitre II Construction. Article : C050

(5) Journal officiel de la republique Fran- çaise, Securite contre l'incendie : Chapitre II Construction. Article C059.

Anonymous : Fire Research Note, No.

1009 April, 1974.

Fire Research Note, No.

1034 April, 1975.

Fire Research Note, No.

1064 February, 1977.

Fire Research Station, Bo- rehomvvood Hert Fordshi- re WD 6. 2BI.

Anonymous : "Le control de la Fumee dans les incendies l'imme- ubles" Cahiers du C. ST.

B. No. 130, Cahier No. 1110 Juin 1972.

Anonymous : "Systems Approach to Fi- re Safety in Buildings"

Vol. I. C.I.B. Symposium

Tsukuba, Japan 29-30 Au-

gust 1979.