TAM PROTEZLERDE AĞIZ HAZIRLIĞI VE KORUYUCU YAKLAŞIMLAR
Prof.Dr.Betül KALIPÇILAR
Diş, mukoza, kas ve kemik dokularda zamanla meydana gelen veya doğumsal olan değişiklikler ve bozukluklar istenilen tarzda bir protezin
yapılmasını güçleştirebilmektedir. Bu sebeple fonksiyon, fonasyon ve estetik amaçlarla uygulanan protetik apareyleri desteklemeye yönelik
olarak mevcut ağız dokularını koruyucu amaçlı bazı hazırlıklara gereksinim duyulmaktadır.
Protez yapımına uygun ideal bir ağız;
1. Vertikal, transvers ve sagittal planda çenelerin ve alveolar kretlerin ilişkileri birbirleri ile uyumlu olmalıdır.
Alveolar kretler, lateral kuvvetlere karşı protezin ayrılmasına ve düşmesine engel olabilecek yükseklikte ve genişlikte olmalı, horizontal düzlemde kalmalı, oklüzyon düzlemiyle ilişkisi uyumlu olmalıdır. Vestubulum oris yeterli derinlikte olmalıdır.
2. Protezin oturma alanları içinde veya çevresinde;
-Primer protez destek bölgesi için yeterli miktarda yapışık keratinize mukoza olmalıdır. Mukoza çok ince, çok kalın ve hareketli olmamalı, gelen basıncı karşılayacak sertlikte olmalıdır. Yüksek kas yapışıklıkları ve frenulum gibi
protezin hareketliliğine neden olan yapılar bulunmamalıdır. Skar dokusu, yumuşak doku katlantıları ve hipertrofiler olmamalıdır.
-Keskin kenarlar, kemik çıkıntıları ve girintileri olmamalıdır.
3. Majör ve minör tükrük bezleri normal fonksiyonunda olmalıdır.
Yumuşak dokulara yönelik basit cerrahi işlemler
Protez öncesi cerrahi işlemler
1- Basit preprotetik cerrahi işlemler 2- İleri preprotetik
cerrahi işlemler
1- Mesnetsiz kretler
2- Üst çenede hiperostoz görünümlü fakat kemik ihtiva etmeyen kretler
3- Sert demekte enflamatuar papiller hipoplaziler 4- Epulisler
5- Alt çenede lingual bölgede görülen tümoral yapılar
6- Kanser ameliyatları sonrasında oluşan düzensiz yumuşak dokular 7- Frenulumlar
8- Çift dudak
1- Alveoloplasti a)-Alveolar kompresyon b)-Basit elveolektomiler
c)- Labial ve bukkal kortikal alveoloplastiler 2- Maksiller tuberlerde hipertrofik kretler
3- Maksiller toruslar
4- Mandibular lingual toruslar
5- Mandibulanın bıçak sırtı tarzındaki alveol sırtları 6- Mylohyoid sırtın düzeltilmesi
7- Genial tüberkülün düzeltilmesi
8- Maksiller, Mandibuler kemik girinti ve çıkıntılarının düzeltilmesi
Kemiğe yönelik basit cerrahi işlemler
1-Augmentasyon 2-Vestibüloplasti
3- Ortognatik cerrahi
1- Basit preprotetik cerrahi işlemler
Yumuşak dokulara yönelik basit cerrahi işlemler
1- Mesnetsiz kretler
2- Üst çenede hiperostoz görünümlü fakat kemik ihtiva etmeyen kretler 3- Sert demekte enflamatuar papiller hipoplaziler
4- Epulisler
5- Alt çenede lingual bölgede görülen tümoral yapılar
6- Kanser ameliyatları sonrasında oluşan düzensiz yumuşak dokular 7- Frenulumlar
8- Çift dudak
1- Mesnetsiz kretler
İyi yapılmamış bir protezin uzun zaman kullanımı veya kemik rezorpsiyonu ya da her ikisinin bir arada bulunduğu durumlarda meydana gelir. Rezorpsiyona uğramış kemik üzerindeki gingiva hareketlidir,
genellikle fibramatöz bir yapıya sahiptir.
Eğer hareketli yumuşak dokunun çıkarılmasından sonra kalan alveolar kret yüksekliği yeterli olacaksa cerrahi müdahale yapılmalıdır.
2- Üst çenede hiperostoz görünümlü fakat kemik ihtiva etmeyen kretler
Fibramatöz yapıda kemik ihtiva etmeyen mukoza
hipertrofileridir. Molarlar bölgesinden başlayıp distale tüberlere doğru uzanırlar vea kretin her iki yanında yer alırlar. Bazen oklüzyonu bozacak şekilde büyük olabilirler.
Tedavide amaç, alt ve üst çene kretleri arası mesafeyi protez yapımına uygun hale getirmektir.
3- Sert damakta enflamatuar papiller hiperplaziler Protezlerin mekanik irritasyonları sonucunda görülür.
Yetersiz oral hijyen, 24 saat protez kullanımı, çok çıkıntılı palatal röliyefler, fungal enfeksiyonlar ve
diğer enflamasyonlar olaya katkıda bulunan potansiyel etkenlerdir.
Erken evrede protezlerin düzeltilmesi ve etkenlerin ortadan kaldırılması ile sorun çözülebilir. Aksi takdirde yüzeyel eksizyonla çıkartılmaları gerekir.
4- Epulisler
Uyumsuz protezlerin kullanılmasıyla alveolar krette ve vestübülde görülen mukoza ve fibröz dokunun hiperplastik büyümesidir.
Başlangıçta fibrozis fazla olmadığından sadece protezin düzeltilmesi ve kenarlarına yumuşak sınırlama yapılmasıyla düzelebilir. Eğer olay kronikleşmiş ve kalıcı hale gelmişse cerrahi müdahale kaçınılmazdır.
5- Alt ve üst çenede görülen tümoral yapılar İltihabi hiperplazik veya fibröz ve fibroosseöz kitleler cerrahi olarak çıkarılmalıdır.
6- Kanser ameliyatları sonrasında oluşan düzensiz yumuşak dokular Bu ameliyatlardan sonra oluşan düzensiz yumuşak dokular cerrahi olarak düzenlenir, böylece kretler protez yapımına elverişli hale getirilir.
7- Frenulumlar
Dişlerin kaybından sonra protez yapım ve kullanımında güçlük çıkarırlar. Frenulumlara komşu yumuşak dokuların hareketi ülserasyona ve protez kenar uyumunun
bozulmasına sebep olurlar.
Protez kenarlarının frenulumları açıkta bırakacak şekilde düzenlenmesi, kret tepesine kadar uzanmış frenulumlarda fayda vermez. Bu durumlarda frenilektomi tercih
edilmelidir.
8- Çift dudak
Dudağın vermiliyon hattının hemen içinde mukozanın katlanması ile oluşur. Genellikle üst dudakta görülür.
Protez kullanımını engelleyen durumlarda düzeltilmelidir.
Kemiğe yönelik basit cerrahi işlemler
1- Alveoloplasti
a)- Alveolar kompresyon b)- Basit Alveolektomiler
c)- Labial ve bukkal kortikal alveoloplastiler 2- Maksiller tuberlerde hipertrofik kretler
3- Maksiller toruslar
4- Mandibular lingual toruslar
5- Mandibulanın bıçak sırtı tarzındaki alveol sırtları 6- Mylohyoid sırtın düzeltilmesi
7- Genial tüberkülün düzeltilmesi
8- Maksiller, mandibuler kemik girinti ve çıkıntılarının düzeltilmesi
1- Alveoloplasti
Kretlere yeni şekil vererek protez yapım ve kullanımına uygun hale
getirmektir. Düzeltme işleminin hedefleri, proteze destek olacak mümkün olan en iyi doku şeklini verirken diğer taraftan da kemik ve yumuşak
dokuların uzun süreli korunmasını sağlamaktır.
a)- Alveolar kompresyon: Alveoloplastinin en basit şekli, çekim sonrası
çekim boşluğunun lateral duvarlarının kompresyonudur. Parmakla sıkıştırma iyileşme sonrası olabilecek kemik düzensizliğini önler.
b)- Basit Alveolektomiler:Tek kalan dişlerin çekiminden sonra veya ileri periodontitisli dişlerin birkaçının bir anda çekilmesi halinde uyumsuz kretlerin düzeltilmesidir.
c)- Labial ve bukkal kortikal alveoloplastiler: Özellikle anterior
protyüzyonlu vak’alarda uygulanır. Yapılan düzeltme dış kortikal kemiğin redüksiyonudur.
2- Maksiller tuberlerde hipertrofik kretler
Maksiller tuberlerin vertikal veya horizontal yöndeki fazlalığıdır.
3- Maksiller toruslar
Palatinal bölgedeki kemik ekzostozudur. Protez basıncı ile ülsere olabilir, konuşmaya engel teşkil edebilir. Çok küçük olanlar bile düzensiz yapıda ise düzeltilmelidir.
4- Mandibular lingual toruslar
Genellikle kanin ve premolar bölgesinde lingual yüzde olurlar. Protez yapımından önce çıkartılmaları gerekir.
5- Mandibulanın bıçak sırtı tarzındaki alveol sırtları Keskin alveol sırtı protez baskısı ile mukozayı zedeler.
Kret tashihi gerekir.
6- Mylohyoid sırtın düzeltilmesi
Mylohyoid bölgedeki kemik çıkıntısı ve onun üzerinde kolayca zedelenebilen mukoza
yanısıra, buraya yapışan kaslar protezin
yerinden çıkmasına neden olur. Augmentasyon veya mylohyoid sırtın düzeltilmesi gerekir.
7- Genial tüberkülün düzeltilmesi
Mandibulanın aşırı rezorpsiyonuna bağlı olarak genioglossus kasının yapıştığı yer oldukça çıkıntılı hale gelebilir. Protezin tutuculuğunu olumsuz yönde etkileyecek bu durum protez yapımından önce
düzeltilmelidir.
8- Maksiller, mandibuler kemik girinti ve çıkıntılarının düzeltilmesi
Alveolar kret rezorpsiyonu sonucu protez kullanımını engelleyen kemik girinti ve çıkıntıları düzeltilmelidir.
2- Augmentasyon
3- Ortognatik cerrahi
İleri preprotetik cerrahi işlemler
1- Vestibüloplasti
1- Vestibüloplasti
Dişlerin çekiminden sonra meydana gelen rezorpsiyon sonucu alveolar kretlerin genişliği ve yüksekliği azalır.
Protezin retansiyon ve stabilizasyonunu temin için vestibulum oriste yapılan işlemlerin tümüne
vestibüloplasti denir.
Vestibüloplastiler ileri preprotetik cerrahinin ilk basamağıdır.
2- Augmentasyon
Preprotetik olarak kemik boyutlarında yapılan tüm yükseltme ve kemik
hacmini arttırma işlemleridir.
3- Ortognatik cerrahi
Bunların dışında tam protez taşıyan hastalarda göz önüne alınması gereken önemli iki konu;
1-Dişsiz kretlerin sağlığının devamı ve
2-Uygulanması gereken hijyen kuralları
Dokuların hasar görmemesi amacı ile önleyici tedbirler şu şekilde sıralanabilir:
• Planlama ve yapım ilkelerine uyulmalıdır.
Vertikal çene ilişkilerindeki hatalar, oklüzyon bozuklukları, doku uyumu bozuk protezler, dokularda kronik irritasyonlara sebep olabilecek keskin, sivri köşe, kenar ve çıkıntılar ve aşırı uzun kenarlar ağız lezyonlarına neden olurlar.
1- Dişsiz kretlerin sağlığının devamı
• Protez yapımında kullanılan materyaller uygun şekilde seçilmeli ve kullanılmalıdır.
Seçilen rezin ve alaşımların doku dostu ve kaliteli olmalarına özen gösterilmelidir.
• Protezlerin kretler üzerinde sabit olarak durmaları için oklüzal kuvvetler en geniş sahaya yayılmalıdır.
Oral hijyen
Yumuşak dokulara masaj yapılmalıdır.
Protezler günde 8 saat kadar kullanılmamalıdır.
2- Uygulanması gereken hijyen kuralları
Protez hijyeni
Protezler sabunla veya fazla aşındırıcı
olmayan bir macunla fırça ile temizlenmeli, gece boyunca dezenfektan solüsyonda
bekletilmelidir. Alkali hipoklorit veya
peroksitler periyodik olarak kullanılmalıdır.
Periyodik kontrollerle hastanın izlenmesi:
-Oral hijyen ve protez hijyeni eğitimi verildikten sonra
hastanın bunları uygulayıp uygulamadığının denetlenmesi de yapılacak periyodik kontroller büyük önem taşır. Ayrıca ortaya çıkabilecek lezyonların erken teşhis ve tedavisinde bu kontroller önemli role sahiptir.
-Hasta ön dişlerini kullanmama konusunda eğitilmelidir.
-Pipo, tütün çiğneme gibi alışkanlıkların oral dokularda tahriş edici etkiye sahip olduğu unutulmamalı ve hastalar uyarılmalıdır.
-Lateral kuvvetler protezi yerinden oynatacağı için hastaya daha ziyade vertikal kuvvetlerle çiğneme yapması söylenmelidir.
- Protezler 5-6 senede bir değiştirilmelidir.
