KÖPEKLERDE HIZLI PROGESTERON KİTİ YARDIMI İle YAPILAN ÇİTLEŞTİRMELERLE GEBELİK ORANLARININ ARTIRILMASI

v«.nil.Dcr g.(200-1), 20,3:69-73

KÖPEKLERDE

uızu

PROGESTERON

xlrl

YARDıMlile

YAPILAN

ÇiTLEŞTiRMELERLE

GEBELlK ORANLARININ

ARTıRıLMASı

AytekinGünay1@ Ülgen

G

ünaya

Improvement of Pregnancy Ratios in the Mating of Bitches Carricd Out wlth Th

e

Aid

of Rapid Progcstcrone

Assay

Özet: Bu_{çalışmada farklı ırIdardan}24 adet_{sağlıklı dişi}köpekmateryal olarak_kuDanıldı.Köpekleriki_eşitgruba_{ayrıklılar.}Birinci grt4Jtaki 12köpek proOstruskanaması başladıkları sonraki 12-14. gOnlerarasında çiftleştiriki. Ikincigruptaki 12köpelde ise proôstrusbaşlangıcındansonrauygı.Aananvaginal sitolojidesüpertasialhücreoranının%BO'ninuzerineçıkmasının ardından hızlıprogesteronkitleriileprogesterondlzeyi 2.&8ngtmIolanköpeklerin 5'ibir kez,7'si ise 12·24 saataralıklarla2kezçift. leştirildiler.Birincigrupta%66.6(EV12) ,örigrupta isee 83.3 (1(Y12)do{ıum oranıelde edildi SC,.:>erfasialhücreoranı,ös t-rusdönemininbaşladığıveprogesteronde{ıierininc2seviyesindebeiirienı:iğidönemde %63.75±1.08,çiflleşlirmeninyapıklığı C3seviyesindeise 9O.08t1.01 SeViYeSirıCIebeliriendi(P<O.OO1).Proôstruskanaması başladıktan 9.631029gliı sonrasında süperfisial hücreyoğunluğu %8O'lerseviyesineulaştı. Ancakçiftleşmeiçinuygundönem olarak.bclirlenenprogesteron

se-viyesininc3seviyesineulaşması ise 11.6310.53gül sonraşekillendi.Belirtilenbuikideğerarasındakifark istatistikselolarak önemlibulunmuştur(P<O.01

l

.

Sonuç olara!<; vagina!sitolojieşli{ıindeuygulananhızlıprogesteron analizleri ileU"J9L-'Lçiftleşme günününbelirlemıesi

vebu

sayede gebelikoranını

emrrnenm

mümkünOıabileceğiSOrV.JCOOavanimıştır.

Anahtar Kelimeler:DişiKöpek,VaginalSitoloji.HızııProgesteron Test,Gebelik

Summary: This study wascarriedoutwith theemol

irTl>roving

thepregrıancyratcthroughdetermining the matingtimewith

the aidolrapid progesterone assay.Twenty·lourheaithy bilches from ditlerent breeds

were

used as material.Thebitehes wereseparaled intotwoequal groups.T

wetve

bitehesin the firstgr<>l4)were matad betweendays 12-14arterprooostrus bie-adingandtheir pregnancy raucswere evaluated.Tweivebitct'lesil the second' group were Slbjectad toprogesterone analy-sesviarapidprogesterone assayaftertheralio of superficial ceüs exceeded80%inthe vaginaJcytologyapplied followingthe onselol prooestrus.Fiveol lhebiteheswithprogesterone valuesbetween2.5-8ng/m1werematedonca,and7of them were

metec

twce

with12-24h inlervals.Bhthratios ol &'12and 10'12 were obtainedinthefirslarıdsecondgroups,respectively.

Raticol~ıCiaJcenswas determinedas63.75±1.08% in the period duringwhictı cesırusstartedand theprogesterone value wasdetemwıedafC2 lavel;andas9O.08±1.01%atC3levelduringwhichthematingwasrealised(P<O.OO1).The den-silyofscperscıaıcensreached 80%leve! 9.63±O29days afterthe onsetofprccesrcs bIoodng.However, theprogeslerone evetreachedc3ievelarter11.83±O.53days,whichisthesuilabieperiodlormating.Thedilferencebetweenthesetwovenes waslound stalisticallysignifıcant(P<O.Ol ). As aresull,itwasconcIuded that ilcouid bepossibieto improvethepregwıcy ralio through determiningthesuitableday 'ormatingviarapidprogeslerone assay appliedtogetherwith vaginaleytology.

KevWords: Bifch,VaginaJCytology,RapidProgesterone Test, Pregnancy Gırış

venşuncue r açısı nda n köpeklerde aiklik ak-tivitenin başlamasındaki en önemli belirtiler vaginal kanama ve vuıva ödemidir. Köpek yetiştiricileri ge-neJlikleproöstru sunbaşlamasından 12-14gOnsonra köpeklerinin çiftleştirilmesi gerektiOine jnamda r. Oniki -14. günler arasında yapılan çlttleşttrmelerce erken yada geç ovulasyonlann olabilmesi nedeniyle gebelik elde edilememekte vaya düşOk olarak elde edilmektedir(Fres hman, 1991;England,1996; Eng-land ve Conca nno n, 2002). Bu nedenle ideal çift-leşfirmejer için ovulasy on döneminin belirlenmesi

önemlidi r (Wrighl, 1991; linde ve Karlsson, 1984). Bununla birlikte bazı köpeklerde ovulasyon prc -östrusunbaşlamasındansonraki enerken 3..yada en geç 26.gOnlerde deoluşabilmektedir (linde ve Karl-sson, 1964; Christiansen 1984; Concan non ve Bal -tista. 1989; England and Concannon2002).

Progesteron düzeyinin 1 nglml olması ôstrustan önceki dönemler olarak kabul edilirken, ovu-lasyondan 2 gün öncesinde progesterondüzeyi 1ngl ml'yeyükselmektedir(Wrighl,1991;Englandve Can-cannon, 2002).Ovulasyon dönemindek i progesteron

GelişTarihj:02.03.2004 @:aguna y@ uludag.edu.tr

1.Uluda ğ On~vmi ıcs.i ıbrahimOrhan Meslek YOksekokulu, HayvanYetişlirieiliıiveSaıııgıProgramı,BUR S A 2.UludağÜnivc rsues!verermerFakültesi,Dölerme veSuni Toh umlamaAnabil imDalı.BURSA

GÜNAY,GÜNAY

düzeyini kimi araştırmacılar (Concannon ve ark., 1975) 2-5 ng/ml, kimi araştırmacılar (Linde ve Karf-sson, 1984; Post ve ark.,1990; Wright, 1991) ise 4-10 ng/ml olarak belirtmektedirler. Çok sayıda araş­

tırmacı köpeklerde ideal çiftleşme zamanının be-Iirfenmesinde hızlı progesteron testlerinin de yararlı olduğunu bildirmektedir (Concannon ve Battista, 1989;Arbeiter ve ark.,1990; Arbeiterve ark., 1991; Freshman, 1991; Anderton ve Evans, 1993)

Köpeklerde siklus dönemlerinin belirlenmesinde vaginal sitolojiden sıklıkla yararlanılmaktadır (Chris-tiansen, 1984; Post, 1985; Concannon, 1991). Anöstrus döneminde intermedier ve parabazal hüc-relerin dominant olduğu, nötrofillerin bulunabileceği bildirilmektedir (Christiansen, 1984; Concannon, 1986; Feldman ve Nelson, 1996). Proöstrus dö-neminde erken ve geç proöstrus aşamalarında ka-demeli olarak parabazal ve intermedier hücrelerins ü-perfasial hücrelere dönüştüğü, ayrıca eritrositlerin sahadayaygın olduğu, nötrofilve bazı bakterilerinde bulunabileceği belirtilmektedir (Christiansen, 1984; Post, 1985; Feldman ve Nelson 1996). Östrus dö-neminde süperfasial hücreoranı %80-100arasında

değişkenlik göstermekle beraber, hücrelerin t ü-münde kornifikasyonungörülmesi genellikle söz ko-nusu değ ildir (Concannon, 1986; Olson ve ark.,1 987). Diöstrusta ise süperfasial hücrelerinan i-den % 20'lere düşmesi. sahaya intermedier ve pa-rabazal hücrelerinhakimolması karakteristiktir(Hoıst

ve Phemister, 1974;Feldman ve Nelson,1996). Sunulan çalışma proöstrus kanamasının baş­ lamasından sonraki 12-14. günler arasında çift -leşti rme yapılan ancak istenilen seviyede gebelik

oranı elde edilemeyen özel bir işletmede, gebelik

oranının artırılması amacıyla vaginalsitolojieşliğinde progesteron düzeyinin de belirlenerek çiftleşme

za-manınınöneminibelirlemekamacıyla yapılmıştır.

Materyal ve Metot

Çalışmadayaş ortalamaları27 ay ile 4yaş ara -sında değişen, değişik ırkıardan 24 adet sağlıklı dişi köpek materyal olarak kullanıldı. Araştırma köpek pansiyonu, eğitimi ve üretim hizmetleri verilen özel birişletmede gerçekleştirildi.

Proöstrus dönemindeki köpeklerde se-rosanguinöz kanarna, vulva ödemi, erkek köpeğe

ilgi; östrus döneminde vulva ödeminde artış fakat ödemin yumuşaması, dişinin erkeği kabul etmesi ve vaginal akıntının renginin açı lması gibi fiziksel be-lirtilerarandı.

Köpekler iki eşit gruba ayrıldılar. Bunlardan ı.

gruptaki 12 köpek daha önce yetiştiricilerin

uy-guladığı gibiproöstruskanaması başladıktan sonraki

12-14. günler arasında olmak üzere köpeklerin 3'ü bir,9'u ise ikikezçiftleştirildiler. Daha sonra gebelik oranları değerlendirildi. Ikincigruptaki 12 köpeğe ise proöstrus başlang ıcından sonra günde bir kez v a-ginal sitoloji uygulandı. Vaginal smearlar Giemsa Wright boyamatekniğine göre (Tekinve ark., 1986)

boyandı ve her bir preparatta 100 hücre sayı larak hücreoranları % olaraktespitedildi.Bütünsmearlar X 40 objektifaltında ış ı k mikroskobu kullanılarak i n-celendi. Incelenen smearlardasüperfasial hücre ora

-nının %80'ninüzerineçıkmasının ardından hızlı pro -gesteron kitleri (Target Canine Ovulation Test Kit, BioMetallics, USA) ile progesteron analizleri ge

r-çekleştirildi. Analizler için vena sefalika'dan alınan kan örnekleri 5000 devirde 10 dakika santrifüj ed i-lerekserumları çıkarıldı veardından hızlı progesteron testi uygulandı. Progesterondeğeri 2.5-8 nglml olan köpeklerin 5'i birkez, Tsiise 12-24saat aralıklarla 2 kez çiftleştirildiler. Sonuçların istatistiksel olarak de

-ğerlendirilmesinde"Paired Samples t-Test"kullan ı ld ı. Bulgular

Materyalolarakkullanılan köpeklerintamamında östrus davranışlarını n fiziksel belirtileri klinik olarak gözlemlendi. Birincigruptakiköpeklerden 2' si hariç 10'u 12. günde çiftleşmeyi kabul ettiler. Iki köpekte ise östrus belirtileri olmasına rağmen erkek köpeğe pasif direnişin olduğu gözlendi. Bu iki köpek 14. gündeçiftliktedaha önceuyguland ığı gibi bakıcı ları n yardımı ile çiftleştirildiler. Ikinci grupta bulunan kö-peklere proöstruskanamasının başladığ ı günden iti-baren uygulananvaginal sitolojideproöstrusun erken dönemlerinde parabazal ve intermedier hücrelerin

yoğun olması ve eritrositleringörülmesi, proöstrusun geç safhasında ise çekirdekli süperfasial hücrelerin

yoğunlaşmaya başlaması dikkati çekti. Süperfasial hücrelerin% 80 ve üzerine çıkması ise östrus d ö-nemi olarakdeğerlendirild i.

Ikinci gruba uygulanan vaginal sitoloji s o-nucunda% 80 süperfasialhücreoranına 9-12. gün-lerarasında ulaşıldı.Süperfasial hücreoranı %80 ve üzerineçıkan köpeklere uygulananprogesteron ana-lizi sonucunda 9 köpekte C2 seviyesi belirlenirken,

diğer 3 köpekte ise C3 seviyesi belirlendi. P ro-gesteron değeri C2 seviyesinde bulunan 9 köpeğe

48 ve 72. saatlerde tekrar progesteron analiziyapı ld ı

ve 48. saatte 3 köpekte C3 sevlyeslbelirlenirken,72. saatte isediğer6 köpekte C3 seviyesibelirlendi. Bu gruptaki köpeklerde hızlı progesteron kitleri yard ı m ı ilegerçekleştirilen progesteron analizlerisonucunda 12 köpekte C3 seviyesine 11-15. günler arasında ulaşıldı. Uygulanansmearda süperfasialhücreoranı

östrus dönemininbaşladığı ve progesterondeğerinin C2 seviyesindebelirlendiği dönemde% 83.75±1.08,

KöpeklerdeHızlıProgesteron KitiYardımıilc... ıso

'4.0 13.0

A B

Şekil1. A- Vaginal sitolojide %80 ve üzerisüpertasiaı hücreoranına ulaşıldığı gün (9.83±O.29)

Şekil1. B-Progesleron analizinda idealçiftleşmegünü olarak kabul edilen C3 seviyesine (2.5-8 nglml) ulaşıldığıgün,(P<O.01)

çiftleştirmenin yapıldığı G3 seviyesinde ise %

90.08±1.01 seviyesinde belirlendi (Şekil 2)

(P<0.001). Proöstrus kanaması başladıktan

9.83±0.29 gün sonrasında süperfasial hücre

yo-ğunluğu % 80'Ierseviyesine ulaştı. Ancak çiftleşme için uygun dönem olarak belirlenen progesteron

se-viyesinin G3 seviyesine ulaşması ise 11.83

±

0.53

gün sonra şekillendi (Şekil 1). Birinci grupta %66.6

(8/12) , ii. grupta ise %83.3 (10/12) doğum oranı

eldeedildi.

Tartışmave Sonuç

Araştırmacılar (Renton ve ark., 1991, England ve Goncannon 2002; England, 1991; Freshman,

1991:Perkins ve Thomas, 1993a; 1993b)tarafından

köpeklerde en önemli infertilite nedeni olarak uygun

çiftleşme zamanının doğru belirlenememesi

bil-dirilmektedir. Bu nedenle çiftleştirme zamanının

be-lirlenmesinde klinik temel uygulamalardan vulvanın

palpasyonu, vaginal sitoloji, vaginoskopi ve pro-gesteron hormon ölçümleri gibi tekniklerin

kul-lanı lmas ı nı n gerekliliği vurgulanmaktadır (Linde ve

Karlsson, 1984; Post, 1985;Bouchard ve ark., 1991;

Badinand ve ark., 1993; England,1991; England ve Concannon, 2002).

Sunulançalışmada 12-14. günlerarasında

kont-rolsüz çiftieşme uygulanani.gruptan (8/12) elde edi-lendoğum oranı II. gruba (10/12) göre dahadüşük seviyedegerçekleşmiştir. Benzerşekilde çeşitli araş­

tırıcılarda (Freshman 1991; England 1996; England

100 90

i

80

i

70

i

60

i

50 i 40

i

30

i

20

i

elO ro cl> ~O A B

Şekil 1. A- Progesleron analizinde C2 (0-2.5 nglnl) seviyesinde iken belirlenen süper tasial hücreyoğunluğu(%83.75±1.08) Şekil 1. B- Progesleron analizinde idealçiftleşmedönemi olarak kabul edilen C3 seviyesinde (2.5-8 nglml) belirlenen

süpertasial hücreoranı(%90.08±1.01), (P<O.001).

ve Goncannon 2002; Erünal Maral, 2000) ye-tiştiricilerin yaygın olarak kullandığı proöstrus ka-namasının başlamasının ardından yapılankontrolsüz çiftleştirmelerden yeterli gebelik oranlarının alı­ namadığını belirtmişlerdir.

Sunulan araştırmada proöstrus kanamasının

başlamasından sonraki 12-14. günler arasında çift-leşmenin uygulandığı ı. gruptaki 2 köpekçiftleşmeyi

kabul etmemiştir. Erkek köpeklerle bir araya

ge-tirmenin dışında hiçbir muayene yapılmayan bu

gruptaki köpeklerin gerçekte uygun çiftleşme

za-manında olup olmadıkları bilinmediğinden arzu

edi-len gebelik oranı elde edilememiştir. Kontrolün

uy-gulanmadığı bu grupta elde edilen sonuçlar pek çok araştırmacının (Perkins ve Thomas, 1993a; 1993b; Jeffcoate ve Lindsay, 1989; Badinand ve ark., 1993;

England ve Goncannon, 2002) bulguları 'i le

pa-ralellik göstermektedir.

Bazı araştırmacılar (Arbeiter, 1990,1991; Post

ve ark.,1990; England ve Goncannon, 2002)

çift-leştirmeler için uygunzamanın progesteronoranının

8-10 nglml'ye hatta 15 nglml'ye çıkması gerektiğini

vurgulamakta ve bu dönemi England ve Goncannon

(2002) fertilizasyon dönemi olarak

ta-nımlamaktadırlar. Bu değerin 2-4 nglml' nin üzerine çıktığı zamanda çiftleşmenin planlanması öneren araştırmacılardabulunmaktadır (Wright 1991; Ren-ton ve ark., 1992; England ve Concannon, 2002).

GÜNAY. GÜNAY

plazma progesteron seviyesi belirlenen 12 köpekten 10' unun gebe kalması ve güne dayalı kontrolsüz

çiftleştirmenin yapıldığı i. gruba göre daha başarılı

olarak değerlendirilmesi araştırmacıların belirttiği dönemle uyumlu olarak çiftleştirmelerin yapılm ış

ol-masınabağlanabilir. Benzer biraraştırmadaise E rü-nal Maral (2000), köpekleri üç gruba ayırmış ve i.

gruba vaginal sitoloji, vaginoskopi ve hızlı

pro-gesteron test kitleri, ii. gruba vaginal sitolojive

va-ginoskopi, iii. gruba ise yalnızca vaginal sitoloji

uy-gulayarak gruplar arası gebelik oranlarını

karş ılaştırmış ve en yüksek gebelik oranını % 94.1

ile i. gruptan elde ettiğini bildirmiştir. Sunulan ça

-lışmada vaginal sitoloji ve test kitleri uygulanarak

saptanan % 83.3 doğum oranı Erünal Maral

(2000)' ın sonuçları ile paralellikgöstermektedir.

Ba-şarılıve fertilbirçiftleşmeninoluşmasındavaginals i-toloji bulguları ile vulvadaki yumuşama, va -ginoskobik incelemeler ve progesteron hormon

ölçümlerinin birlikte daha doğru ve gerçekçi so -nuçlar verdiği bildirilmekted ir (England ve Con -cannon, 2002;ErünalMaral,2000).

England ve Concannan (2002),fertilperiyottaki

çiftleştirmelerde hücrelerin % BO'inin süperfasial

tipte olduğu, kornifiye hücrelerin ovulasyondan en

erken 9 gün öncesi ile en geç 2 gün öncesinde %

80-90seviyelerineçıkt ığın ı , bu yüzdende vaginals i-tolojideki bu değişim ovulasyon zaman ını n tam tes -pitinde kullan ı lamad ığını vurg uıamıştır. Ancak Post (1985) çekirdeklerini kaybetmiş süperfasial h üc-relerinöstrusdönemi nde%80'lerseviyesinde, ovu -lasyon zamanı nda ise % 100'ler seviyesine doğru

arttığını,Tünayve ark. (2002)iseöstrusunilerlemesi

ile süperfasial hücre oranı nda artı ş olduğun u be -lirtmektedirler. Sunulan araştı rmada da araş­

tırmacıların (Post, 19B5; Erünal Maral,2000;Tünay ve ark.,2002; England veConcannan,2002)tespiti ile uyumlu olarak süperfasial hücreoranı östrus d ö-neminin başladığı dönemde % 80'lere yü~selmekte

ve progesterondeğerininC2seviyesinde belirlendiği dönemde % 83.75±1.0B olarak, çiftleştirmenin y

a-pı ldığı C3 seviyesinde ise % 90.08±1.01 olarak

be-lirlenmiştir. Bu iki.değer arasındakifarkistatistikiaçı­

dan önemli bulunmuştur (P<0.001). Sunulan

çalışmada proöstrus kanaması başladıktan 9.B3±O.29 gün sonrasında süperfasial hücre

yo-ğunluğu % BO'ler seviyesine ulaşmıştır. Ancak ç ift-leşme için uygun dönem olarak belirlenen pro-gesteron seviyesinin C3 seviyesine ulaşması ise 11.83± 0.53 gün sonra şekillenmiştir(P<0.01).Ay -rıca sunulançalışmada kornifikasyonun % 80'ler se -viyesineulaştığı zaman 9 köpekteprogesteron oranı

C2 değerinde (0-2.5 nglml) belirlenmiştir. Sunulan çalışmada eğervaginalsitolojidekisüperfasialhücre

oranındaki%80'ler seviyesi çiftleşmeiçinyaln ız ba-şına bir kriter olarak kabul edilseydi, ideal çiftieşme zamanındandaha öncekigünlerdeçiftleştirmelery a-pılmışolacaktı.

Sunulan araştırmadan elde edilen sonuçlar

köpek yetiştiriciliğinde uygulanan proöstrus ka-namasındansonraki 12-14.günlerdekiçiftleşti rmele r

ile istenilen oranda gebelik elde edeblm enln müm

-künolamayacağın ı göstermektedir.Vaginal sitolojide

süperfisial hücre oranının % 80'lere çıkmasının ar-dından uygulanan progesteron ölçümü ile daha ba-şarılı sonuçlar alınabilmektedir. Vaginal sitoloji,

sik-lusu izleyebilmenin yanı sıra, gereksiz hormon

analiziyapmaya veçiftleşme amaçlı hayvan nakline

engelolma açısından yarar sağ layacakt ı r. Sunulan çalışmada vaginal sitoloji eşliğinde uygulanan hızlı

progesteron analizleri ile uygun çiftleşme gününü

belirleyerek gebelik oran ını artırmanın mümkün ola-bileceğisonucunavarı lmıştı r.

Kaynaklar

Anderton,D.J.,EvansJ.M.(1993).In praclice experiences

wilhthesemiquantil alive mesarumentof progesterone in

bitehes plasma to the optimum time lo rnate,J. Reprod.

Fertl.(Suppl.),47

-Arbeiler, K., Dobreısberge r, M., Palme, R., Lorin, D.

(1990).Dieprogesteron beslimmung.rnbluı-einverfahren

zur prazisierung der deckzeil bei der hündin. Wien

Ti-eraztl.Mschr.,77,190-192.

Arbeiter,K., Dobretsberger, M.,Müller, E., Holzmann,A.

(1991). Ein indirector Nechweis der Ovulation und F

er-tilisation beim Hund durch Progesteronverleulsunt

er-suehungen.J.Vet.Med.A.38,696-701

Badinand, F., Fontbonne, A., Maurel, M.C., Siliart, B.

(1993). Fertilization time in the bitch in relation to plasma

concentration ofoestradiol,progesterone and luteinisation

hormone and vaginal smears. J. Reprod. Fert.(Suppl.),

47,63-67.

Bouchard, G.F., Solorzand, N., Concannon, P.W., Yo·

unguist, R.S., Bierschwall, C.J.(1991). Determinalion ol

ovulation time in bitches based on teasing, vagi.nalcyto

-logyand ELlSAfor progesterone.Theriogeno logy,35,3,

603·611.

Christiansen, I.B.J., (1984).Reproduction in Dog andCat,

First ed.,Baillere Tindall, England,3-39.

Concannon,

vv«

.

Hansel, W., Visek, W.J. (1975). The

ovarian cycle ol the bitch: plasma estrogen , LH and

pro-gesterone. Biol.Reprod.,13,112-121.

Concannon, P.W. (1986). Canine Physiology of Re p-roduction. In" Smail Animal Reproduct ion and Infertility",

Ed.,T.J. Burke, Lea &Febiger,Philadelphia.

Concannon,P.w.,Battista,M.(1989).CanineSemen and

Artificial Insemination. In" Current Veterinary Therapy.

Köpeklerd eHızlıPeogestercn KitlYardımıile,••

Company,Philadelphia.

Concannon, P.w.( 1991). Reproduclion in the Dog and

Cat. In"Reproduction in Domeslic Animals· , Ed., P.T. Cupps, Academic Press,london.

England, G.C.W. (1991). ElISA determination of whole bloodand ptasma progestagen concentralions in bilches. VetRcc.,7,129,221·222.

England,G.C.w.(1996).Inlertilily inthe bilchand queen. In "VeterinaryRcproductionand Obstetrcs",Ed.,G.H.

Art-hur,DE Noaxes. H. Pearson,T.J., Parkinson,W.B.S a-undersCompany,Pbaaoeıonıa.

England.G.C.w., Concannon P.W.(2002).Determination ol the optimal breeding time in the bilches: Basicccn -seerenone. 8 Jun.(www.ivis.org.). IthacaNewYork,USA Erünal Maral,NiL. (2000). Dişi köpeklerde vaginal siloloji, vaginoskopi ve tuzf progesleron test yöntemlerinin

co-timumçiftleşmezamanını n saplanmasıamacıylakull anımı , Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri En s-utüsü.Ankara.

Feldman, E.C.,Neısco,RW.(1996).Canine Female

Rep-roduction.In "Cenlne and Fenre Endocrinology and

Rep-roduction, Ed., D. Pedersen, W.B. Saunders Company,

Philadelphia.

Freshman, J.L (1991).Clinical approach to inlertility in

cycling bitcb.SmailAnim.Prad.21,3,427-435.

Hotst,PA,Phemister RO., (1974).Onset of diestrus in

theBeaglebitch: Delinilionand signilicence,Arn., J.vet. Res. 35, (3), 401-406.

Jot/coate,lA ,Lindsay,F.E.F.(1989).Owıatondelection

and timing ol insemination based on hormone 000· cenlralions, vaginalcytologyand endoscopic appeararce

ot

ınevagina indomestıcbitches. J. Reprod.Fert.(Suppl), 39,277-287.

linde, C.,Karlsson, I.(1984).The correlalionbetween the

cytologyof the vaginalsmearand the timeol ovuleticnin

the bitch.J.Smail Anim Prac.,25, ]7·82.

Olsen, P.N., Behrendt, M.D., weıss. D.E. (1987). R

ep-rcductive problems in the bilch: linding answer through

cytology.Vel. Med.,4.344-351.

Perkins, N.R , Thomas, P.G.A. (1993a). Inlertility in the

bitch wilh abnormal oestrous cyclicity. Aust.VeI.Prac.,

23,2,122-126.

Perkins, N.R., Thomas, P.GA (1993b). Inler1ility in the

bilchwilh normaloestrous eyelleily.AusI.VeI.Prac.,]7-87.

Post, K. (1985). Canine vaçinal cytotogyduring the

est-rous cycl e. Can.VeI.J.,26, 101-104.

Post, K., Cook, S.J., Rawlings, N.C. (1990). The

eva-lualion ol an enzymeinimunoassay terthe assesmcnt of progesterone incanineprasma.Can.Vet.,31, 708-709.

Renton,J.P.•Boyd,J.S., Eckersall, P.D.,Ferguson,J.M.,

Haıvey, M.JA, Mullaney, J., Perry, B. (1991).

Ovu-Iatien,lertilizalionandeartyembryonic development inthe

bilch (Canisfamiliaris).J.Reprod.Fert.,93, 221·23t .

Renton,J.P.,Boy<:!,S.J., Haıvey, M.J.A.,Ferguson,J.M.,

Nickson,DA , Eckersal,P.D.(t992). Comparision of

en-doerine changes and ultrasound as ıneans ofidenlifying

ovulation in thebitehes.Res.Vet. 5cL,53,74-99.

Tekin, N.,Izgur, H.,Ozyurt,M.(1986).Köpeklerde vaqinal

smear yöntemiylekızg ınl ı ksiklusuevrelerinintanısıuzerine

çalışmalar,A.Ü.Vet. Fak.Der9., 33 (2),198'209.

TOnay,R.,TekinN.,Daşkm .A.(2002).Köpeklerde öst rus

ve en uygun tohumlama zamanının saptanmasında va-ginal sektesyonda glukoz içeriğinin kriter olarak de-!)erlendirilmesi, A.Ü.Vel. Fak.Oerg.,49 (2),1 07-112.

Wrighl,P.J.(1991).Practicalaspects oftheeslimal ien ol Ihe time olcvuıeuonandofinseminalion in thebitch.Aust. Vet-J.,68,l,1D-13.