Yıllık ücretli izin

210  Download (0)

Tam metin

(1)

T. C.

SELÇUK ÜNĠVERSĠTESĠ

SOSYAL BĠLĠMLER ENSTĠTÜSÜ

ÖZEL HUKUK ANA BĠLĠM DALI

YILLIK ÜCRETLĠ ĠZĠN

ÖZLEM ULUSOY TUNCAL

(064233001014)

YÜKSEK LĠSANS TEZĠ

Yrd. Doç. Dr. N. BĠNNUR TULUKÇU

(2)

ii

T.C.

SELÇUK ÜNĠVERSĠTESĠ Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü

BĠLĠMSEL ETĠK SAYFASI

Öğre

n

cin

in

Adı Soyadı Özlem ULUSOY TUNCAL

Numarası 064233001014

Ana Bilim / Bilim

Dalı ÖZEL HUKUK

Programı Tezli Yüksek Lisans Doktora

Tezin Adı Yıllık Ücretli Ġzin

Bu tezin proje safhasından sonuçlanmasına kadarki bütün süreçlerde bilimsel etiğe ve akademik kurallara özenle riayet edildiğini, tez içindeki bütün bilgilerin etik davranıĢ ve akademik kurallar çerçevesinde elde edilerek sunulduğunu, ayrıca tez yazım kurallarına uygun olarak hazırlanan bu çalıĢmada baĢkalarının eserlerinden yararlanılması durumunda bilimsel kurallara uygun olarak atıf yapıldığını bildiririm.

(3)

iii

T.C.

SELÇUK ÜNĠVERSĠTESĠ Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü

YÜKSEK LĠSANS TEZĠ KABUL FORMU

Öğre

n

cin

in

Adı Soyadı Özlem ULUSOY TUNCAL

Numarası 064233001014

Ana Bilim / Bilim

Dalı ÖZEL HUKUK

Programı Tezli Yüksek Lisans Doktora Tez DanıĢmanı N.Binnur TULUKÇU

Tezin Adı Yıllık Ücretli Ġzin

Yukarıda adı geçen öğrenci tarafından hazırlanan “Yıllık Ücretli Ġzin” baĢlıklı bu çalıĢma 02/03/2010 tarihinde yapılan savunma sınavı sonucunda oybirliği ile baĢarılı bulunarak, jürimiz tarafından yüksek lisans tezi olarak kabul edilmiĢtir.

Ünvanı, Adı Soyadı DanıĢman ve Üyeler Ġmza

Yrd. Doc. Dr. N.Binnur TULUKÇU

DanıĢman Asıl Jüri Üye

Prof. Dr. H.Hadi SÜMER

Asıl Jüri Üye

(4)

iv

ÖNSÖZ

ÇalıĢanların korunması amacına hizmet eden yıllık ücretli izin hakkı, anayasamızda yer alan dinlenme hakkının somutlaĢtırılmıĢ hali olduğundan büyük bir öneme sahiptir. Nitekim iĢçilere uzun süreli dinlenme hakkı tanınmasını sağlayan yıllık ücretli izin hakkı sayesinde dinlenen iĢçilerin ülke ekonomisine olan katkıları bilinen bir gerçektir. Ancak uygulamada, uzun süreli dinlenmenin önemini kavrayamayan bazı iĢçi veya iĢverenler tarafından söz konusu hakkın ihlal edildiği görülmektedir. Bu ihlallerin önüne geçilmesi maksadıyla düzenlenmiĢ olan uluslararası belgeler, Anayasa ve ĠĢ Kanunları çerçevesinde hakkın en iyi Ģekilde nasıl kullanılması gerektiği çalıĢmamızın ana hareket noktasını oluĢturmuĢtur.

Bu derece önemli bir yere sahip olan yıllık ücretli izin hakkı ile ilgili çalıĢmanın oluĢturulmasında görüĢleri ile büyük katkıda bulunan değerli danıĢman hocam N. Binnur Tulukçu‟ya ve diğer danıĢmanlarım H. Haluk Sümer‟e, M. Fatih UĢan‟a, ayrıca her zaman yanımda olup da manevi desteklerini esirgemeyen eĢime ve aileme çok teĢekkürler eder, çalıĢmanın tüm ilgililere yararlı olmasını temenni ederim.

(5)

v

T.C.

SELÇUK ÜNĠVERSĠTESĠ Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü

Öğre n cin in

Adı Soyadı Özlem ULUSOY TUNCAL

Numarası 064233001014

Ana Bilim / Bilim

Dalı ÖZEL HUKUK

Programı Tezli Yüksek Lisans Doktora Tez DanıĢmanı N.Binnur TULUKÇU

Tezin Adı Yıllık Ücretli Ġzin

ÖZET

Bu çalıĢmamızda, iĢçilerin bedensel ve ruhsal sağlığının korunması açısından çok büyük bir öneme sahip olan yıllık ücretli izin hakkının, en yüksek standartlarda iĢçilere nasıl sağlanacağı açıklanmıĢtır. Aynı doğrultuda söz konusu haktan vazgeçilemeyeceği ve bu hakkın kullanımı sırasında sadece dinlenmenin esas olduğu hususları önemle vurgulanmıĢtır. Dinlenen iĢçiden daha yüksek verim elde edilebileceği mantığından hareketle ülke ekonomisinin geliĢimine büyük katkısı olan yıllık ücretli izin hakkı, tarihsel süreç içerisinde birçok aĢamadan geçerek günümüzdeki yerini almıĢtır. Söz konusu aĢamaların nasıl gerçekleĢtiği büyük ölçüde anlatılmıĢ olup, mevcut düzenlemeler içerisindeki eksiklikler de belirlenmek suretiyle çözüm yolları aranmıĢtır. Bu çözüm yolları aranırken ĠĢ Kanunu, Deniz ĠĢ Kanunu ve Basın ĠĢ Kanunu arasındaki farklılıklar ortaya konularak uluslararası belgeler de dikkate alınmak suretiyle olması gerekenlere ulaĢılmıĢtır.

Buradan hareketle çalıĢmamızın birinci bölümünde, yıllık ücretli izin hakkının amacı belirlenip açıklandıktan sonra, hukuki niteliği ve emrediciliği

(6)

vi

üzerinde durulmuĢtur. Bunların yanında anılan hakkın, geçirmiĢ olduğu tarihi süreç incelenerek, ulusal ve uluslararası kaynaklar detaylı olarak anlatılmıĢtır.

ÇalıĢmamızın ikinci bölümünde ise, yıllık ücretli izne hak kazanmanın koĢulları, söz konusu hakkın kullanımı ve yıllık izin ücreti ayrıntılarıyla ele alındıktan sonra, iĢ hukukuna tabi iĢçi ve iĢverenler arasındaki uyuĢmazlıkların çözüm yolları açıklanarak çalıĢmamız sona erdirilmiĢtir.

(7)

vii

T.C.

SELÇUK ÜNĠVERSĠTESĠ Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü

Öğre

n

cin

in

Adı Soyadı Özlem ULUSOY TUNCAL

Numarası 064233001014

Ana Bilim / Bilim

Dalı Özel Hukuk

Programı Tezli Yüksek Lisans Doktora Tez DanıĢmanı N.Binnur TULUKÇU

Tezin Ġngilizce Adı Annual Paid Leave

ABSTRACT

The procurement of the right of annual paid leave which is of great importance for the physical and mental protection of the labourers, in the highest quality standards has been explained in this study. In the same direction, the facts that the mentioned right can not be waived and only the resting is the basis during the utilization of this right; have been underlined. The annual paid leave which makes a great contribution to the state economy due to the fact that the labourers who have rested are provided to be more efficient, have undergone many stages during the history and took its current situation. The mentioned stages have been explained in general and solution ways have been searched by defining the insufficiencies within the existing regulations. While these solution ways are being searched, the differences between the Labour Code, Sea Labour Code and Press Labour Code have been put forward and the required facts have been reached by also considering the international documents.

In this respect; the aim of the annual paid leave right has been defined and explained and its legal quality and imperativeness have been underlined in

(8)

viii

the first section. In addition to this; the historical stages of the right have been observed and the national and international sources have been explained in detail.

The provisions for having the right of annual paid leave, the utilization of the mentioned right and annual leave payment have been underlined in detail in the second section and the study was finalized by explaining the solutions for settling the conflicts between the employers and the employees which are subject to the Labour Code.

Key Words: 1. Annual paid Leave, 2. Employees, 3. Employer, 4. Employment Contract

(9)

ix ĠÇĠNDEKĠLER ĠÇĠNDEKĠLER ... ix KISALTMALAR ... xv GĠRĠġ ... 1 BĠRĠNCĠ BÖLÜM YILLIK ÜCRETLĠ ĠZĠN HAKKININ TANIMI VE UNSURLARI, AMACI, HUKUKĠ NĠTELĠĞĠ VE EMREDĠCĠLĠĞĠ, YILLIK ÜCRETLĠ ĠZĠN HAKKININ TARĠHSEL GELĠġĠMĠ VE KAYNAKLARI §1. YILLIK ÜCRETLĠ ĠZĠN HAKKININ TANIMI VE UNSURLARI, AMACI, HUKUKĠ NĠTELĠĞĠ VE EMREDĠCĠLĠĞĠ ... 3

I. Yıllık Ücretli Ġzin Hakkının Tanımı ve Unsurları ... 3

II. Yıllık Ücretli Ġzin Hakkının Amacı ... 5

1- Sosyal Politika Yönünden... 5

2- Sosyal ve Ekonomik Yönden ... 6

3- Hukuki Yönden ... 6

III. Yıllık Ücretli Ġzin Hakkının Hukuki Niteliği ve Emrediciliği ... 7

1- Genel Olarak ... 7

2- Yıllık Ücretli Ġzin Hakkının Hukuki Niteliğini Açıklayan GörüĢler ... 9

A) ĠĢverenin Lütfû Olduğu GörüĢü ... 9

B) Yıllık Ücretli Ġzin Hakkının ĠĢverenin Hukuki Anlamda Borcu Olduğu AnlayıĢı ... 10

a) ĠĢçiyi Gözetme Borcuna Dayandıran GörüĢ (Sosyal Koruma Teorisi ) 10 b) Yıllık Ücretli Ġzin Hakkının ĠĢçinin Sunduğu Hizmetin KarĢılığı Olduğunu Savunanlar ... 12

C)Yıllık Ücretli Ġzin Hakkını Örf ve Adet Hukukuna Dayandıran GörüĢ ... 12

(10)

x

3-Yıllık Ücretli Ġzin Hakkıyla Ġlgili Hükümlerin Emrediciliği ... 13

§2. YILLIK ÜCRETLĠ ĠZĠN HAKKININ TARĠHSEL GELĠġĠMĠ ... 16

I. Genel Olarak ... 16

II. Dünyada ... 17

III. Türkiye‟de ... 18

§3. YILLIK ÜCRETLĠ ĠZĠN HAKKININ KAYNAKLARI ... 18

I. Ulusal Kaynaklar ... 18

1-Genel Kaynaklar ... 18

A) Anayasa ... 18

B) Kanunlar ... 20

C) Tüzük ve Yönetmelikler ... 21

D) Yargısal ve Bilimsel Kaynaklar ... 22

E) Örf ve Adet ... 23

2-Özel Kaynaklar ... 23

A) ĠĢ SözleĢmesi ve Toplu ĠĢ SözleĢmesi ... 24

B) ĠĢyeri Ġç Yönetmelikleri ... 25

C) ĠĢyeri Uygulamaları ... 26

D) ĠĢverenin Yönetim Hakkı ... 29

II. Uluslararası Kaynaklar ... 30

1- Genel Olarak ... 30

2- Ġnsan Hakları Evrensel Bildirgesi ... 31

3- Avrupa Sosyal ġartı ... 32

4- Roma AntlaĢması ... 33

5- Uluslararası ÇalıĢma Örgütü‟nün SözleĢmeleri ... 34

A) Genel Olarak ... 34 B) 52 Sayılı SözleĢme ... 35 C) 54 Sayılı SözleĢme ... 36 D) 72 Sayılı SözleĢme ... 37 E) 91 Sayılı SözleĢme ... 37 F) 101 Sayılı SözleĢme ... 38 G) 110 Sayılı SözleĢme ... 39

(11)

xi

H) 132 Sayılı SözleĢme ... 39

Ġ) 146 Sayılı SözleĢme ... 40

6- Uluslararası ÇalıĢma Örgütü‟nün Tavsiye Kararları ... 42

A) 47 Sayılı Tavsiye Kararı ... 42

B) 93 Sayılı Tavsiye Kararı ... 43

C) 98 Sayılı Tavsiye Kararı ... 44

7- Uluslararası Diğer Kaynaklar ... 45

ĠKĠNCĠ BÖLÜM YILLIK ÜCRETLĠ ĠZNE HAK KAZANMANIN KOġULLARI, YILLIK ĠZĠN SÜRELERĠ VE YILLIK ÜCRETLĠ ĠZĠN HAKKININ KULLANILMASI (UYGULANMASI), YILLIK ĠZĠN ÜCRETĠ, YILLIK ĠZĠN HAKKINA AĠT ÜCRETĠN ÖDENMEMESĠNĠN CEZAĠ YAPTIRIMI, YILLIK ÜCRETLĠ ĠZĠN HAKKINA ĠLĠġKĠN UYUġMAZLIKLARIN ÇÖZÜM YOLLARI §1. YILLIK ÜCRETLĠ ĠZNE HAK KAZANMANIN KOġULLARI ... 48

I. 4857 Sayılı ĠĢ Kanunu‟na Göre ... 48

1- ĠĢ Kanunu‟na Tabi ve Belirli Özelliklere Sahip Bir ĠĢ SözleĢmesi Bulunmalıdır ... 48

2- Bekleme Süresinin GerçekleĢmesi (En Az Bir Yıllık ÇalıĢma Süresinin GerçekleĢmesi) ... 49

A) Fiili ÇalıĢma ... 49

a) Tam Süreli ÇalıĢanlarda ... 49

b) Kısmi Süreli veya Çağrı Üzerine ÇalıĢanlarda ... 65

B) ÇalıĢılmıĢ Gibi Sayılan Günler ... 70

3- ĠĢlerin Niteliği Yönünden Sınırlama ... 81

A) Genel Olarak ... 81

B) Mevsimlik ĠĢler ve Kampanya ĠĢleri ... 81

C) Süreksiz iĢler ... 88

(12)

xii

1-Genel Olarak ... 89

2- ÇalıĢma ĠliĢkisi ĠĢ SözleĢmesine Dayanmalı ... 89

3- ÇalıĢma ĠĢyerinde Yapılmalı ... 90

4- ÇalıĢan Türk VatandaĢı Olmalı ... 91

5- Bekleme Süresi GerçekleĢmeli ... 91

A) Bekleme Süresinin Miktarı ... 92

B) Bekleme Süresinin Nasıl GerçekleĢeceği ... 93

III. Basın ĠĢ Kanunu‟na Göre ... 94

1-Genel Olarak ... 94

2- ÇalıĢma ĠliĢkisi Yazılı Bir SözleĢmeye Dayanmalı ... 94

3- ĠĢ, Fikir ve Sanat ĠĢi Olmalı ... 95

4-Gazetecinin ĠĢ Kanunu‟ndaki ĠĢçi Tanımı DıĢında Kalması ve Kamu Kurumunda ÇalıĢanlardan Olmaması ... 97

5- Bekleme Süresi GerçekleĢmeli ... 97

A) Genel Olarak ... 97

B) Bekleme Süresinin Miktarı ... 97

C) Bekleme Süresinin Hesaplanması ... 99

§2. YILLIK ÜCRETLĠ ĠZĠN SÜRELERĠ VE YILLIK ÜCRETLĠ ĠZĠN HAKKININ KULLANILMASI... 99

I. Ġzin Süreleri ... 99

1- 4857 Sayılı ĠĢ Kanunu‟na Göre ... 99

A) Ġzin Sürelerinin Uzunluğu ... 99

B) Ġzin Süresinin Belirlenmesi ve Gün Olarak Hesaplanması ... 101

2- Deniz ĠĢ Kanunu‟na Göre ... 101

3- Basın ĠĢ Kanunu‟na Göre ... 102

II. Yıllık Ücretli Ġzin Hakkının Kullanılması (Uygulanması) ... 103

1- Genel Olarak ... 103

2-Yıllık Ücretli Ġzin Hakkından Vazgeçilememesi ... 104

3- Yıllık Ücretli Ġzin Hakkının Kullanma Zamanını Belirleme ... 107

4- Ġzin Hakkının Gelecek Hizmet Yılı Ġçerisinde Kullanılması ... 112

(13)

xiii

A) 4857 Sayılı ĠĢ Kanunu‟na Göre ... 112

B) Deniz ĠĢ Kanunu‟na Göre ... 113

C) Basın ĠĢ Kanunu‟na Göre ... 114

6- Ġzinde ÇalıĢma Yasağı ... 115

7- Ücretsiz Yol Ġzni ... 116

8- Toplu Ġzin Uygulaması ... 117

9- Yıllık Ücretli Ġzin Kurulu ... 118

III. Yıllık Ücretli Ġzin Süresinden Sayılmayacak Günler ... 119

1- 4857 Sayılı ĠĢ Kanunu‟na Göre ... 119

A) Ġzin Sürelerinin Ġstirahat Günleri veya BaĢka Nedenlerle Verilen Ġzinlerle Üst Üste Gelmesi ... 119

B) Yıllık Ġzin ile Ulusal Bayram, Hafta Tatili ve Genel Tatil Günlerinin ÇakıĢması ... 120

C) ÇalıĢılmayan Cumartesi Günüyle ÇakıĢan Yıllık Ücretli Ġzin ... 121

D) Yıllık Ücretli Ġzin Süresinin Grev ve Lokavta Rastlaması Halinde Durum ... 123

E) Fesih Bildirim Önelleri ve Yeni ĠĢ Arama Ġzinleri ... 123

2- Deniz ĠĢ Kanunu‟na Göre ... 124

3- Basın ĠĢ Kanunu‟na Göre ... 125

§3. YILLIK ĠZĠN ÜCRETĠ ... 126

I. 4857 Sayılı ĠĢ Kanunu‟na Göre Ġzin Ücreti ... 126

1- ĠĢ SözleĢmesi Devam Ederken Ġzin Ücreti ... 126

A) Genel Olarak ... 126

B)Yıllık Ġzin Ücretinin Hukuki Niteliği ... 126

C) Ödenme Zamanı ... 127

D) Hesaplanması ... 128

a) Ücretin Sabit Olması Halinde ... 129

aa) Aylığın Günlük ya da Saat BaĢı Ödenmesi Halinde…………...129

ab) Maktu Aylıklı Ücret Halinde………..130

b) Ücretin DeğiĢkenlik Gösterdiği Durumlarda ... 131

(14)

xiv

2- ĠĢ SözleĢmesinin Sona Ermesinde Ġzin Ücreti ... 135

II. Deniz ĠĢ Kanunu‟na Göre Ġzin Ücreti ... 148

III. Basın ĠĢ Kanunu‟na Göre Ġzin Ücreti ... 151

1- Genel Olarak ... 151

2- ĠĢ SözleĢmesi Devam Ederken Ġzin Ücreti ... 151

3- ĠĢ SözleĢmesinin Sona Ermesinde Yıllık Ġzin Ücreti ... 152

§4. YILLIK ÜCRETLĠ ĠZĠN HAKKINA AYKIRI DAVRANMANIN CEZAĠ YAPTIRIMI VE YILLIK ÜCRETLĠ ĠZĠN HAKKINA ĠLĠġKĠN UYUġMAZLIKLARIN ÇÖZÜM YOLLARI ... 153

I. Yıllık Ücretli Ġzinle Ġlgili Düzenlemelere Uymamanın Cezai Yaptırımı ... 153

1- 4857 Sayılı ĠĢ Kanunu‟na Göre ... 153

2- Deniz ĠĢ Kanunu‟na Göre ... 154

3- Basın ĠĢ Kanunu‟na Göre ... 154

II. Yıllık Ücretli Ġzin Hakkına ĠliĢkin UyuĢmazlıkların Çözüm Yolları ... 154

1- Ġdari Merciye BaĢvuru ... 155

2- Yargısal Çözüm Yolu ... 155

A) Genel Olarak ... 155

B) Görevli Mahkeme ... 158

C) Yetkili Mahkeme ... 159

D) Yıllık Ücretli Ġzin Hakkına ĠliĢkin Davalarda Ġspat Yükü ... 159

E) Yıllık Ücretli Ġzin Hakkına ĠliĢkin Davalarda ZamanaĢımı ... 165

a) 4857 Sayılı ĠĢ Kanunu‟na Göre ... 165

b) Deniz ve Basın ĠĢ Kanunu‟na Göre ... 169

SONUÇ ... 172

(15)

xv

KISALTMALAR

AB :Avrupa Birliği

AET :Avrupa Ekonomik Topluluğu

a.g.e. :Adı geçen eser

AKĠP :Açıklamalı Kanun ve Ġçtihat Programı

AY. :Anayasa BĠK. :Basın ĠĢ Kanunu Bkz. :Bakınız C. :Cilt D. :Dergisi DĠK. :Deniz ĠĢ Kanunu E. :Esas ET :EriĢim tarihi HD. :Hukuk Dairesi

HGK :Hukuk Genel Kurulu

HUMK :Hukuk Usulü Muhakemesi Kanunu

ILO :Uluslararası ÇalıĢma Örgütü

ĠHEB :Ġnsan Hakları Evrensel Bildirgesi

ĠHSGHD :ĠĢ Hukuku ve Sosyal Güvenlik Hukuku Dergisi

ĠĢK. :ĠĢ Kanunu

ĠMK. :ĠĢ Mahkemeleri Kanunu

K. :Karar

(16)

xvi

KHK. :Kanun Hükmünde Kararname

m. :Madde

MEġE :MeĢe Ġçtihat ve Yazılım Programı

MÖHUK :Milletlerarası Özel Hukuk Usulü Muhakemesi Kanunu

RG. :Resmi Gazete S. :Sayı s. :Sayfa T. :Tarih TMK. :Türk Medeni Kanunu TTK. :Türk Ticaret Kanunu

TĠSGLK. :Toplu ĠĢ SözleĢmesi Grev ve Lokavt Kanunu

TĠSK. :Tekstil ĠĢveren Sendikası

TÜHĠS :Türk Ağır Sanayii ve Hizmet Sektörü Kamu

ĠĢverenleri Sendikası

UYAP :Ulusal Yargı Ağı Projesi

vd. :ve devamı

Y :Yıl

Y.9HD. :Yargıtay 9. Hukuk Dairesi

YKD. :Yargıtay Kararları Dergisi

(17)

1

GĠRĠġ

Yıllık ücretli izin hakkı, Anayasada sosyal ve ekonomik haklar baĢlığı altında düzenlenmiĢ olan dinlenme hakkının somutlaĢtırılmıĢ hali olduğundan insan hak ve özgürlüklerinin uygulanabilirliği ve geliĢimi açısından büyük bir öneme sahiptir. Bu nedenle tarih süreci içerisinde çok tartıĢılmıĢ, konuyla ilgili farklı çözümler öne sürülmüĢ ve günümüzdeki noktaya gelinmiĢtir. En son olarak da, 2003 yılında 4857 sayılı Kanun‟la, köklü değiĢiklikler olmaksızın, iĢçiler lehine ve 1475 Sayılı Kanun‟da yer alan ihtilafları açıklayıcı hükümler getirilmiĢtir. Yıllık ücretli izin hakkı Anayasa‟da, ĠĢ Kanunu‟nda ve bu kanuna istinaden çıkarılmıĢ olan yönetmelikte de geniĢ bir yer bulmasına rağmen, halkın bilinçsiz olması, sigortasız çalıĢması bir yana yıllık izin hakkının olduğunu bilememesi, bilse dahi kullanmayıp kıdem tazminatıyla birlikte almaya çalıĢması nedenlerinden ötürü adı geçen hakkın ihlali söz konusu olduğundan, bu çalıĢmanın yapılmasına gereksinim duyulmuĢtur.

Bu kapsamda tezin ilk bölümünde, yıllık ücretli izin hakkının kavramı ve unsurları, amacı, hukuki niteliği, emrediciliği, geçirmiĢ olduğu tarihi süreçten bahsedildikten sonra, yıllık ücretli iznin ulusal ve uluslararası kaynakları üzerinde ayrıntılı olarak durulmuĢtur.

Tezin ikinci bölümünde ise yıllık ücretli izne hak kazanmanın koĢulları, ĠĢ Hukukuna tabi iĢçilerin çalıĢma sürelerine göre kullanabilecekleri izin süreleri, koĢulları oluĢmuĢ yıllık ücretli izin hakkının ne zaman ve nasıl kullanılacağı, borçlusunun kim olacağı, yıllık ücretli iznin hastalık, diğer izinler veya grev ve lokavtla çakıĢması halinde söz konusu sürelerin yıllık izin sürelerine eklenip eklenmeyeceği, yıllık ücretli izin hakkının olmazsa olmazı olan yıllık izin ücretinin nasıl hesaplanacağı, ne zaman ödenmesi gerektiği, iĢ sözleĢmesinin sona ermesi halinde herhangi bir Ģekilde kullanılmamıĢ olan yıllık izin ücretlerinin akıbeti hususlarına değinildikten sonra, Türk ĠĢ Hukukuna tabi iĢçi ve iĢveren arasında çıkan uyuĢmazlıkların hangi mahkemelerde çözüleceği, bu mahkemelerin iĢleyiĢleri, tarafların iddialarını nasıl ispat edecekleri ile iĢçilerin haklarını talep edebilecekleri

(18)

2 sürenin ne kadar olabileceği hususları ĠĢ Kanunu, Basın ĠĢ Kanunu ve Deniz ĠĢ Kanunu çerçevesinde bir değerlendirmeye tabi tutularak tez sonlandırılmıĢtır.

(19)

3

BĠRĠNCĠ BÖLÜM

YILLIK ÜCRETLĠ ĠZĠN HAKKININ TANIMI VE UNSURLARI, AMACI, HUKUKĠ NĠTELĠĞĠ VE EMREDĠCĠLĠĞĠ, YILLIK ÜCRETLĠ ĠZĠN

HAKKININ TARĠHSEL GELĠġĠMĠ VE KAYNAKLARI

§1. YILLIK ÜCRETLĠ ĠZĠN HAKKININ TANIMI VE UNSURLARI, AMACI, HUKUKĠ NĠTELĠĞĠ VE EMREDĠCĠLĠĞĠ

I. Yıllık Ücretli Ġzin Hakkının Tanımı ve Unsurları

Yıllık ücretli izin hakkı, çalıĢanların korunması amacına yönelik, Anayasal kaynaklı ve sosyal nitelikli bir haktır1. Nitekim, Anayasa‟nın 50‟nci maddesinde “çalıĢanların dinlenme hakkı” güvence altına alınmıĢ, bu çerçevede yıllık ücretli izin hakkının yasayla düzenleneceği hükme bağlanmıĢtır. Böylece, iĢçinin her yıl belirli bir süre ücreti ödenerek dinlendirilmesi suretiyle sağlığının korunması ve iĢ gücünün yenilenmesi sağlanmaktadır. Anayasa‟nın söz konusu hükmüne istinaden yıllık ücretli izin hakkı, ĠĢ Kanunu‟nun 53 ve devamı maddelerinde hüküm altına alınmıĢtır. Yıllık ücretli izinlerin kullanılmasına iliĢkin yöntem ve koĢullar Yıllık Ücretli Ġzin Yönetmeliği2 ile düzenlenmiĢtir. Ayrıca bu hakka, Deniz ve Basın ĠĢ Kanunlarında da yer verilmiĢtir.

ĠĢ Kanunu‟nun yıllık izin ücretine iliĢkin hükümleri sosyal kamu düzenine iliĢkin hükümlerdir. ĠĢçinin daha yararına olarak iĢ sözleĢmesi veya toplu iĢ sözleĢmeleriyle baĢka türlü düzenlenmesi de mümkündür. Buradan da anlaĢılacağı üzere, yıllık ücretli izin hakkıyla iĢçinin korunması amaçlanmaktadır3.

1

Ġstanbul Ticaret Odası, Yeni ĠĢ Yasası Semineri, Ġstanbul, 2004; A.Nizamettin AKTAY/ Kadir ARICI/ E.Tuncay KAPLAN-SENYEN, ĠĢ Hukuku, Ankara, 2009, s.262; “Uluslararası düzenlemeler de dikkate alınarak yıllık ücretli izin hakkı; iĢçilere, sözleĢme, örf ve adet veya kanunda öngörülen koĢulları yerine getirmeleri halinde çalıĢma süreleri içerisinde ücretlerinden bir kesinti olmadan serbest kalacakları bir zaman sağlayan, kiĢiliğe bağlı vazgeçilemez, devredilemez, Anayasal güvence altına alınmıĢ, iĢçinin korunmasını amacını izleyen dinlenme hakkı kurumudur”, bilgi için bkz. Hamdi MOLLAMAHMUTOĞLU, ĠĢ Hukuku, Ġstanbul, 2008, s.942.

2 03.03.2004 T. 25931 S. RG.

3 Turhan ESENER, ĠĢ Hukuku, Ankara, 1978, s. 209; NurĢen CANĠKLĠOĞLU, Prof. Dr. Nuri

Çelik‟e Armağan, ĠĢçinin Yıllık Ücretli Ġzin Talep Hakkı ve Ġzin kullandırılmamasının Sonuçları,

Ġstanbul, 2001, s. 1147; Sarper SÜZEK, ĠĢ Hukuku, Ġstanbul, 2008, s.772;

(20)

4 Yine, ĠĢ Kanunu‟nda yıllık ücretli izin hakkı, toplumsal ve iĢçiyi koruyucu karakterini gösterecek biçimde emredici hükümlerle düzenlenmiĢtir. Kanunun 53‟üncü maddesi hükmüne göre, “yıllık ücretli izin hakkından vazgeçilemez. ĠĢçi izinde çalıĢamaz; iĢçi, izin sırasında ücretli bir iĢte çalıĢırsa, iĢveren izin süresi için ödediği ücreti geri alabilir. ĠĢyerinin el değiĢtirmesi ücretli izin hakkını ortadan kaldırmaz. Ġznin devamlı olarak kullandırılması zorunludur”. Kanunun bu hükümleriyle, yıllık ücretli izine ne kadar önem verildiği ve mutlaka yıllık ücretli izin hakkının kullandırılması gerektiği açıkça ortadır4.

Yıllık ücretli izin, iĢçiye güç kazanması ve böylece dinlenerek iĢ gücünü koruyabilmesi amacıyla verilir. Çünkü bir yıl süreyle çalıĢan iĢçinin belirli bir süre iĢyerinden uzak kalması daha sonra verimli çalıĢmasına imkan sağlayacaktır. Yıllık ücretli izin, her Ģeyden önce bir dinlenme iznidir. ĠĢçinin dinlenmesi amacının tam olarak sağlanabilmesi de, izin süresi boyunca iĢçinin hiçbir ücret kaybına uğramamasına bağlıdır. Bu bakımdan yıllık izin hakkının özünde, iĢçinin ücretinin ödenmesine devam edilmesi düĢüncesi, yani sosyal düĢünce egemendir. Bu düĢünce doğrultusunda “iĢ karĢılığında ücret” ilkesine bazı istisnalar getirilmiĢ ve bu hallerde iĢçilere bir iĢ karĢılığı olmaksızın ücret ödeneceği kabul edilmiĢtir ki, yıllık izinlerde ödenen ücret de bunlardan birisidir5.

Görüldüğü üzere yıllık ücretli izin hakkı, “serbest zaman (izin)” ve “bu serbest zaman süresine ait ücret” olmak üzere iki unsurdan oluĢmaktadır. ĠĢ sözleĢmesinin devamı sırasında yıllık ücretli izin hakkının, gerçek anlamda bu iki unsurun birlikteliği ile gerçekleĢeceği kabul edilir. Sadece izin verilerek ya da sadece ücret ödenerek gerçek bir yıllık ücretli izin hakkının varlığından söz edilemez6. Dinlenme amacına yönelik olan serbest zaman unsurunun, ücretin bir kısmı olarak değil de, iĢçinin kiĢiliğine bağlı bir nitelik olarak görülmesi gerekir. Bu nedenledir ki,

4 Öner EYRENCĠ/SavaĢ TAġKENT/Devrim ULUCAN, Bireysel ĠĢ Hukuku, Ġstanbul, 2006, s.

250; Nuri ÇELĠK, ĠĢ Hukuku Dersleri, Ġstanbul, 2009, s.364; Ergun ĠNCE, ÇalıĢma Hukuku, Ġstanbul, 1998, s.122; SÜZEK, ĠĢ, s.283.

5 Kenan TUNÇOMAĞ/Tankut CENTEL, ĠĢ Hukukunun Esasları, Ġstanbul, 2008, s.168; Münir

EKONOMĠ, Ferdi ĠĢ Hukuku, Ġstanbul, 1984, s. 330; Murat DEMĠRCĠOĞLU/Tankut

CENTEL, ĠĢ Hukuku, Ġstanbul, 2009, s. 139; ESENER, s.210. 6

Ercan AKYĠĞĠT, Kullandırılmayan Yıllık Ġzin Ücretinde Gecikme Faizi, TÜHĠS ĠĢ Hukuku ve Ġktisat Dergisi, Ġstanbul, Ağustos 2006, C.20, S.3, s.3; EKONOMĠ, Ferdi, s.332.

(21)

5 yıllık ücretli izin hakkının “izin unsuru‟‟nun bir baĢkasına devri, haczi, mirasçıya geçmesi söz konusu olamaz7.

Ġzin unsuru kadar ücret unsuru da büyük bir öneme sahiptir. ĠĢ Hukukunda, iĢçi ile iĢveren arasındaki iliĢkinin niteliği ve tarafların temel borçlarının birbirinin karĢılığı olduğu düĢünülerek izin süresince ücret verilmemesi yoluna gidilebilinirdi. Ancak, genellikle tek geçim kaynağı olan emeğinin karĢılığında aldığı ücretle yaĢamını sürdüren iĢçinin, izin dönemlerindeki serbest zaman karĢılığında ücretinden vazgeçmesi mantıkla bağdaĢmaz. Zaten geçim sağlama imkânı ile serbest kalacağı zaman arasında tercihle karĢı karĢıya kalan iĢçinin çalıĢmayı seçmesi doğaldır. Bu bakımdan iĢçiye izin vermek suretiyle belli bir amacın gerçekleĢmesi isteniyorsa, bu amacın elde edilebilmesi, serbest zaman ile ücret arasında kalan iĢçinin bir tercih yapma durumuyla karĢı karĢıya bırakılmamasına bağlıdır8.

II. Yıllık Ücretli Ġzin Hakkının Amacı 1- Sosyal Politika Yönünden

Sanayi devrimiyle birlikte iĢçilerin yerini alan makine, iĢsiz bıraktığı iĢ gücünün her türlü çalıĢma koĢullarını kabul etmesine neden olmuĢtur. ÇalıĢma koĢullarının ağırlığı önceleri daha çok olan iĢ sürelerinin sınırlandırılmasına yönelik taleplerin yoğunluk kazanmasını sağlamıĢtır. Ancak, iĢ sürelerinin sınırlandırılması istekleri giderek yıllık ücretli izin taleplerini doğurmuĢtur. Böylelikle, çalıĢma koĢullarının ağırlığı karĢısında doğan ve bugün artık dünya devletlerinin kabul ettiği bir uygulama haline gelen yıllık izin kurumu iĢçilerin sağlığının korunmasına hizmet etmektedir. Bunun yanında yıllık izin, iĢ esnasında az ya da çok yıpranmıĢ olan iĢçiye, kiĢiliğini geliĢtirebileceği serbest zaman da sağlamaktadır. Tüm bunların sonucu olarak sosyal politika tedbiri olarak yıllık ücretli izin hakkı, iĢçinin sağlığının

7 Ömer ÖKSÜZ, Yıllık Ücretli Ġzin, Legal ĠĢ Hukuku ve Sosyal Güvenlik Hukuku Dergisi, 2006,

S.11, s.854; Mustafa ÇENBERCĠ, ĠĢ Kanunu ġerhi, Ġstanbul, 1987, s.887; EKONOMĠ, Ferdi, s.331; CANĠKLĠOĞLU, s.1146.

(22)

6 korunması, kiĢiliğinin geliĢtirilmesi yanında, bedensel ve ruhsal olarak sağlıklı çalıĢanların oluĢturduğu bir toplum düzeni sağlanması amacına hizmet etmektedir9.

2- Sosyal ve Ekonomik Yönden

Yıllık ücretli izin hakkının verilmesinin ekonomik yönden amacı, üretimin verimini yükseltmektir. ĠĢ fizyolojisi çalıĢmalarına göre, verimin artıĢı, çalıĢma sürelerinin arttırılması ile doğru orantılı değildir. Ayrıca, ülkemizde iĢ kazalarının çokluğu ve milli ekonomiye vermiĢ olduğu zararlar da olması gerekenden çok daha yüksek boyuttadır. Yeterli dinlenme imkânının sağlanamaması halinde bedensel ve ruhsal yönden yorulan iĢçilerin sebep olabileceği iĢ kazalarının artıĢının önüne geçilemeyecektir10.

Bunların yanında iĢçinin ücretini de aldığı serbest zamana kavuĢturulması, ekonomik ve sosyal yaĢamda gezi, seyahat gibi aktiviteler tertiplenmesi yoluyla bir iç ve dıĢ turizm hareketlenmesinin de yaĢanmasına neden olacaktır. Batı ülkelerinden birçok iĢçi de turistik seyahatler çerçevesinde ülkemize gelerek sosyal ve ekonomik hayatta bir canlanma ve hareketlilik sağlamaktadır. Bu arada yıllık ücretli izin yoluyla çalıĢılmayan bir dönem için ücret ödendiğinden hareketle bunun iĢverenin zararına olduğu bir an düĢünülse bile, dinlenmiĢ bir iĢçinin dinlenememiĢ bir iĢçiye göre daha verimli ve özenli çalıĢacağı da hatırdan çıkarılmadığında, yıllık ücretli izin hakkının, iĢverenin de çıkarlarına hizmet ettiği görülecektir11. Sonuç olarak, yıllık ücretli izin hakkı, ülke ekonomisinin kalkınması ve toplumsal refah düzeyinin artması amacını izlemektedir.

3- Hukuki Yönden

Klasik kiĢi hak ve özgürlüklerin bütün insanlara özgürlük sağlaması bakımından yetersiz olması ve bunlara bazı hakların ilave edilmesi zorunluluğunun doğması ile uluslararası belgelerde ve anayasalarda “sosyal haklar” yer almıĢtır. Bu

9 Cengiz KÖSEOĞLU, Türk Hukukunda ĠĢçinin Dinlenme Hakkı ve Özellikle Yıllık Ücretli Ġzin

Hakkı, YayınlanmamıĢ Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 1997, s.12 vd.; ÇÖĞENLĠ, s.18 vd.;

TUNÇOMAĞ/CENTEL, s.168; EYRENCĠ/TAġKENT/ULUCAN, s.250; SÜZEK, ĠĢ, s.772.

10 Sarper SÜZEK, ĠĢ Güvenliği Hukuku, Ankara, 1985, s. 27 vd.; KÖSEOĞLU, s.14.

11

Ercan AKYĠĞĠT, 1475 Sayılı ĠĢ Kanunu, Deniz ĠĢ Kanunu ve Basın ĠĢ Kanunu‟nda Yıllık Ücretli Ġzin, Ankara, 2000, s. 35; ÖKSÜZ, s.855; ÇÖĞENLĠ, s.26.

(23)

7 geliĢim, dinlenme hakkının ve onun iĢ hukukundaki uzantısı olan yıllık ücretli izin hakkının geliĢmesini de kapsamaktadır. Bu nedenledir ki, sosyal hakların tanınması ile güdülen hukuki amaç, yıllık ücretli izin kurumunun da amacını teĢkil etmektedir. Çünkü sosyal ve ekonomik hakların tanınması ile kiĢinin gerçek anlamda özgür kılınması, kendisine insanlık onuruna yaraĢır bir yaĢam düzeyi, sosyal adalet ve sosyal güvenliğin sağlanması amaçlandığından, dinlenme hakkı içerisinde yer alan yıllık ücretli izin hakkının da aynı amaca hizmet ettiğini söylemek mümkün olacaktır. Ayrıca bu hakkın hiç kimseye üstünlük tanınmadan sağlanması gerekmektedir. Kısacası, yıllık ücretli izin hakkı, eĢitlik ve özgürlük sağlanması amacına da hizmet etmektedir12.

III. Yıllık Ücretli Ġzin Hakkının Hukuki Niteliği ve Emrediciliği 1- Genel Olarak

Yıllık ücretli iznin hukuki niteliği, yaĢanılan her döneme göre çeĢitli tartıĢmalara konu olmuĢ ve bu konuda değiĢik görüĢler ortaya atılmıĢtır. Yıllık ücretli izin konusundaki geliĢim, hakkın hukuki temeline yönelik düĢüncelerden kaynaklanmaktadır. Ġlk önceleri iĢverenin bir lütfû olduğu savunulurken, daha sonraları bunun iĢverenin ahlaki bir borcu olduğundan söz edilmiĢ, en son olarak da anılan kurumun “iĢverenin hukuki anlamda bir borcu” olduğu dile getirilmiĢtir. Bu son anlayıĢta ise, bunun iĢçinin çalıĢmasının bir karĢılığı mı yoksa iĢverenin iĢçiyi gözetme borcuna mı girdiği tartıĢılmıĢtır. Bu tartıĢmalar sırasında yıllık ücretli izin hakkının örf ve adet hukukundan doğduğundan da bahsedilmiĢtir. Ġzin hakkının yasal düzenlemeye kavuĢtuğu zamanlarda da çoğu kez yasaların düzenlendikleri konularda uygulama kolaylığı sağlanması bakımından konunun toplu iĢ sözleĢmeleriyle düzenlenmesine devam edilmiĢtir. Ġlerleyen bölümlerde bu tartıĢmalara geniĢ verildiğinden burada ayrıntıya girilmemiĢtir.

Yıllık izin hakkının niteliği, Almanya‟da çok fazla tartıĢmalara konu olmuĢtur. Birinci Dünya SavaĢı sonrasında geniĢ bir uygulama alanı bulan yıllık ücretli izin hakkının niteliğiyle ilgili uygulamada ortaya çıkan sorunlar Alman Ġmparatorluk ĠĢ Mahkemesinde tartıĢılmıĢ ve anılan mahkemece söz konusu hakkın

(24)

8 iĢçinin o zamana kadar ki çalıĢmasının karĢılığı olan ücret olduğu kabul edilmiĢtir. Ancak, mahkeme daha sonra bu görüĢünü değiĢtirerek izin hakkının, serbest zaman ve bunun ücretinden oluĢan çift hak13 olduğunu ileri sürmüĢtür. Bu görüĢ, daha sonraları Federal ĠĢ Mahkemesinde iki unsurdan oluĢan tek hak olarak benimsenmiĢtir14. Söz konusu görüĢe göre, yıllık ücretli izin, yıllık izin ve yıllık izin ücreti olmak üzere iki öğenin oluĢturmuĢ olduğu ayrılmaz bir bütündür. Bu görüĢ öğretide “bütünlük teorisi” olarak da adlandırılmaktadır. Bu anlayıĢın sonucu olarak yıllık ücretli izin hakkı devredilemeyecek, hacze ve mirasa da konu olamayacaktır15.

Bu teoriler, izin ve ücretin birlikte mi yoksa ayrı ayrı mı talep edilebilecekleri noktasında önem taĢımaktadır. Ülkemizdeki yasal düzenlemeler dikkate alındığında, Anayasada güvence altına alınmıĢ olan dinlenme hakkının bir uzantısı olan yıllık ücretli izin hakkı, kiĢiye sıkı sıkıya bağlı, feragat edilemeyen ve dinlenmenin tam olarak sağlanabilmesine yönelik olarak iĢçiye belli bir miktar ücretin ödenmesini zorunlu kılan bir haktır. Bu nedenle de, yıllık ücretli izin hakkı ancak “yıllık izin” ve “yıllık izin ücreti” birlikteliği içinde bir anlam ifade edecektir. ĠĢ sözleĢmesi devam ederken bütünlük teorisi ön plana çıkmaktadır. Bu yüzdendir ki, iĢ sözleĢmesinin devamı sırasında yıllık izin hakkından vazgeçilerek, sadece ücretin istenmesi imkânsızdır. Yargıtay da kararlarında16, bu hususu dile getirmektedir. Yine, iĢ sözleĢmesi devam ederken yıllık ücretli izin talebi zamanaĢımına uğramamakta, kendiliğinden sona ermemektedir (ĠĢ K. m. 59). Bunun yanında iĢ sözleĢmesi devam ederken, iĢçinin, izin sırasında yasak sayılabilecek bir iĢte

13 Bu görüĢ öğretide “çifte talep teorisi” olarak isimlendirilmektedir. Bu görüĢe göre, yıllık ücretli

iznin biri “yıllık izin”, diğeri ise, “izin ücreti” olmak üzere iki ayrı talep hakkı vermektedir. Bilgi için bkz, AKYĠĞĠT, Ġzin, s.31 vd.

14 CANĠKLĠOĞLU, s. 1146.

15

AKYĠĞĠT, Ġzin, s.32; EKONOMĠ, Ferdi, s.331; KÖSEOĞLU, s.131; ÇENBERCĠ, s.887;

CANĠKLĠOĞLU, s.1146.

16 Yargıtay 9. HD.nin 23.12.2003 tarih, 10839/22571 E-K sayılı ilamında “…Yıllık ücretli izin

alacağı istemli davada, mahkemece, davacının davalı idareye verdiği 16.05.2001 tarihli dilekçesinde; izin hakkını kullanmayacağını, ileride kanuni bir hak talep etmeyeceği ibareleri bulunuĢu nedeniyle davacının davası reddedilmiĢtir. Taraflar arasındaki hizmet sözleĢmesi 14.12.2002 tarihinde emeklilik nedeniyle son bulmuĢtur. Sözü edilen belge 16.05.2001 tarihlidir. Yıllık ücretli izin hakkı ĠĢ Kanunu ve Anayasaca korunan bir haktır. Dinlenme hakkından vazgeçilemez. Yıllık ücretli izin hakkı, hizmet akdinin işçi veya işverenin feshi, ölüm veya emeklilik durumunda ücrete dönüşür. Dolayısıyla doğmamıĢ haktan vazgeçmek hukuken geçerli olmaz...” denilmiĢtir. Karar metni için bkz. Mustafa KILIÇOĞLU, ĠĢ Kanunu Yorumu ve Yargıtay Uygulaması, Ġstanbul, 2005, s. 438.

(25)

9 çalıĢtığının anlaĢılması durumunda ondan izin ücreti geri alınabilecek (ĠĢ K. m. 58) ve belki de bu yüzden aynı Kanun‟un 25/II-e maddesi uyarınca sözleĢmenin feshine de karar verilebilinecektir17.

Yıllık ücretli izin hakkının kullanılmasından önce iĢ sözleĢmesinin sona ermesi halinde ise, yıllık ücretli iznin bütünlüğünün (izin ve ücret birlikteliği) sağlanması mümkün olamayacağından bu noktada bir bölünme yaĢanacaktır. Zira iĢ sözleĢmesinin sona ermesi durumunda “yıllık izin” öğesi imkânsızlık nedeniyle sona erecektir. ĠĢ sözleĢmesinin ölüm nedeniyle sona ermesi durumunda bu durum kendisini daha net olarak göstermektedir. Nitekim ĠĢ Kanunu‟nun 59‟uncu maddesinde de, iĢ sözleĢmesinin herhangi bir nedenle sona ermesiyle kullanılması olanaksız hale gelen izin hakkı yerine iĢçinin kendisine veya hak sahiplerine ödemenin yapılacağı açıkça belirtilmiĢtir. Dolayısıyla kanun koyucu, iĢ sözleĢmesinin devamı sırasında kiĢiye sıkı sıkıya bağlı olan hakkın, iĢ sözleĢmesinin sona ermesiyle parasal bir hakka döndüğünü kabul etmektedir18. Bütünlük anlayıĢını savunan yazarlar, iĢ sözleĢmesinin sona ermesi durumunda yıllık ücretli izin hakkının (izin ve ücret birliğinin) tümüyle olanaksızlaĢtığını, onun yerini (fesih haliyle sınırlı olarak) “tazminat”ın alacağını kabul etmektedirler19.

2- Yıllık Ücretli Ġzin Hakkının Hukuki Niteliğini Açıklayan GörüĢler A) ĠĢverenin Lütfû Olduğu GörüĢü

Yıllık ücretli izin hakkının iĢverenin bir bağıĢı veya lütfu olduğu görüĢü, hakkın toplu iĢ sözleĢmeleri ve kanunlar tarafından ele alınmadığı, iĢverenlerin önceliğine bırakıldığı, iĢçinin talep hakkına sahip olmadığı, bütün çalıĢma koĢullarının iĢveren tarafından belirlendiği döneme ait bir görüĢtür20. Bu görüĢ, iĢverenlere ayrıcalık sağlayan bir görüĢ olması nedeniyle günümüz koĢullarına ve mevzuatına uyum sağlayamadığından geçerliliğini yitirmiĢtir.

17 Ercan AKYĠĞĠT, Ġçtihatlı ve Açıklamalı 4857 Sayılı ĠĢ Kanunu ġerhi, Ankara, 2008, s.1790.

18

Öner EYRENCĠ/SavaĢ TAġKENT/Devrim ULUCAN, s.259; MOLLAMAHMUTOĞLU, s.958; SÜZEK, ĠĢ, s.783; AKYĠĞĠT, Ġzin, s.33.

19 Erdoğan ÇUBUKÇU, Yıllık Ücretli Ġznin Kullanım Zamanı, ĠĢçinin Kullanmadığı Yıllık Ġzne Ait

Ücret Alacağı, Yıllık Ġzin Ücretinde ZamanaĢımı BaĢlangıcı (Karar Ġnceleme), Tühis ĠĢ Hukuku Ġktisat Dergisi, Ġstanbul, Kasım 1999-ġubat 2000, s.65 vd; aksi görüĢ için bkz. AKYĠĞĠT, Ġzin, s.33.

(26)

10

B) Yıllık Ücretli Ġzin Hakkının ĠĢverenin Hukuki Anlamda Borcu Olduğu AnlayıĢı

a) ĠĢçiyi Gözetme Borcuna Dayandıran GörüĢ (Sosyal Koruma Teorisi )

Daha çok Almanya‟da Nasyonal Sosyalizm döneminde savunulan bu görüĢün özünde, iĢverenin iĢçiyi gözetme borcu yatmaktadır ve iĢçi bakımından bu kurum sosyal bir hak olarak kendisini göstermektedir21. Bu düĢüncede olanlara göre izin hakkının kanunda ve örf-adet hukukunda tanınmıĢ olması veya onun “insan hakkı veya sosyal bir temel hak” olarak görülmesi gözetme borcuna aykırı düĢmez. Burada amaçlanan durum, iĢverenin iĢçinin hayatını ve sağlığını korumasıdır. Buna bağlı olarak senede bir defa ücreti ödenmek koĢuluyla belli bir süre için iĢçiye dinlenme zamanı verilmesi gerektiği savunulmaktadır. Gözetme borcu somutlaĢtırılmıĢ Ģekliyle “sosyal koruma” görüĢü adı altında ileri sürülmüĢtür22.

Günümüz Türk doktrinde; ESENER, “Yıllık ücretli izin iĢverenin iĢçiyi gözetme borcunun sonucu olarak kabul edilebilir” Ģeklinde ifade kullanarak görüĢünü net ve açık bir Ģekilde ortaya koymuĢtur23.

ÇÖĞENLĠ‟ye göre, yıllık ücretli iznin hukuki temelini iĢverenin iĢçiyi gözetme borcu oluĢturmaktadır. Hakkın hukuki dayanağı ise yasalara dayanmaktadır24.

ÇENBERCĠ de, Türk kanun koyucusunun, yıllık ücretli iznin hukuki niteliğine iliĢkin görüĢlerden sosyal koruma görüĢüne üstünlük tanımıĢ olduğunu belirtmiĢtir25.

EKONOMĠ, yıllık ücretli izin hakkını, bir tür iĢ karĢılığı olmayan “sosyal ücret” olarak değerlendirmektedir26.

21 “Ancak, Alman hukukunda son yıllarda yıllık ücretli iznin iĢverenin iĢçiyi gözetme borcundan

doğmadığı, bunun ancak yıllık iznin kanunen düzenlenmediği dönemde değer taĢıdığı, günümüzde ise kanunen düzenlemesi nedeniyle bu görüĢ terk edilmeye baĢlamıĢtır”, bilgi için bkz. AKYĠĞĠT, Ġzin, s. 57.

22 ÇÖĞENLĠ, s.59 vd; GÜLERSOY, s.13; ÇENBERCĠ, s.887.

23 ESENER, s.210.

24 ÇÖĞENLĠ, s.60.

25

ÇENBERCĠ, s.887.

(27)

11 NARMANLIOĞLU, yıllık ücretli izin hakkını sosyal bir hak görünümünde olduğunu kabul etmiĢtir27.

AKYĠĞĠT, yıllık ücretli izin hakkının, Anayasa‟daki düzenleniĢ tarzına da uygun olarak ekonomik ve sosyal bir hak olduğu ve yıllık ücretli izin hakkına iliĢkin kuralların ihlalinin iĢverenin iĢçiyi gözetme kuralına aykırılık teĢkil edeceği kanaatindedir 28.

CANĠKLĠOĞLU ise, “izin hakkı, iĢverenin yerine getirmesi gereken iĢ sözleĢmesinden doğan yan edim niteliğindeki bir yükümlülük olup, iĢçiyi bir yandan geçici olarak iĢ görme borcundan kurtaran, bir yandan da bu sürenin karĢılığı olan ücretin verilmesini gerektiren bir özel hukuk dalı” olduğunu belirtmiĢtir29.

GÜNAY, “Anayasa‟nın sosyal devlet ilkesi uyarınca ĠĢ Kanunu‟na tabi iĢçilerin çoğunluğu için iĢverenin gözetme borcu sebebiyle ekonomik sosyal hak olarak iĢçinin çalıĢmasına karĢılık yıllık izin ücreti yasada öngörülmüĢtür” Ģeklinde görüĢünü ortaya koymuĢtur30.

ÇELĠK, yıllık ücretli izin hakkını, iĢverenin kanundan doğan diğer borçları içinde değerlendirmektedir31.

Kanaatimizce, yıllık ücretli izin hakkı, iĢ sözleĢmesinin kurulmuĢ olması nedeniyle iĢverenin iĢçiyi gözetme borcunun bir sonucu olarak iĢçiye verilmiĢ sosyal ve ekonomik nitelikte bir haktır. Bu hakkın kanunen ve/veya sözleĢmelerle tanınması temelini iĢverenin gözetme borcundan aldığı gerçeğini değiĢtirmemektedir. ĠĢçi de kendisine tanınan bu hak çerçevesinde ve kendisine verilen ücret ile birlikte iĢ görme borcundan geçici bir süre kurtulmaktadır. Yıllık ücretli izin hakkının Anayasa‟da “Sosyal ve Ekonomik Haklar” baĢlığı altında düzenlenmesi de bu görüĢümüzü kuvvetlendirmektedir.

27 ÜNAL NARMANLIOĞLU, Ferdi ĠĢ ĠliĢkileri I, Ġzmir, 1998 s.540.

28 AKYĠĞĠT, ġerh, s. 1792.

29 CANĠKLĠOĞLU, s. 1145.

30

Cevdet Ġlhan GÜNAY, ĠĢ Hukuku Yeni ĠĢ Yasaları, Ankara, 2004, s.612.

(28)

12

b) Yıllık Ücretli Ġzin Hakkının ĠĢçinin Sunduğu Hizmetin KarĢılığı Olduğunu Savunanlar

Bu görüĢ, eski tarihlere uzanmakla birlikte32, temelini kiĢinin emeğinin rahatlıkla alınıp satılabileceğini kabul eden felsefeden almaktadır33.

Bu düĢüncede olanlar, iĢ sözleĢmesine iliĢkin yasal kurallarda iĢverenin iĢçiyi gözetme borcuna yer verilmediğini, onun yerine iĢverenin sadece ve sadece iĢçinin kiĢiliğini korumak ve gözetmek, ayrıca sağlığına dikkat etmek yükümü taĢıdığından hareket ederek yıllık izni tıpkı bir ücret, ikramiye gibi, iĢverenin hizmetini sunan iĢçiye ödeyeceği bir “karĢı edim” olduğunu savunmaktadır. Buna göre, iĢverenin ekonomik durumunun kötüleĢmesi halinde bile, onun ifa yeteneğinden bağımsız olarak kabul edilen yıllık ücretli iznin verilmesi gerekir. Oysa ki, yıllık iznin iĢverenin gözetme borcuna dahil edilmesi halinde iĢçinin, sadakat borcunun bir sonucu olarak yıllık ücretli izninden vazgeçmesi gerekir. Bu düĢünce öğretide “karĢılık teorisi” diye de anılmaktadır. KarĢılık görmenin önemli bir yanı da, iĢçinin sadakat borcuna aykırı davranması nedeniyle iĢten çıkarılması durumunda bile, yıllık izin ücretini talep edebilmesidir34.

C)Yıllık Ücretli Ġzin Hakkını Örf ve Adet Hukukuna Dayandıran GörüĢ

Bu görüĢte olanlar tarafından, izin hakkının örf ve adet hukukundan kaynaklandığı, uzun zamandır uygulanan ve uyulması zorunlu bir kuralın uygulanması gerektiği yönündeki ortak düĢüncenin bir hukuk kuralını yaratacağı, izin konusunda da bu durumun söz konusu olduğu savunulmaktadır. Bu görüĢün

32 Özellikle Almanya‟da Bührig tarafından savunulmuĢ olan bu görüĢe göre, “izin, önceden ifa edilen

hizmetlerin karĢılığı ve bu hizmetlerin karĢılığının ödenmesine iliĢkin bir kurumdur”, bilgi için bkz. ÇÖĞENLĠ, s.59.

33

“Bazı ülkelerin kanunlarında ve mahkeme içtihatlarında yıl içerisinde kullanılmayarak sonuçta tazminat Ģekline çevrilmiĢ tatil haklarının bu Ģekliyle devrinin kabul edilmesi teorinin bedel ve karĢılık anlayıĢını doğrular nitelikte delil sayılmaktadır”, bkz. GÜLERSOY, s.13.

34 AKYĠĞĠT, Ġzin, s.58; “…Bazı ülkelerde kanunların ya da mahkeme içtihatlarının “yıl içinde

kullanılmayarak sonuçta tazminat Ģekline çevrilmiĢ tatil haklarının bu biçimiyle devrini kabul etmeleri” teorinin karĢılık ve bedel anlayıĢını doğrulayan delil sayılmaktadır”, bilgi için bkz.

(29)

13 günümüzde dahi esas alınacağı, her iĢçinin aksi kararlaĢtırılamayan bir izin hakkına sahip olduğu ileri sürülmektedir35.

D) Diğer GörüĢler

Yıllık izin hakkını, sosyal devlet ilkesine dayandıranlar olduğu gibi, insan hakkı olduğunu savunanlar da vardır. Ancak bu görüĢler, hakkın hukuki dayanaklarını belirtmiĢ olmalarına rağmen, hakkın hukuki temelini açıklayamamaktadırlar36.

3-Yıllık Ücretli Ġzin Hakkıyla Ġlgili Hükümlerin Emrediciliği

Sanayi devrimi sürecinde iĢçi ve iĢveren iliĢkilerinde sözleĢme serbestisi ilkesinin hakim olması nedeniyle iĢçiler uzun süren çalıĢma süreleri ve düĢük ücret karĢılığında çalıĢmak durumunda kalmıĢlardır. Bu durum da, sözleĢme serbestisinin sadece teoride kalmasına ve güçlünün güçsüzü sömürmesine yol açmıĢtır. Bu nedenle de sanayileĢen ülkelerde, yasal düzenlemelerle ve sosyal taraflarca düzenlenen toplu iĢ sözleĢmeleriyle bu eĢitsizliğe müdahale edilmek suretiyle sözleĢme serbestisini kısıtlayan emredici kurallar getirilmiĢtir. Böylelikle iĢçi ve iĢveren iliĢkilerini sözleĢme serbestisi ilkesine göre düzenleyen borçlar hukukundan uzaklaĢılarak, modern iĢ hukukunun doğması sağlanmıĢtır37.

ĠĢçiyi koruma düĢüncesi günümüzde de devam etmektedir. ĠĢ sözleĢmesinin dayandığı sözleĢme serbestisinin önemli bir sınırını mevzuatın emredici hükümleri çizmektedir. Nitekim iĢ sözleĢmesinde iĢçinin ediminin konusunu, iĢçinin kiĢisel çabası ve emeği oluĢturmaktadır. ĠĢverenin ekonomik açıdan üstünlüğü ve becerisi karĢısında kalan vasıfsız iĢçinin bilgi yetersizliğinden yararlanılarak hakkaniyete aykırı çalıĢma koĢullarının varlığı bu durumu zorunlu kılmaktadır38.

35 ÇÖĞENLĠ, s.61; AKYĠĞĠT, Ġzin, s.59.

36 AKYĠĞĠT, Ġzin, s. 59; ÇÖĞENLĠ, s. 61.

37

Erdem ÖZDEMĠR, ĠĢ Hukukunda Mutlak Emredici Hükümlerin Yeri, http://auhf.ankara.edu.tr /dergiler/auhfd-arsiv,AUHF-2005-54-03-Özdemir, s.95, ET.10.05.2009; SÜZEK, ĠĢ, s.29;

MOLLAMAHMUTOĞLU, s.11.

38 “SözleĢme serbestisi, iĢ sözleĢmesi açısından diğer sözleĢme çeĢitlerine kıyasla daha fazla

sınırlandırılmıĢtır. Bunun nedeni ĠĢ Hukukunun tarihi geliĢiminin de gösterdiği gibi, bu hukuk dalının varlık sebebinin iĢçinin korunması olmasıdır. ĠĢ Hukuku bu korumayı mevzuatında yer alan emredici kurallarla sağlamaktadır. Bu emredici kurallar sözleĢme serbestisini önemli bir ölçüde

(30)

14 ĠĢçiyi koruma düĢüncesi anayasal eĢitlik ilkesine de uygundur. Çünkü kuramsal olarak iĢçi ve iĢvereni eĢit kabul etmek pratikte iĢçi aleyhine eĢitsizlik yaratır. Dolayısıyla bu düĢünce temelini Anayasada yer alan “sosyal devlet” ilkesinden alır39.

ĠĢ hukukundaki emredici hukuk kurallarının bir kısmı nispi emredici niteliktedir. ĠĢçi yararına olması koĢuluyla bu kuralların aksi kararlaĢtırılabilir. Nispi emredici hukuk kurallarına sosyal kamu düzenine iliĢkin kurallar da denilmektedir. Asgari düzeyde çalıĢma koĢullarını düzenleyen bu kuralların amacı iĢçiyi korumaktır40.

Yıllık ücretli izin hakkına iliĢkin hükümler de kural olarak sosyal kamu düzenine iliĢkin olduklarından taraflar, iĢçi lehine olmak üzere anlaĢarak farklı düzenlemeler getirebilirler. ĠĢ Hukukumuzda da konu ile ilgili çoğu düzenleme nispi emredici niteliktedir.

Nispi emredici olduğu konusunda Ģüphe olmayan yıllık izin sürelerinin41 sözleĢmelerle arttırılması hukuka uygun ve geçerlidir42. Nitekim Kanunda yer alan izin süreleri o konumdaki bir iĢçi için getirilmiĢ olan “en az izin sürelerini” ifade ettiğinden, sözleĢmelerle iĢçinin lehine olarak o sürelerin üzerinde süre belirlenebilir.

sınırlandırmaktadır”. Daha geniĢ bilgi için bkz. N. Binnur SÜMER (TULUKÇU), ĠĢverenin Hizmet SözleĢmesi Yapma Serbestisinin Sınırları, YayınlanmıĢ Yüksek Lisans Tezi, Konya, 1992; ÇELĠK, ĠĢ, s.19; SÜZEK, ĠĢ, s.15; MOLLAMAHMUTOĞLU, s.11 vd.; EKONOMĠ, Ferdi, s.16.

39 SÜZEK, ĠĢ, 16; MOLLAMAHMUTOĞLU, s. 14; EKONOMĠ, Ferdi, s. 22; KILIÇOĞLU,

s.415.

40 Halûk Hâdi SÜMER, ĠĢ Hukuku, Konya, 2008, s.8; MOLLAMAHMUTOĞLU, s.50; SÜZEK,

ĠĢ, s.772; ÇENBERCĠ, 888. 41

Y.9.HD‟nin 11.01.2005 tarihli kararında, 4857 sayılı Kanun‟un 53. maddesine dayalı olarak çıkartılan yönetmelik hükmüyle çeliĢen toplu iĢ sözleĢmesinin yorumu davasında konuyu daha net ifadelerle açıklığa kavuĢturmuĢtur. Söz konusu karara göre “...Burada tartıĢılması gereken 4857 sayılı yasanın 53. maddesi gereğince çıkartılan yıllık ücretli izin yönetmeliğinin 9. maddesi ile çeliĢen toplu iĢ sözleĢmesinin uygulanıp uygulanmayacağının tartıĢılması hususudur. ĠĢ yasasında düzenlenen yıllık ücretli izin hakkı ve süreleri ile ilgili düzenleme nispi emredici nitelikte olup iĢ sözleĢmeleri ve toplu iĢ sözleĢmeleriyle iĢçi lehine değiĢtirmeleri mümkündür. Yorumu istenen Toplu ĠĢ SözleĢmesi hükmü iĢçi lehine düzenlenmiĢ olup geçerlidir...”, karar metni için bkz. Murat ÖZVERĠ, Yıllık Ücretli Ġzin Hakkı ve Yargı Kararları, LEGAL ĠĢ Hukuku ve Sosyal Güvenlik Hukuku Dergisi, 2007, S.15, s.926.

42

ÖZDEMĠR, E. s.97; MOLLAMAHMUTOĞLU, s.949; EYRENCĠ/TAġKENT/ULUCAN, s.255; ÇELĠK, ĠĢ, s.369; TUNÇOMAĞ/CENTEL, s.169.

(31)

15 Aynı Ģekilde taraflar, yıllık izin süresine iliĢkin olarak ödenmesi gereken ücret konusunda da, kanunda yazılan miktarların üzerinde ücret ödeneceğini kararlaĢtırabilirler. Yıllık ücretli izne hak kazanma konusunda, Kanun‟un 53. maddesinde her ne kadar kesin bir ifade kullanılmıĢ olsa da, tarafların bu sürenin üzerinde bir süre belirlemeleri mümkün olamayacakken, daha az süre belirleyebilmeleri mümkündür. Zira emredici hükümlerin temelinde kamu düzeninin sağlanması, genel ahlakın ve zayıfların korunması ya da üçüncü kiĢilerin haklarının zarar görmemesi gibi nedenler yattığından, bir yıllık sürenin altında bir süre belirlenmesi halinde bu durumlara herhangi bir aykırılığın oluĢtuğunu ve zararın meydana geleceğini söylemek zorlama olacaktır. Bu nedenle de, kanunun yıllık izne hak kazanılması için geçmesi gereken sürenin bir yıl olması gerektiğine iliĢkin koĢulunu nispi emredici nitelikte kabul etmek gerekir 43. Nitekim ĠĢ Kanunu‟nun 45‟inci maddesinde (maddenin 1475 sayılı yasadaki karĢılığı olan 40‟ıncı maddesinde) toplu iĢ sözleĢmelerine ve iĢ sözleĢmelerine, ĠĢ Kanunu‟nda yıllık izne iliĢkin tanınan haklara aykırı hüküm konulamayacağı, ancak, iĢçilere daha elveriĢli haklar sağlayan toplu iĢ sözleĢmesi, iĢ sözleĢmeleri veya gelenekten doğan kazanılmıĢ hakların saklı tutulacağı belirtilmiĢtir (ĠĢ K.m.45).

Emredici hukuk kurallarından bir kısmı ise mutlak niteliktedir. Mutlak emredici hükümler, taraflarca uyulması zorunlu olan ve değiĢtirilme olanağı bulunmayan kurallardır44. ĠĢ hukukumuza göre, yıllık izin hakkının kullandırılması mutlak emredici niteliğe haizdir. Taraflar karĢılıklı anlaĢarak izin kullanmak yerine ücret ödenmesini kararlaĢtıramazlar. Bu nedenle kanunda yer alan “bu haktan vazgeçilemez” hükmünü (ĠĢ K. m. 53/II), bu hakkın aynen kullandırılması Ģeklinde anlamak gerekir. Nitekim öğretide bu hususa “iznin satılmazlığı” denilmektedir45. Aynı Ģekilde Kanun‟un 58. maddesinde hüküm altına alınan çalıĢma yasağının da aksinin kararlaĢtırılması mümkün değildir.

43 ÇÖĞENLĠ, s.93; CANĠKLĠOĞLU, s. 1149.

44 ÇELĠK, ĠĢ, s.20; MOLLAMAHMUTOĞLU, s.13; SÜZEK, ĠĢ, s.30; AKTAY/ARICI/

SENYEN-KAPLAN, s.45; SÜMER, ĠĢ, s.8. 45

EKONOMĠ, Ferdi, s.348; EYRENCĠ/TAġKENT/ULUCAN, s.253; SÜZEK, ĠĢ, s.773; MOLLAMAHMUTOĞLU, s.947; CANĠKLĠOĞLU, s.1148.

(32)

16 Yine ĠĢ Kanunu‟na göre, iĢyerinin veya bir bölümünün devri halinde, yıllık ücretli izin hakkı ortadan kalkmamakta, gerek izne hak kazanmadaki bekleme süresinin hesaplanması yönünden, gerekse de iznin süresine esas olacak iĢçinin kıdemi açısından, iĢçinin devreden iĢveren yanında iĢine baĢladığı tarihe göre iĢlem yapılması gerekmektedir (ĠĢ K. m. 6. f. 2). Dolayısıyla aksine bir sözleĢme olması durumunda bile iĢçilerin yıllık izin haklarından yeni iĢveren sorumludur. Ayrıca, iĢ sözleĢmenin sona ermesi halinde hak edilip de kullanılmayan yıllık izin sürelerine ait ücretin iĢçiye veya hak sahiplerine ödeneceğine ve buna iliĢkin zamanaĢımı süresinin sözleĢmenin sona ermesinden itibaren baĢlayacağına iliĢkin hükümlerin de aksi kararlaĢtırılamaz (m.59/I). Bunun gibi, ĠĢveren tarafından iĢ sözleĢmesinin feshedilmesi halinde 17 nci maddede belirtilen bildirim süresiyle, 27 nci madde gereğince iĢçiye verilmesi zorunlu yeni iĢ arama izinlerinin yıllık ücretli izin süreleri ile iç içe giremeyeceğine yönelik hüküm de mutlak emredici niteliktedir.

Sonuç olarak, hukukumuzda sözleĢme serbestisine dayalı iĢ sözleĢmesi temel kaynak olmakla birlikte, bu sözleĢmenin içeriği iĢçiyi koruma amacını taĢıyan emredici kurallar nedeniyle diğer sözleĢmelerden farklı bir nitelik göstermektedir. Bu özelliği nedeniyle iĢ sözleĢmesi iĢçiye gerçek bir statü kazandırmaktadır46.

§2. YILLIK ÜCRETLĠ ĠZĠN HAKKININ TARĠHSEL GELĠġĠMĠ I. Genel Olarak

Yıllık ücretli izin hakkı, tarihsel süreç içerisinde ilk olarak ILO‟nun 1936 tarihli ve 52 Sayılı Yıllık Ücretli Ġzinler SözleĢmesi ile 10 Aralık 1948 tarihli Ġnsan Hakları Evrensel Beyannamesinde düzenlenmiĢtir. 1965 yılında Avrupa Sosyal Haklar SözleĢmesine giren bu hak, Roma AntlaĢmasından baĢlayarak birçok uluslararası belgeye konu olmuĢtur.

Yıllık ücretli izin hakkının batı ülkelerinde göstermiĢ olduğu tarihsel geliĢim süreci ile Türk Hukukundaki geliĢim süreci birbirinden farklılıklar taĢımaktadır. Bu nedenle, söz konusu hakkın hem batıdaki geliĢimi hem de Türk Hukukundaki geliĢimi üzerinde ayrı ayrı durulacaktır.

(33)

17

II. Dünyada

Tarihin ilk yıllarında insanların bağımlı olarak baĢkalarına bağlı iĢ gördüğü, modern anlamda bir iĢ hukuku ve iĢ sözleĢmesi iliĢkisinin sanayi devrimiyle ortaya çıktığı, söz konusu durumun kendisini 18. yüzyılın ikinci yarısından itibaren gösterdiği kabul edilmektedir. Bu dönemde etkin düĢünce olan iktisadi liberalizm, insan emeğinin serbest ve eĢit pazarlık çerçevesinde iĢverenle varılan anlaĢma gereği iĢverene sunulacağı temeline dayanmaktaydı ve bu husus “bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler” deyimiyle dile getiriliyordu. Batıda, yıllık izin hakkı, öncelikle memurlara tanınmıĢtır. Ancak, I. Dünya savaĢından sonra iĢçilere toplu iĢ sözleĢmeleriyle yıllık izin hakkı tanınmıĢ, iĢverenin borcu olduğu yönündeki teamüller geliĢmiĢ, bu arada çeĢitli yargı kararlarında ve öğretide iĢverenin iĢçiyi gözetme borcunun bir sonucu olarak bu yükümlülüğün ortaya çıktığı ileri sürülmüĢtür47.

Bugün birçok yabancı mevzuatta yer almakla birlikte yıllık ücretli izin, nispeten yeni bir iĢ hukuku müessesedir. Ġnsan Hakları Bildirgesi‟nin 24‟üncü maddesiyle, ülkemiz tarafından onaylanmamıĢ olan ILO‟nun 1936 tarihli ve 52 Sayılı “Yıllık Ücretli Ġzinler SözleĢmesi” bu alandaki ilk uluslararası kuralları oluĢturmaktadır. Sonraki tarihlerde ILO tarafından gemi adamlarına iliĢkin olmak üzere birçok tavsiye kararı ve sözleĢme kabul edilmiĢtir. Avrupa Hukukunda Avrupa Sosyal ġartı‟nın adil çalıĢma koĢullarına iliĢkin 2‟nci maddesiyle en az iki haftalık yıllık ücretli izin hakkı tanınırken, Birlik Hukuku kapsamında yıllık ücretli izin hakkı, Roma AntlaĢmasının genel hükümleri bağlamında dayanak bulmuĢtur. 2003/88 Sayılı Yönerge‟nin 7‟nci maddesine göre ise, her iĢçinin en az dört haftalık yıllık ücretli izin hakkından yararlandırılması zorunludur. Birlik Hukukuna göre, iznin kullanılmasından önce iĢ iliĢkisinin sona ermesi hariç, yıllık izin yerine tazminat ödenemez.

47

AKYĠĞĠT, Ġzin, s. 37 vd.; Gözetme borcuna iliĢkin görüĢler için bkz. ESENER, s.25;

(34)

18

III. Türkiye’de

Türk toplumu batı ülkelerinden çok daha sonra sanayileĢme sürecine girdiğinden, modern anlamda bir iĢ hukuku (iĢçi ve iĢveren iliĢkisi) müessesi olan iĢçinin yıllık ücretli izin hakkı konusunda, batıyı geriden takip etmiĢtir.

Türk Hukukunda yıllık ücretli izin hakkı, ilk defa 1952 tarihli 5953 sayılı Kanun‟la gazetecilere, daha sonrasında ise 1954 tarihinde 6379 Sayılı Deniz ĠĢ Kanunu ile gemi adamlarına tanınmıĢ, halen uygulanan 854 Sayılı Deniz ĠĢ Kanunu‟nda da yıllık ücretli izin kurumuna yer verilmiĢtir. Söz konusu düzenlemeler özel kesime yönelik düzenlemeler olduğu için ihtiyaç gereğince 1960 yılında 7467 sayılı “Yıllık Ücretli Ġzin Kanunu” kabul edilmiĢ, ayrıca kanunu da uygulamaya taĢımak amacıyla “Yıllık Ücretli Ġzin Talimatnamesi” yürürlüğe konulmuĢtur. Daha sonrasında ise 25.08.1971 yılında 1475 Sayılı ĠĢ Kanunu ve bu Kanun‟un uygulanmasına istinaden “Yıllık Ücretli Ġzin Yönetmeliği48 çıkartılmıĢ, 4857 Sayılı Kanunu‟nun kabul edilmesine kadar söz konusu hükümler yürürlükte kalmıĢtır. Ancak, 4857 Sayılı Kanunu‟nun getirmiĢ olduğu düzenlemeler 1475 Sayılı Kanun‟dan farklılık göstermektedir49. Konumuz ilerledikçe bu farklılıklara değinilecek, getirilen yeni düzenlemelerin ülke ekonomisine olan katkılarından söz edilecektir.

§3. YILLIK ÜCRETLĠ ĠZĠN HAKKININ KAYNAKLARI I. Ulusal Kaynaklar

1-Genel Kaynaklar A) Anayasa

ĠĢ Hukukunda ulusal kaynakların baĢında Anayasa yer alır. Anayasa‟nın bu niteliği, 1982 Anayasa‟nın “Anayasa‟nın Bağlayıcılığı ve Üstünlüğü” baĢlığını taĢıyan 11‟inci maddesinde öngörülmüĢtür. Bu maddeye göre “Anayasa hükümleri,

48

19.06.1972 T. ve 14220 S. RG.

(35)

19 yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluĢ ve kiĢileri bağlayan temel hukuk kurallarıdır”.

Anayasamız, devleti “sosyal devlet” olarak nitelendirmiĢtir. Bu nedenle de kanun koyucu iĢ hukuku alanında Anayasa‟nın direktiflerine göre düzenleme yaparken, bakıĢ açısının Anayasa‟nın “sosyal devlet” nitelendirmesine uygun olması gerekir50. Sosyal haklar da, sosyal devletin en önemli unsurlarından birisini oluĢturur. Sosyal haklar, devletin ister olumlu ister olumsuz edimini gerektirsinler, sosyal adaleti sağlamaya, sosyal eĢitsizlikleri azaltmaya, toplum içerisinde ekonomik yönden zayıf olan sınıf ve grupları korumaya yönelik haklardır51.

1924 Anayasasında klasik kiĢi hak ve özgürlüklerinin yer almasına karĢılık sosyal haklara iliĢkin bir düzenleme bulunmamaktaydı. Sosyal Hukuk devleti ilkesi ilk defa 1961 Anayasası ile benimsenmiĢ olup, bu Anayasa‟nın “Ġktisadi ve Sosyal Haklar ve Ödevler” baĢlığını taĢıyan üçüncü bölümünde ĠĢ Hukuku ile ilgili temel esaslar benimsenmiĢtir. Dinlenme hakkı da daha öncesinde yasal düzenlemelerde yer almasına rağmen 1961 Anayasası ile anayasal güvenceye kavuĢturulmuĢtur. 1982 Anayasası‟nın 2‟nci maddesinde Türkiye Cumhuriyetinin sosyal bir hukuk devleti olduğu belirtildikten sonra “Sosyal ve Ekonomik Haklar ve Ödevler” baĢlığını taĢıyan üçüncü bölümünde çalıĢma yaĢamı ile ilgili birçok hükme yer verilmiĢtir52. Bu bağlamda, yıllık ücretli izin hakkı da kaynağını, Anayasa‟nın söz konusu bölümünün içerisinde yer alan “ÇalıĢma ġartları ve Dinlenme Hakkı” baĢlıklı 50‟nci maddesinden almaktadır.

1982 Anayasası‟nın 50/1 hükmünde; kimsenin yaĢına, cinsiyetine ya da gücüne uymayan iĢlerde çalıĢtırılamayacağı düzenlendikten sonra ikinci fıkrasında küçükler, kadınlar ve özürlülerin çalıĢma koĢulları bakımından özel olarak korunacağı hükme bağlanmıĢtır. Anayasa„nın 50/3 hükmünde dinlenme hakkı tüm çalıĢanlar bakımından kabul edilmiĢtir. Maddenin 4‟üncü fıkrasında ise; dinlenme

50

MOLLAMAHMUTOĞLU, s. 45; NARMANLIOĞLU, s.22; SÜZEK, ĠĢ, s.16; EKONOMĠ, s.22.

51 Ergun ÖZBUDUN, Türk Anayasa Hukuku, Ankara, 2002, s.134.

52 “Yürürlükteki Türk ĠĢ Hukuku‟nun çatısını ve temel prensiplerini 1982 Anayasasının “BaĢlangıç”

kısmı ile “Temel haklar ve ödevler” bölümünde bulmaktayız”, bilgi için bkz. Halid Kemal

ELBĠR, ĠĢ Hukuku, Ġstanbul, 1987, s.15; SÜZEK, ĠĢ, s.53; SÜMER, ĠĢ, s.9; NARMANLIOĞLU,

(36)

20 hakkının özel görünümleri olan ücretli hafta ve bayram tatili ile ücretli yıllık izin hakları düzenlenmiĢtir. Sayılan haklar, çalıĢma hakkının sosyal boyutları olarak nitelendirilmektedir53. Yine, maddenin 4‟üncü fıkrasından da anlaĢılacağı üzere, yıllık izne iliĢkin dinlenme ücretli olmalıdır.

B) Kanunlar

Anayasa‟nın yukarıda da değindiğimiz 50/4 hükmünde yıllık ücretli izin hakkının kanunla düzenleneceği hüküm altına alınmıĢtır. Bu anlamda 1475 Sayılı ĠĢ Kanunu‟nu yürürlükten kaldıran 22.05.2003 tarihli 4857 Sayılı ĠĢ Kanunu ülkemizde bireysel iĢ iliĢkilerini düzenleyen temel kanun olmakla birlikte, ĠĢ Kanunu‟nun tüm iliĢkilerini düzenleyen genel bir “iĢ kodu” niteliğinde değildir. ĠĢ mevzuatında ĠĢ Kanunu dıĢında birçok kanun yürürlüktedir54.

Nitekim ĠĢ Kanunumuzun 53 ile 62 maddeleri arasında çalıĢanların yıllık ücretli izin hakkı düzenlenmiĢtir. Yine, 20.04.1967 tarihli 854 Sayılı Kanun‟da da gemi adamları ile iĢverenin arasındaki iliĢkileri düzenleyen Deniz ĠĢ Kanunu ile 15.06.1952 tarihli 5953 Sayılı gazetecilerin iĢverenleri ile iliĢkilerini düzenleyen Basın ĠĢ Kanunu da yıllık ücretli izin hakkı konusunda düzenlemeler içermektedirler.

Deniz ĠĢ Kanunu ile Basın ĠĢ Kanunu‟nda gemicilerin ve gazetecilerin görevlerinin özellikleri nedeniyle farklı düzenlemelere ikinci bölümde yeri geldikçe değinilecektir. Ancak, söz konusu değiĢikliklerin sınırlı sayıda olması gerekirken Basın ĠĢ Kanunu‟nda gazetecilerin özel durumu ile ilgili olmayan ve tüm iĢçileri ilgilendiren konularda ĠĢ Kanunu ve Deniz ĠĢ Kanunu‟nda olmayan ya da daha ileri haklar sağlayan düzenlemelere de yer verilmiĢ bulunmaktadır. Örneğin, yıllık ücretli izin hakkı gazetecinin meslekteki kıdemine göre belirlenmektedir. Diğer iĢ kanunlarında ise bu kazanım, iĢyerlerindeki çalıĢma süresine göre belirlenmektedir. Bu nedenle bu farklılıkların giderilmesi gerekmektedir.

Bunların dıĢında, Borçlar Kanunu da önemli kaynaklar arasında yer almaktadır. Nitekim yıllık izin ücret alacaklarında zamanaĢımı süresinin ne kadar

53 Evra ÇETĠN, 1982 Anayasası‟nda Sosyal Haklar ve Avrupa Sosyal ġartı‟na Dair Spesifik

Sorunlar, Ġstanbul, 2008, YayınlanmıĢ Yüksek Lisans Tezi, s.148.

Şekil

Updating...

Referanslar

Benzer konular :