TARiHi ARA~TIRMALARI SEMPOZYUMU

Ege Universitesi Yaymlan Edebiyat Fakiiltesi Yaym No: 8

XI. ORTA~AG-TURK DONEMi

KAZISONU~LAJUveSANAT

TARiHi ARA~TIRMALARI

SEMPOZYUMU

(17-19 EIGM 2007, iZMiR)

BiLDiRiLER

EGE UNivERSiTESi, EDEBiYAT FAKULTESi, SANATTARllllBOLUMU

Ege Universitesi Basunevi

Bornova - izMiR, 2009

MORDOGAN KOYLERiNDEN

U<;

CAMi

Hakla ONKAL.

OZET

Mordogan, lzmir'in Karaburun ilyesine bagh bir beldedir. Buranm miicavir alam iyinde yer alan iiy koydeki iiy carni mirnarileriyle oldugu kadar bezemeleriyle de ilgi yeker. Bunlardan Mordogan Koyiindeki XIV. Yiizytldan kalrna tek kubbeli ta~tan

carni, baz1 ilavelere ragmen asli karakterini korumu~tur. Yap1 iyte muhtemelen XIX.

Yiizytlda geryekle~tirilen duvar resimleri ile bezelidir. Mordogan'm diger iki koyii olan Kosedere ve Egleohoca koylerindeki iki carni dikdortgen planlan, ortalannda birer kubbenin de yer aldJg1 a~ap diiz ortiileri, alyl bezemeli mihraplan, duvar resimleri ve nihayet kaliteli hatlan ile benzerlik gosteren iki yaptdrr. Kitabeleri bu her iki camiin ilk yapllannm 1229/1813-1814 yllma ait oldugunu bildirir

Anabtar kelimeler: Mordogan, Cami, Mordogan Koyii, Kosedere Koyii, Eglenhoca Koyii.

ABSTRACT

Mordogan is a town which is in the district ofKaraburun. Three mosques in the three villages located in the neighboring area of Mordogan draw attention not only to their architecture but also to their decoration. Among them one which is located in the Mordogan village is from the XIVth centltry single domed stone mosque in spite of some additions, it has kept its original character. The inside of the structure is decorated with the wall paintings presumably from the XIXth centltry. The two mosques in the Kosedere and Eglenhoca villages, which are the other villages of Mordogan, with their rectangular plans, plaster decorated mihrabs, wall paintings and finally with their high quality calligraphy are similar buildings. The inscriptions in both mosques state that the first construction was builtin 1229/1813-1814.

Key words: Mordogan, Mosque, Morogan Village, Kosedere Village, Eglenhoca Village.

Bilindigi gibi izmir'in Karaburun ilyesine bagh bir belde olan Mordogan, Urla yarunadasmm kuzey-doguSUIIda yer ahr. Klsa bir siire <;aka Bey'in idaresine girmi~

olan bolge, kabc1 bir ~ekilde Tiirklerin hakimiyetine Aydmogullan doneminde dahil

olmu~ ve 1426 ytlmdan itibaren de Osmanb idaresine kahlrnl§trr. Bugiin belediyelik olan Mordogan'm roiicavir alam i9inde be§ mahalle ve iiy koy yer ahr. Be~ mahalleden birini olu~turan Eski Mordogan, yerle~irnin iskele tarafma kaymasmdan onceki iskan

• Prof. Dr., Dokuz Eyliil Oniversitesi ilahiyat Fakultesi islam Tarihi ve Sanatlan BolUmO.

Hakkt Onkal

mahallidir ve bugi.in halen Mordogan Koyi.i diye aruhr. Bagh koyler, Kosedere, inecik ve Eglenhoca'dtr. Bunlardan tarihi bir mezarhgt da bulunan inecik Koyi.indeki cami gordtigti onarunlar sonrasmda ozelligini btiyiik olc;:ilde yitirrni~tir. Buna kar~1hk biri Mordogan Koyiinde diger ikisi Eglenltoca ve Kosedere koylerinde bulunan uc;: cami, ¹ hem yap1lan, ozellikle de bezemeleri ile ilgi c;:ekicidir. Biz bu tebligimizde, az tanman bu yaptlan, 1a.saca tarutarak problemli baz1 hususlan tartl~maga c;:ah~acaga.

XIV. yiizy1ldan kaldlg1 kabul edilen Mordogan Koyii Camii, ondeki iki birimin arkasmda yer alan kare planh ve tek kubbeli bir yap1d1.r ($ek. l, Res. 1). Harirnin kuzey- batJ ko~esinde, kitabesirlde 1947 Yilmda yap1ldJgJ belirtilen tek ~erefeli ve silindirik govdeli bir minare yiikselir. ic;:ten, 7.70 x 7.76 m. olc;:iilere sahip mekan alt srrada aln iist s1rada iic;: pencere ile aydmlarur. Alt Sira pencerelerinirl; kenarlardaki dagilmu, zemin seviyesinden yiikseklikleri ve nihayet ebatlan farkhhk gosterir (Res. 2). Bu altt pencereden ikisi kuzey, diger ikisi dogu kenarmda ac;:tlrru~ken giiney ve ban kenarlannda birer pencere yer alrr. Kuzey kenanndak.i iki pencereden dogu kesimindeki, ko~eden yakla~tk 1 m. uzakta diizenlenmi~ken ban kesirnindek.i tam ko~eye dayandmluu~tlr. Bunda kap1 ile pencere arasma d1~ta mibrabiye mahiyetirldeki yarrrn daire kavisli ni~in mevcudiyetinin amil oldugunu ileri siirebiliriz. Mibrabiye yerle~tirmek ic;:in simetriden feragat edi~tir. Benzer durum dogu duvan ic;:in de soz konusudur. Buradaki pencerelerden giiney kesimdeki digerine gore ko~eden yakla~tk 1.40 m. daha uzakta dtizenlenrni~tir. Buna da, pencere ile ko~e arasma ni~ yerle~tirrnek

arzusunun neden oldugu dii~tiniilebilir. Gtiney duvarmda tek pencere ac;:Jlml~tlr. Bu kenann ban kesiminde pencereye nic;:in yer verilmedigini izah zordur. Zira d1~ta kemerli bir c;:okertme yap1Lrru~ ve bunun ic;:irlde pencereye yer verilmemi~tir. Esasen giiney duvanndaki bu pencere dogu ve kuzey kenarlardakilerden hem boyut inbariyle kiic;:iik hem de daha yiiksek tutulmu~tur. Harirnin kuzey-bansmda d1~ta giic;:lii bir ta~mtl yapan minare kaidesirlin mevcudiyeti, ban kenarma da tek bir pencere yaptlmasJm zorunlu lalrm~tlr. Bu pencere de giineydek.i gibi digerlerinden daha yiiksekte tutulmu~ ve daha kiic;:iiktiir. Bu pencerelerin dogu ve kuzeyindeki pencerelere gore daha yiiksekte tutulmalan, meyilli bir arazide, giiney-batldaki toprak hafriyle elde edilen alanda kurulan camiin, toprak kaymalarmdan zarar gormemesini temine yonelik olmalidrr.

Yukmda da ifade edildigi gibi harirnin oniinde iki birim yer alu. Ondeki ah~ap direkli yanlan kapah bir son cemaat revaki mahiyeti ta~rr. Onu takip eden diger birim ise iistteki kadmlar mahftlirle zemin olu~turan bir mahaldir. Bunlarm asli haliyle kare planl1 ve tek kubbeli carnie sonradan ilave edilen kisunlar oldugu anlaljtlmaktadrr. Bu ilave iki birirn, bir hamlede gen;eklel;tirilmerni~ farkl1 zamanlarda yap1lan miidahalelerle yap1ya eklernlenmi~tir. ilk ~ekliyle herhangi bir revak ihtiva etmeyen carnie, zarnamru tam olarak kestiremedigimiz fakat c;:ok gee;: olrnayan bir donemde, harirnin kuzey duvanmn iki ko~esinden baljlayan 2.46 m. olr;:iilerinde talj iki duvar

uzaolrru~ ve buras1 bir son cemaat revak1 olarak diizenlenrni~tir. Bu revakm on

1 Cengiz Glirblylk, Karaburun ve Mordogan'daki Tiirk Eserleri, Basllmam1~ Bitirme Tezi, izmir, 2003, ss. 5-13, 19-32.

Mordogan Koylerinden C.; Cam•

0 1 2 3 4 Sr.~.

~,...,

~ek.l-Mordogan Koyil Camii Plam

diizenlemesinin nasll oldugunu, hemen hemen hic;:bir iz kalmarugmdan, tahmin zor olmakla beraber, buranm iki siituna dayah, kemerli tic;: bolmeden olu~an ve iistii hafif meyilli bir c;:att ile ortiilmu~ bir revak oldugunu ileri sfumek mtimktindiir. Zira camiin babc;:esinde, duvar kenannda biri biitiin digeri iic;: parc;:aya aynlnu~ kmk, iki siitunun mevcudiyeti, boyle bir oneriyi ileri siirmemize imkan vermektedir. ·sutunlardan kmk olmayanm boyu 2.86 m.dir. Bu da boyle bir varsa)'lma izin veren yiiksekliktir. Bu ilk iHive revakm yan duvar!anndan dogudakinde, bugtinkiinden daha geni~ ve daha yiiksek bir pencerenin var oldugu anla~tlmaktadu. Diger ko$edeki ilave hakkmda sonraki onarunlarda tamamen SIVandtgt i<;in herhangi bir ~ey soylemek zordur. Aynca harimin kuzey duvannui iist kesiminin mevcut sac;:ak seviyesinden hafifc;:e yiiksek olmas1 ve bu duvar baklyesinin iistiiniin kur~unla kapattlmas1, ilk ilave revaka gerekli c;:att egilimini saglayan bir kalkan duvannm mevcut olabilecegi ihtimalini ileri sfumemize imkan vermektedir. Bu revakm ylktlmas1 veya kadmlar mahfilinin ilave edilmek istenmesi, ilk ilave revakm ortiisiiniin kaldmlarak iki kath bir diizenlemeye gidilmesine ve aynca bir yeni revakm ilavesine ihtiyac;: duyurmu~ goriirm1ektedir. ilk revak alt ve iist olmak iizere iki kata boltinmii~ baslk bir diiz ah~ap tavanla list kat bir kad1nlar mahfili haline

getirilmi~ken yine diiz ah~ap tavanh alt kat harime ges:i~i saglayan bir on mekan mahiyetinde diizenlenmi~tir. Dst kata !flkl~ yan tarafta diizenlenen merdivenler!e ve yine bir medhalle saglannu~ur. Bu mahfil, aynca ic;:teki a~ap mahfille de

Hakla. Onkal

irtibatlandm~llr. Buraya gec;:i~ camiin kuzeydeki list kat penceresmm kaptya

donu~tfuiilmesiyle sagl~tlr. Bu ikinci a~ama bunlarla smrrll kalmarru~, yine kuzeyde iki yan duvann uzatJ.lmast ile yeni bir son cemaat revakl elde edilmi~tir. Onde sualanan ince altJ. a~ap direk, be~ birimli bir revakm ol~una imkan verrni~ ve revakm bafif meyilli ~at:ts1 alaturka kirernitle kapatllnu~tlr. Fevkani kadmlar mahfilinin on cephesi, bu revak ~at:ts1 iizerinde on kemerli ve kafesli pencere dizisi ~eklinde bir diizenleme gosterir.

Bu degi~iklik.lere ve eklemelere maruz ka~ i~te stvall dl~ta ta~ orgiilii carniin baz1 pencereleri tugladan kemerli ~okertmeler i~indedir. Govde ve kasnagt iki sua kirpi

sa~akla sonlanan yapuun yanm kiire ~eklindeki kubbesi kur~un kaplldu.

Yapuun ilk minaresi yllo.lrru~ ve 1947 ytlmda Havran'll M. Ali Ak adh bir usta tarafindan yenilemni~tir.

D1~tan bir orta~ag yap1s1 oldu~ goriintiisiinii koruyan cami i~te, yaptldlgt donemin siislemeleriyle tamamen ilgisiz bir siisleme programma sahiptir. Kubbeye

gec;i~i saglayan tromplar bolgesi ve iistii ile alt duvarlar farkll bir goriiniim arz eder.

Dstte zengin bir boyama resim prograrru ile kar~tla~tluken altta, pencerelerin etrafinda toplandlklan anla~llan ve biiyiik bir lasrru kaybolm~ siisleme nedeniyle sadelik hakimdir. Tromplann ic;:Ierindeki, tepede iri bir fiyonkla birbirine baglaOllll~, kenarlarda lavnrnlar yapan, yiizeyleri c;:ic;ek desenleri ile bezeli eteklerinde piiskiillerin sualandlgt perde resimleri, biiyiik olc;:iide iyi korunmu~ olarak giiniimiize ula~rru~tlr (Res. 3). Bu tromplar ile aralarmdaki sat:thlan ku~atan kemerlerin yiizeyleri voliitlerle bezenmi~

tepedeki kartu~lann i~lerine degi~ik bina resimleri i~lenmi~tir. Sadece mihrabm iizerindekine istifli bir Besmele yazllrru~tlr². Kubbenin yiizeyi ise se~ siitunlu dairevi bir galeri izlenimi uyandlracak ~ekilde bOliinmii~, bunlann ic;lerine vazolardan yaydan c;ic;ekler resmedilrni~tir.

inbari

sutunlann yiiksek kaideleri arasma yine c;ic;ek desenli perdeler gerilmi~, kaidelerin yiizeyleri ise kupalarla zenginle~tirilmi~tir. Kubbenin gobegindeki, siitun.Ian birle~tiren dairenin ic;indeki bezeme biiyiik olc;iide zarar gordiigiinden herhangi bir ~ey soylemek zordur.

Tromplarm sutlan arasmdaki yiizeylere yazdan ism-i Celiil, ism-i Nebi, <;ihar Yar-1 Gi.izin, Hz. Hasan ve Hz. Hi.iseyin adlan acemi i~i bir hat omegi olup bunlarm Arap harflerini ve imlasliU bilmeyen birinin elinden c;1.lctlP;t.ru ileri si.irmek miimkiindiir.

Mibrabm kavsarast Kabe resrni, muhtelif yapuar, belki, Makarn-1 ibrahim ve c;ic;:ek demetleri ile bezenmi~ mihrab kemerinin iistiine de alc;Idan bir tac yapllrru~tlr. Tacm tepesindeki kartu~un ic;i bo~tur. Ah~ap minber de yaprak ve c;i~ek motiflerinden olu~an

boya i~leri ile bezelidir. ·

Planlan, alc;1 bezemeleri ve ortiileriyle biiyiik olc;iide benzerlik gosteren Mordogan'm iki koyiiniin Eglenhoca ve Kosedere koylerinin iki camii ilginc; bir tesadiifle in~a tarihleri itibariyle de birlik gosterir. Birinin rninare kap1s1 iizerindeki digerirlin kuzey giri~i iistiindeki kitabeleri, bu iki carniin bilinen ilk ~a tarililerirlin

2 Camideki diger yazllara gore ~ok daha kaliteli bir hatla yaztlmt~ bu Besmelenin kagtt O.Zerine

yazilnu~ oldugu ve sonraki bir qnanm strasmda buraya yapt~tmldtgt anl~tlmaktadtr.

Mordogan Koylerinden 'Or; Cami

1229/1813-1814 oldugunu bildirir. Bunlardan Mordogan'a yakla~Jk 13 km. mesafedeki Kosedere Koyil C~mii, sozii edilen kitabesine gore daha evvel Halime Hatun tarafmdan

yaptmlnu~ olmakla beraber harab olunca, Bostanc12ade Mustafa bin Hilseyin eliyle 1229 $abaninda tamir ettirilmi$ daha somalan ise kitabenin diliyle "ahali" tarafmdan tekrar 1299/1881-1882'de tamir ettirilmi~tir. ir;erdeki yazt levhalanndaki tarihler dikkate altrunca, biraz soma Jasaca iizerinde duracaguruz iizere, 1318/1900-1901 tarihinde cami uryilncii bir onaruna maruz kalnu~ttr. 1957'de minare ilave edilmesi, pencere r;err;evelerinin plastik r;erryevelerle degi§tirilmesi gibi modern mudahaleleri de bunlara ilave etmek gerekir.

Kuzey-giiney yonilnde uzanan dikdortgen planh cami ($ek. 2), stvalt cepheleri, kiremit ortillu ryans1 ve yeni oldugu hemen belli olan minaresiyle, di§taki fakir gorilnilmilniln (Res. 4) aksine iryte zengin bezemeleri, ortilsu ve kaliteli yaztlan ile

§a$lrt1Cl bir tezat olu§turur (Res. 5). Dt§tan yakla§lk 13.00 X 15.70 m. olyillerindeki yapmm on bolilmilnde, ustilnde kandinlar mahfilinin bulundugu bir son cemaat mahalli yer altr. Enine bir dikdortgen plan sunan bu mahalle hem kuzey cephesinin ortasmdaki hem de ban tarafdaki iki kap1 ile girilir. Son cemaat mahalli ile harimi pencere1i ince bir duvar baler. Harime bu duvann ortasmdaki geni§ bir arylklJkla ula~J.l.lr. Harim 11.50 x 9.50 m. ol9ulerinde kareye yalan bir dikdortgendir. Harim ortada dart sutuna dayanan bir kubbe ile bunun etrafiru saran diiz ~ab bir tavanla ortilludfu. Mekan, doguda alth ustlU aln, gilneyde dart ve banda iki pencere ile aydmlarur. Hepsi kemerli olan bu pencereler di~a dogru hafif9e daralrrlar. Aynca kuzeyde son cemaat mahalline aytlan dart pencere daha mevcutrur.

r;::rr;;z.~~~

H P: fl=- ~---:-.j:.1

^:

~

''j'l

^{::, I}

' ~ I I / I I

~

^"'

,,,

_11\ ^I' ₁₁

.

•• : I I \ I I

.,, ^!l ··~-^______

·-··

^{i j}

I

J~

1>ek.2- Mordogan Kosedere Koyii Camii Plant

Hakkl Onkal

Koytin meydanwa bakan ban cephesiniu biiyiik bir boliimii kapalldtr. Bu cephede altb iistlii hirer pencere kenann giiney kesiminde yer ahr. Bugiin, demek ve koy muhtarbgt hizmetlerinin verildigi basit binanm bu cepheye dayandmlmas1 nedeniyle pencerelerin kapanldigi akla geliyorsa da, bunun en azmdan 1900 YJlrndaki diizenlemeler srrasmda da boyle oldugu, yazt levhalannm tertibinden bellidir. On cephe mahiyetindeki bu cephenin bu tarzda kapattlmast ve hatta ~irkin bir goriiniime irnkan verilmesi izalu zor bir husustur. Burada, vaktiyle ortadan kaldmlmast dti~iinillemeyecek

bir binanm varhgma dair herhangi bir iz ve bilgi mevcut degildir. Kuzey-battda bu tarafta bir minarenin olabilecegi varsaYJlsa dahi bu kenann 2/3 niin kapatllmast i~in bir neden olu~turmaz.

Yu.kanda da i~aret edildigi iizere, harim ortada dort siitunla ta~man bir ~ab

b.'llbbe ile ortilliidiir. Siitunlan baglayan kem~rlerin arasmdaki pandantiflere, agarylar arasmda yiikselen yapt resimleri ve yelkenli tasvirleri ~1e~tir. Bunlar ban Anadolu'daki birc:;ok carnide kar~tla~tlan duvar resirnlerinden omeklerW. Mordogan Koyii Carnii'ndekilerden ayn olarak bu camide ve Karaburun'a yakm Saib Koyii Carnii'nin son cemaat revakmdaki pencere abnhklannda yer alan tasvirler, bu dar bOlgede bile bir donem bu duvar resimlerine ne kadar biiyiik bir ilginin oldugunu ortaya kor. Kosedere Koyii Camii'nin en dikkat ryekici elemam zengin alc;:t siislemeye sahip mihrabtdrr. Yuvarlak kemerli mihrab ni~inin oniinde, yanlara ~ekilrni~ alryt perde motifi c;:ok ba~arh bir uygulamadrr. Aynca, iistte yazt levhaslOJil alttnda uzanan asma yapraklan, saplan ve iiziim salkunlanndan olu~an siisleme yine al~t bezemenin c;:ok ba~anlt bir uygulamastd!f⁴ (Res. 6). Mihrab iistte alc;:tdan bir tepelikle ta~land!ftltnt~tlr.

Hattat Mehrned Emin'in kaleminden c;:tknu~ 1318 tarihli yazdar hat sanatlnm temiz omeklerindendir. Y azllann yer aldigi dairevi madalyonlan iistte ryerryeveleyen alc;:tdan plastik c;:ic;:ek gruplan yazuann hazrrlandtgt aym tarihten olmabd!f. DolaYJStyla alc;:1 siislemelerin 1900-1901 ylllarmda yaptldtgt ileri siirillebilir. Dt~tan onernsiz bir yapt izlenimini uyanduan carni, iryte, ah~ap, boya i~leri ozellikle de alryt uygulamast ve bat omekleriyle hem r;ok ba~anh hem de ryok uyurnlu bir i~ birligini sergiler. Batt duvarmm

3 XVIII. Yliz)'lldan itibaren ozellikle Batl Anadolu yaptlarmda Slk~a kar~tl~tlglrmz duvar resimleri ile ilgili olarak bakmiZ: Malik Aksel, Anado1u Ha1k Resimleri, istanbul, 1960; Metin Sozen-Rii~han Ank, TUrk Mimarisinin Geli~imi ve Mimar Sinan, istanbul, 1975; Rii~han Ank, "Camide Resim", Tiirkiyemiz, Sayt: 14, istanbul, Ekim 1974, s.3-9; Aym Mlf,

"Anadolu'da Bir Halk Ressarru: Zil~li Emin", Tiirkiyemiz, Say1: 16, istanbul, Haziran 1975, s.8-13; Ytlmaz Onge·, "Anadolu Sanatmda Cami Motifi", Onasya, IV, Sayt:38, Ankara, 1968, ss.9-10, 22; Gi:insel Renda, "19.yy'da Kalemi~i-Nakt:?- Duvar Resmi", Tanzimattan Cumhuriyet'e Tiirkiye Ansiklopedisi, C.6, istanbul, 1985, ss.l530-1534; inci Kuyulu, Kara Osman-Oglu Ailesine Ait Mimari Eserler, Ankara, 1992; Aym Mlf.: "Bademli Ktlctzade Mehmet Aga Camii (Odemi~-izmir), Vaktflar Dergisi, XXIV, Ankara, 1994, ss.147-158; Aym Mlf.: "izmir ve <:;evresindeki Bir Grup Duvar Resminin incelenmesi", 11. Uluslar arast Izmir Sempozyumu, Tebligler, izmir, 1998, ss.59-78.

~Late Butut, "izmir Camilerinde Al~1 Silsleme", Sanat Taribi Dergisi, VIII, izmir, 1996, ss.l-9;

Ollru Sipahi, XVII-XVIII. Yiizyt! izmir Camileri, BastlmamJ~ Bitirme Tezi, izmir, 1988.

Mordogan Koylerinden U<; Carni

biiyiik ol<;iide sagu olu~u, mibrabm giri~ ekseninden sola kayrnast ve minber ve va'z kiirsiisiiniin diger elemanlarm standardma ula~amamast bu atmosferi hafif<;e bozar.

Yapt dt~ta kuzey cephesi itibariyle digerlerinden farkhhk gosterir. Burada ortadaki geni~ ve bast.k kemerli kapmm iki yanmda yer alan ta~ soveli altlt iistlii pencereler, cephenin iki ko~esindeki tugla kakmalt ta~ bezemeler bu cephenin daha onemli tutuldugunun karutlandrr. Cephenin alt ktsmt somadan ta~ levhalarla

kaplanmt~trr. Kapmm iizerinde ta§tan yuvarlak kemerli ve yaztst kotii bir kitabe mevcuttur. Okunabilen ktsrrnlanyla kitabe ~oyledir:

Sene 1229

Bu carnii bina eden Halime Hatun idi ismi Binas1 kohneyip anm barab olmu~ anm resrni Tamirine kast eyleyen Mustafa idi anm ismi

. Bunu tamir edip hemen ash idi ash, Ciimle ittifak edip tamirine kast eden bu camii ma'mur eden ... hlfz eyleyen sahibii'l-hayrat Halime ve ta'mir Mustafa bin Hiiseyin BostanciZade

Fi §ehri $aban Sene 1229 1299 ahalinin tamiri.

Tamamen stvah diger cephelerdeki altlt iistlii pencereler kemerli ve ta~

sovelidirler. Dogu kenanrun kuzey kesiminde fevkani kadmlar mahfiline <;tkt~t saglayan kap1 ile onun iizerindeki pencere digerlerine gore biraz daha ozenlidir. YapllllD. giiney- dogu ko~esinde ve govdeden yakla§t.k 6 m. uzaktaki ta~tan minaresi, 09.09.1957 tarihinde yaptlmt~trr.

Mordogan'a bagh diger bir koy olan Eglenboca Koyii Camii, meyilli bir arazi iizerine kurulmu~tur.

bn

cepheyi te~kil eden kuzey-dogu kenanrun oniinde kii<;iik bir meydan vardrr. bniindeki son cemaat rnahalli ile birlikte dt~tan 14.20 x 17.40 m.

ol<;iilerinde muntazal? bir dikdortgen gosteren carni ($ek. 3) bir bodrum kan iizerinde yiikselir. Bu kata giri~ dogu kenarmdaki bast.k kemerli iki kap1 ile saglanmt~trr. Son cemaat mahalline ayrn cephenin kuzey ucunda diizenlemni~ ve merdivenle ula~Ilan bir kap1 ile girilmekte, son cemaat mahallinden de hem harime hem de b:ir a~ap

merdivenle iistteki kadmlar rnahfiline ula~Ilmaktadrr. Harim yakla~t.k bir karedir ve iistii, ortasmda bh: kubbenin yer aldtgt ah~ap bir tavanla ortiiliidiir. Kosedere Koyii Carnii'ndekinden farkh olarak bu kubbe direksiz olarak tutturulmu~tur. i<; ortiisii, plan

~emast ve al<;J bezemeleri ile Kosedere Koyii Camii'yle benzerlikler gosteren carniin, minare kaidesindeki kitabesine gore in~a tarilii Kosedere Koyii Carnii'ninki gibi 1229/1813-1814'tiir. Kitabedeki "Tarih-i bedeni sene 1229", "Tarih-i ikrnali sene 1262"

kaydt, eserin i~asmm ba~lamasmdan itibaren otuz ytb a~km bir siirede, 1846 ythnda tamamlandtgtru gostermektedir. Ancak bu kitabe sonradan diizenlenrni~ bir kitabe oldugundan giivenilirligi tartt~mahdrr.

Haklo Onkal

~ek. 3-Mordogan Eglenhoca Camii Plam

.Mekan, dogu ve batt duvarlannda ayilim~ alth tistlii dorder, giineyde ayllm.t~

iki~er ve kuzeyde son cemaat mahalline a9lian dort pencere ile bol 1~1ga kavu~ur (Res.

8). '09 kenardaki altli tistlii btittin pencereler kemerlidir ve <h~a dogru hafifye daralirlar.

Mihrabm iki yamndaki alt sua pencereleri zemin seviyesine gore biraz daha ytiksekte

tutulmu~lardrr. Bunun topografik bir zorunlulukla ilgili oldugu dti~finillebilir. Zira bu yonde toprak k:ayma riski vardu ve yamayla cami arasmda yakla~Ik 1 m. mesafe mevcuttur. Yap!DlD iyte en dikkat yekici elemaru zengin al91 i~leri ile bezeli mihrab1dtr.

:tki

yanda iki sti.t\.I.Dla smrrlandmlnu~ mihrabm yuvarlak kemerli ni~inin online aly1dan bir perde motifi ~le~tir. Ostteki yazt Jevbasmm ti.zerinde bir asma dali, ti.zti.mleri ve yapraklan ile yatay olarak uzarur. Ortasmda tugra Besmele ihtiva eden altm yaldlzla boyah tepelik mihrab1 taylandrrrr. Minber ve va'z kiirsiisii basit elemanlardrr.

Alt ve list sua pencerelerinin aralannda veya tistlerinde, iisttekiler btiyiik, alttalciler kiiytik dairevi madalyonlara ism-i Celal, ism-i Nebi, <;ihar Yar-1 Giizin, Hasan ve Htiseyin ve A~ere-i Miibe~~ire isimleri ve "Ya erhamerrahinlln", "irhamna" niyazt

yazllmi~trr. Bu dairevi madalyonlann iistlerine tisttekilerde dikdortgen, alttakilerde iic;:gen olmak iizere .iyleri aly1dan bitki motifleri ile stislti. C(eryeveler oturtulmu~tur. Hattat El-Hac Adem'in kaleminden yikan bu levhalann yaztlan 1322 tarihlidir. Milrrab ti.zerindeki ayet levhasi da 1322/1904 'te yazliml~trr. Duvarlar SIValidrr ve bunlar di~mda

sus ihtiva etmezler. Son cemaat mahalline aytlan diiz atklli dort pencere renkli camlarla stisltidtir. Bir bOliimti harime de ta~an fevkani kadinlar mahfili ikisi duvarlara

dayandtrtlnu~, ikisi serbest dort ince ~ap direkle ta~mrr. Bu mahfil ve son cemaat yerinin ti.zeri dti.z ah~ap tavanla ortiiliidtir.

Mordogan Koylerinden

U9

Cami

Cami di~ta, ta~ duvar orgiilii ve kiremit ortiilii bir yapHhr (Res. 9). Kay sakinlerinin ifadesipe gore, 1949 yili.ildaki depremde zarar goren camiin tavaru aslaya almrnak suretiyle dart duvar 1950'li ytllann ba~mda srrayla yeniden oriilmii~ ve duvar cidarlarmm ai:ast yirnentolri har9la doldurulmu~tur. Kesme ta~lar Fo9a'dan, kmna ta~lar 9evreden temin edilmi~tir.

Giri~in de yer aldig1 dogu cephesi diger cephelere gore biraz daha itina ile ele

ahnmi~hr. Baslk kemerli geni~ ve yiiksek kapt iizerinde ii((gen ~ekilli bir almWc mevcuttur.

A.hnhgm

U((lan iri klvnm dal motifleri ile doldurulm~tur. Bunun da iizerinde kadinlar mahfilini aydinlatan pencere yer alrr. Diger ikinci kat pencerelerinden daha biiyiik tutulmu~ bu pencere, soveleri ve kemeri ile de onlardan aynlrr. Kuzey-batl ve giineydeki alt ve iist srra pencereleri yuvarlak kemerli olarak diizenlenmi~ken dogu cephesindekiler baslk kemerlidir ve iizerlerindeki frizler ortada hirer ylldiz motifi. ile siislenrni~lerdir. Bunlann ta~tan kemer ve soveleri oluklu olarak i~lenmi~tir. Diger cephelerde pencerelerin ta~ kemerlerinin etraft aynca tugla kemerlerle ihata olunmu~tur.

Giri~in iizerindeki sac levhaya, arrnudi formda ve miisenna tarzmda

"Fetebareke'llahii Ma~a Allah" duast yazllmi~ ve iki par9a halinde "Ve men dehalehu kane aminen" ayeti alta i~lenrni~tir. Ve yine altta saga ve sola 1317 ve 1319 tarihleri

yazllmi~tlr. 1899-1900 ve 1901-1902 ylllanna tekabiil eden bu tarihler, i9teki yazt ve al91 bezemelerin ger((ekle~tirilmesinden onceki biiyiik onanma i~aret olsa gerektir.

YapiDID giiney-dogu ko~esine yakm ve binarun bedenine dayandirllmi~ ta~tan

sekizgen kaide iizerinde yiikselen silindirik minaresi de 1950'li yillarda yenilenrni~tir.

Kaide iizerindeki 01.10.1947 tarihi minarenin kaidesinin yapill~ tarihi olmaltdrr.

Buradaki isme gore minare Havran'h Mehmed Ali'nin i~idir.

Kisaca tamttlgmuz bu ii9 carni, XIX yiizytlda, Urla yanmadasiDID bu bolgesindeki sanat ve kiiltiir ortanum, niifusu 90k kalaballk olmayan kay halla.mn sanata duyarhltglDl ve bunlart korumadaki titizligini aytkya ortaya koymaktadrr. Yine bu

tis;

cami, duvar resi.mli yaptlara ilginin,

o

donemde, beklenenden daha . fazla oldugunun da bir kamtl olmahdrr. Hatta bu koyler arasmda kiiltiirel bir rekabetin oldugu bile soylenebilir.

Hakla Onkal

Resim 1-Mordogan Koyii Camii Genet GorOnil~. Resim 2- Mordogan Koyii Camii t~ten gorilnil~.

Resim 3- Mordogan Koyii Camii Tromp bezemesi.

Resim 4- Mordogan Kosedere Koyil Camii Gene! Gorilnil~.

Res. 5- Mordogan Kosedere Koyii Camii ts:ten Resim 6- Mordogan Kosedere Koyii Camii

Gorilni.i~. Mihrap Silslemesinden Detay.

Mordogan Koylerinden

Ds:

^Cami

Resim 7-Mordogan Eglenhoca Camii Harimdeki Kubbe.

Resim 8- Mordogan Eglenhoca Camii is;ten

GorilnG~.

Resim 9- Mordogan Eglenhoca Camii Gene!

GorilnG~.