Hastal›¤›
Deri ve Zührevi
Hastalıklar AnaBilim Dalı
‹rtibat : 0212 453 17 00
BEZMİÂLEM
VAKIF ÜNİVERSİTESİ
TIP FAKÜLTESİ HASTANESİ
Girifl
Sedef hastal›¤› bafll›ca belirtilerini deride gösteren bir hastal›k olmakla beraber eklemlerde hasar meydana getirebilen diyabet, yüksek tansiyon, koroner kalp hastal›¤› için zemin haz›rlayan kronik bir hastal›kt›r. Sedef bulafl›c› bir hastal›k olmamas›na ra¤men di¤er kiflilerin sedefli hastaya yak›n olmay› istememeleri, hastalar›n psikolojilerini olumsuz etkilemektedir.
Bu kitab›n sizleri sedef hastal›¤› konusunda bilgilendirece¤ini ümit eder, sa¤l›kl›
günler dilerim.
Doç Dr. Nahide ONSUN
Sedef hastal›¤› (psoriasis) nedir?
Sedef hastal›¤›, deride üzeri sedef rengi pullarla kapl› k›zar›kl›klar fleklinde ortaya ç›kan bir hastal›kt›r. Sedef hastal›¤›, vücudun her bölgesinde, saçl› deride, genital bölgede, hatta göz kapaklar›, dudaklar ve a¤›z içinde görülebilmekle beraber diz, dirsek gibi ç›k›nt›l›
yerlerinde daha çok görülür. Sedef hastal›¤›n›n görüldü¤ü bölgeler genellikle simetriktir, yani bedenin her iki taraf›nda ayn› yerde ortaya ç›kar. Sedef hastal›¤›n›n yaklafl›k yar›s›nda, t›rnaklarda çukurlaflma, pul pul dökülme veya renk de¤iflimine neden olan düzensiz t›rnak büyümesi görülür. Hastalar›n yaklafl›k % 10- 30’unda ise eklem hastal›¤› ortaya ç›kabilir.
Hangi yafllarda ve ne s›kl›kla görülür?
Genellikle genç yafllarda (15-35) ortaya ç›kar ve yaflam boyunca iyileflmeler, tekrarlarla devam eder. Bebeklik döneminde ve ileri yafllarda da ortaya ç›kabilir.
Bebeklerde sedef hastal›¤› genellikle bez bölgesinde görülür ve pifliklerle kar›flt›r›labilir.
Sedef hastal›¤›, dünya çap›nda tahminen 125 milyon insan› etkilemektedir ve bu vakalar›n yaklafl›k % 25’inde hastal›k orta fliddetli veya çok fliddetli seviyede görülür.
Yap›lan araflt›rmalarda hastal›¤›n görülme s›kl›¤›n›n dünyada % 1-3 aras›nda de¤iflti¤i belirtilmektedir, ancak henüz ülkemizde bu s›kl›¤› gösterecek bir çal›flma yap›lmam›flt›r. Hastal›k, erkekler, kad›nlarda ve tüm sosyoekonomik gruplar aras›nda neredeyse eflit oranda görülmektedir.
SA⁄LIKLI
DER‹ SEDEF HASTALI⁄I
OLAN DER‹
Epidermis Ter Bezi K›l Folkulü
Dermis Deri Alt› Ya¤ Dokusu
Kal›nlaflm›fl Epidermis
Deri Alt› Ya¤ Dokusu
Sedef hastal›¤›n›n farkl› tipleri var m›d›r?
Sedef hastal›¤›, hafif, orta ve çok fliddetli olmak üzere farkl› fliddetlerde görülebilir. Bunun yan›nda, plak, guttat, püstüler, eritrodermik olarak adland›r›lan farkl›
tipleri mevcuttur. Görüldü¤ü bölgeye göre de isimlendirilebilir (El, ayak, t›rnak, vb.)
Plak Psoriasis
En s›k görülen sedef hastal›¤› fleklidir. K›rm›z›-pembe üzeri sedef rengi kepeklerle kapl› deriden kabar›k k›zar›k yamalar fleklinde görülür. Uzun süre kal›c›
plaklar dizler, dirsekler, gövde ve saçl› deride daha s›k olmak üzere vücudun her yerinde görülebilir.
(Resim 1-2)
Guttat Psoriasis
Küçük, k›rm›z›, üzeri kepekli damla gibi döküntüler fleklinde görülür. Genellikle tüm vücutta yayg›n flekilde ortaya ç›kar. Çocuklarda daha s›k görülür ve genellikle bir infeksiyon sonras› özellikle üst solunum yolu infeksiyonlar› sonras› ortaya ç›kar.
(Resim 3 - 4)
Püstüler Psoriasis
Ya sadece el ve ayaklarda ya da tüm vücuda yay›lm›fl olarak içi iltihap dolu minik kesecikler fleklinde görülür.
Tüm vücutta yayg›n olarak görüldü¤ü zaman atefl, halsizlik ve genel durum bozuklu¤u da ortaya ç›kar ve hastan›n hastanede yat›r›larak tedavisi gerekir.
(Resim 5)
Resim 1
Resim 2
Resim 3 Resim 4
Resim 5
Eritrodermik Psoriasis
Di¤er flekillerden daha az görülür. Farkl› olarak tüm vücutta yayg›n k›zar›kl›k ve kepeklenme fleklinde görülür. Sedef hastal›¤›n›n fliddeti formlar›ndan biri olup beraberinde a¤r›, yanma ve genel durum bozuklu¤u görülür. Bu hastalar genellikle hastaneye yat›r›larak tedavi edilir.
Psoriasisi olan hastalar plaktan, eritrodermik flekle veya püstüler forma geçebilir.
Püstüler flekil düzeldikten sonra plak ve guttat flekle geçebilir. K›sacas› sedef hastalar› yaflamlar› süresince farkl› tiplerde hastal›kla karfl›laflabilir. (Resim 6)
El - ayak psoriasisi
Sadece el ve ayakta tutulum olur. Bu tip, egzemalarla ve mantar hastalar›yla kar›flt›r›labilir. (Resim 7 - 8 - 9)
T›rnak Psoriasisi
Psoriasis, t›rnaklarda da nokta büyüklü¤ünde çukurcuklar ya da ya¤ damlas› fleklinde görülebilir.
Bazen t›rnak alt›nda kal›nlaflmalar ve renk de¤iflikli¤i ortaya ç›kar. T›rnaklarda görülen bu de¤ifliklikler vücuttaki sedef hastal›¤›yla birlikte görülebildi¤i gibi sadece t›rnak tutulumu ile de ortaya ç›kabilir. Sadece t›rnaklarda görüldü¤ü zaman mantar hastalar›yla kar›flt›r›labilir. (Resim 10 - 11)
Resim 6
Resim 7 Resim 8 Resim 9
Resim 10
Resim 11
Eklem Tutuluma (Psoriatik Artrit)
Sedef hastalar›nda eklemlerde a¤r› ve flifllik ortaya ç›karsa psoriatik artrit düflünülür. Psoiatik artrit diz, dirsek, bilek, parmak, omuz eklemlerinde görülebilir.
Ayr›ca belin alt k›sm›ndaki (sakroiliak) eklemde de oluflabilir. Parmak eklemlerindeki inflamasyondan (iltihap) dolay› parmaklar sosis fleklini alabilir. Artrit geliflen eklemin üzerindeki deride de k›zarakl›k görülür.
Eklemlerle beraber çevresindeki tendon ve ligamentlerinde de (eklem ba¤lar›nda) inflamasyon oluflabilir. Genellikle eklemlerden önce eklem ba¤lar›
hastal›ktan etkilenir. Sedef hastalar›n›n hepsinde artrit geliflmez. Yap›lan araflt›rmalara göre sedef hastalar›n›n
%7-35’inde artrit görülür ve hastal›k ilerledikçe görülme riski artar. Artrit tedavi edilmezse flekil bozukluklar› ortaya ç›kar. (Resim 12 - 13)
Sedef hastal›¤›n›n sebepleri nelerdir?
Sedef hastal›¤›n›n nedeni kesin olarak bilinmemektedir. Ancak ba¤›fl›kl›k sisteminin normal çal›flmamas›yla ilgili oldu¤u bilinmektedir. Ba¤›fl›kl›k sistemindeki bu bozukluk, derideki hücrelerin h›zla ço¤almas›na neden olur. Ço¤alan bu hücreler, deri yüzeyinde birikmeye bafllar. Deride bir hücre yaklafl›k 28-30 günde olgunlafl›p deri yüzeyinden at›l›rken, sedef hastalar›nda bu süre 3-4 güne iner; dolay›s›yla hücreler at›lmadan yenisi geldi¤inden deri yüzeyinde birik olur ve bu nedenle deride kalan, üzeri kepekli sedef plakalar› oluflur.
Ba¤›fl›kl›k sisteminin rolü nedir?
Ba¤›fl›kl›k sistemi vücudu hastal›klardan korumak için çal›flan hücrelerden oluflur.
Bu hücrelerin normal çal›flma düzeninin bozulmas› ile baz› hastal›klar ortaya ç›kar.
Sedef hastal›¤›nda ba¤›fl›kl›k sisteminde yer alan hücrelerin anormal çal›flmas›
derideki hücreleri uyararak h›zla ço¤almalar›na neden olur. Ba¤›fl›kl›k sistemi hücrelerinin anormal çal›flmas›n›n ve derideki hücreleri uyarmas›n›n kesin sebebi bilinmese de baz› tetikleyici faktörlerin rol oynad›¤› bilinmektedir.
Resim 12
Resim 13
Tetikleyici faktörler nelerdir?
• Fiziksel Travma : Derinin tahrifl edilmesi, kafl›nt›, sert temizleyiciler kullanmak (s›k s›k kese yapmak) sedef hastal›¤›n›n fliddetlenmesine yol açar.
• Stres : Stres, sedef hastal›¤›n›n kötüleflmesinde ve ortaya ç›kmas›nda tetikleyici rol oynar.
• Diyet : Tüm hastal›klarda oldu¤u gibi sedef hastal›¤› için de sa¤l›kl› bir diyet önemlidir. Alkol ve sigara da hastal›¤› olumsuz etkilemektedir.
• ‹laçlar : Anti-inflamatuar denen özellikle a¤r› gidermek için kullan›lan ilaçlar sedef hastal›¤›n› alevlendirir. Ayr›ca yüksek tansiyon için kullan›lan ilaçlar›n baz›lar› da hastal›¤› olumsuz etkiler. Bu nedenle baflka hastal›klar için kullan›lacak ilaçlar konusunda doktorunuzu mutlaka bilgilendirmelisiniz.
Sedef hastal›¤› ile iliflkilendirilen baflka sa¤l›k sorunlar› var m›d›r?
Daha önceleri sedef hastal›¤›n›n sadece deriyi ve eklemleri etkiledi¤i düflünülüyordu.
Ancak son araflt›rmalar, fliddetli sedef hastalar›nda baflka hastal›klar›n ortaya ç›kma riskinde bir art›fl oldu¤una iflaret etmektedir. Obezite, fleker hastal›¤›, yüksek kan bas›nc› ve yüksek kolesterol de dahil kardiyovasküler hastal›k göstergeleri genel nüfusa k›yasla sedef hastalar›nda daha fazlad›r.
Fiziksel sa¤l›k sorunlar›n›n yan›nda ruhsal durum da hastal›ktan olumsuz etkilenmektedir. Sedef hastal›¤›n›n halk taraf›ndan s›kl›kla yanl›fl alg›lanmas› sedef hastalar›n›n sosyal etkileflimlerini zorlaflt›rabilmektedir. Hastal›¤›n bulafl›c› oldu¤u yönündeki yanl›fl kan› hastalar›n hem özel, hem de çal›flma hayatlar›n› olumsuz etkilemektedir. Hastal›kla mücadele ederken üzüntü, k›zg›nl›k ve hayal k›r›kl›¤›
hislerini yaflamak çok do¤ald›r. Bu hisleri tan›mak ve yönetmeyi ö¤renmek, hastal›¤›n fiziksel bulgular›n› tedavi etmek kadar önemli olabilir. Dolay›s›yla baflvuran dermatoloji uzman›n›n bir psikiyatrist ile iflbirli¤i içinde olmas›nda fayda vard›r.
Mevsimin sedef hastal›¤›n›n fliddetine etkisi bulunuyor mu?
Kuru hava, az günefl ›fl›n› ve s›cakl›¤›n düflmesi Sonbalar / K›fl mevsiminde insanlar›n daha s›k hastalanmalar›na sebep olur. Havadaki nem oran›n›n azalmas›, derinin kurumas›na ve kafl›nmas›na yol açabildi¤i gibi, ba¤›fl›kl›¤›n düflmesi de hastal›¤›n alevlenmesine yol açabilir. ‹lkbahar / Yaz mevsiminde daha çok maruz kal›nan do¤al ultraviyole ›fl›nlar›n›n sedef hastal›¤›na olumlu etkisi olabilir ancak günefl yan›¤› tam aksine hastal›¤› alevlendirebilir. Bu nedenle bu ›fl›nlara hangi saatlerde, ne kadar süre ile maruz kal›naca¤›n› doktorunuzdan ö¤renmelisiniz. Günefllenme esnas›nda doktorunuzun önerdi¤i günefl koruyucu kullanmal›s›n›z.
Sedef hastal›¤› bulafl›c› m›d›r? Hastalar›n havuza girmesi sak›ncal› m›d›r?
Sedef hastal›¤›nda mikrobik bir neden sözkonusu olmad›¤›ndan, hastal›k kesinlikle bulafl›c› de¤ildir, kifliden kifliye geçmez. Vücutta aç›k bir yara yoksa havuza girilebilir.
Havuzdaki klor, deride iritasyona ve afl›r› kurumaya sebep olabilece¤inden havuz sonras›nda hemen dufl almak ve vücuda bir nemlendirici sürmek gerekir.
Hamilelik ve emzirme dönemlerinde nelere dikkat edilmelidir?
Sedef hastal›¤›n›n kad›n ya da erke¤in üreme sistemlerini etkiledi¤ine dair bir kan›t mevcut de¤ildir. Ancak sedef hastal›¤›n›n kontrolünü sa¤layan baz› tedaviler için do¤urganl›k, hamilelik ve emzirme dönemlerine dair uyar›lar bulunmaktad›r.
Kulland›¤›n›z tedavilerin hamilelik ve emzirme dönemleri için güvenli olup olmad›¤›n›
mutlaka doktorunuza dan›fl›n›z.
Sedef hastal›¤› kal›t›msal m›d›r? Çocu¤a geçer mi?
Sedef hastalar›n›n % 30 ila 40’›nda aile öyküsü mevcuttur. Ancak sedef hastal›¤›
% 100 kal›tsal bir hastal›k de¤ildir. Sedef hastalar›n›n çocuklar›nda sedefe yakalanma oran› sa¤l›kl› kiflilerin çocuklar›na göre artm›fl olmas›na ra¤men bu sedefe kesin yakalanacaklar› anlam›na gelmemektedir
Sedef hastal›¤› nas›l tedavi edilir?
Psoriasisin kesin bir tedavisi yoktur. Ancak uygun tedavilerle hastal›¤ ›kontrol alt›na almak ve hastan›n yaflam kalitesini yükseltmek mümkündür. Tedaviye tam yan›t al›nan dönemlerde deri tamamen normalleflir, hastal›k kal›c› bir iz b›rakmaz.
Bazen bu durum, kiflilerin iyilefltiklerini düflünüp tedavilerini doktorlar›na dan›flmadan kesmelerine sebep olur. Ancak sedef hastal›¤›n›n tekrarlayabilece¤i unutulmamal›d›r.
Tedavide amaç en az yan etki ile olabilecek en iyi iyileflmeyi elde etmek ve iyilik halini uzun süre sürdürebilmektir. Hastal›¤›n, her hastaya uyabilen tek bir tedavi flekli yoktur. Her hasta için uygun olan tedavi farkl›l›k gösterebilir. Önemli olan hastayla hekimin karfl›l›kl› güven ve uyumlar›d›r. Hastan›n her fleyden önce iyileflmeyi istemesi ve tedaviye uyum göstermesi gerekir. Sedef hastal›¤› s›k tekrarlama e¤iliminde oldu¤u için, hastalar›n aray›fllar› da çok olacakt›r. Bitkisel olarak adland›r›lan t›p d›fl› tedaviler, kutsal ve flifal› say›lan yerler hastan›n çevresi taraf›ndan gündeme getirilebilir ancak sedefin sistemik ve kronik bir hastal›k oldu¤u unutulmamal›, çözüm mutlaka bir deri hastal›klar› uzman›nda aranmal›d›r.
Tedavi seçiminde hastal›¤›n fliddetine, hastan›n yaflam kalitesinin ne derece etkilendi¤ine ve hastan›n yaflam tarz›na dikkat edilir. Her hastaya ayn› tedaviye vermek mümkün de¤ilidr. Tedavinin düzenlenmesi için hastan›n yafl›, kilosu, efllik eden hastal›klar› (yüksek tansiyon, fleker hastal›¤›, vb.), mesle¤i ve al›flkanl›klar›
hekim taraf›ndan dikkate al›nmal›d›r.
Sedef hastal›¤› tedavisinde kullan›lan ilaçlar nelerdir?
Topikal Tedavi
Do¤rudan deriye uygulanan ilaçlar topikal tedaviler olarak bilinir. Bu tedavi krem, merhem ve losyonlar ile yap›l›r. Sedef hastal›¤› belirtileri hafif olan kiflilerde topikal ilaçlar ilk tercihtir. Nemlendiriciler kepeklenmeyi azalt›r ve ihtiyaç duyuldu¤u s›kl›kta kullan›labilir.
Kortikosteroidler
Halk aras›nda “kortizonlu” olarak bilinen bu ilaçlar hafif olgularda yani s›n›rl› say›da lezyonu olan hastalarda k›sa sürelerle kullan›labilir. Bu ilaçlar uzun süre kontrolsüz kullan›ld›klar›nda zarar verebildikleri gibi birden kesildiklerinde de hastal›¤›n daha fliddetli geri dönmesine sebep olabilirler; bu nedenle mutlaka doktor kontrolünde kullan›lmal›d›rlar.
D vitamini ve A vitamini asidi içeren krem pomadlar
Kortizonlu kremlerle birlikte veya dönüflümlü olarak kullan›ld›klar›nda tedavide yarar sa¤layan di¤er ilaçlardan baz›lar› vitamin D içeren krem, pomad ve solüsyonlar ile vitamin A asidi içeren kremlerdir.
Katranl› ilaçlar
Katran, çok uzun y›llardan beri sedef hastal›¤› tedavisinde kullan›l›r. Özellikle katranl› flampuanlar halen kullan›lmaktad›r.
Fototerapi (Ifl›n tedavisi)
Ultraviole ›fl›nlar (günefl ›fl›¤›n›n tedavi edici özellik tafl›yan dalga boylar›) derideki k›zar›kl›¤›n ve kepeklenmeye neden olan süratle ço¤alan hücrelerin h›z›n› azaltmakta yararl›d›r. Hastal›k yayg›n oldu¤unda, topikal tedavilerle düzelmed¤inde ya da tedaviden hemen sonra tekrarlad›¤›nda kullan›l›r. Ancak bu ›fl›n tedavisi solaryumlarla kar›flt›r›lmamal› ve doktor kontrolünde özel ›fl›n kaynaklar› ile yap›lmal›d›r.
PUVA
Bu tedavi sisteminde UVA ›fl›n› kullan›l›r ve ›fl›n kabinine girmeden önce ilaç al›n›r.
Kabine girmeden önce al›nan ilaç, ›fl›n›n etki gücünü art›r›r. Bu tedaviyi kullanan hastalar›n uzman bir doktor kontrolü alt›nda olmas›, istenen tetkikleri yapt›rmas›
ve kesilikle tüm gün günefl ›fl›nlar›ndan tam koruyan UV filtreli günefl gözlükleri kullanmas› gerekir. Ayr›ca yaz tatillerinde de güneflten korunmalar› gerekir. 300 seanstan fazla PUVA tedavisinin deri kanserine sebep olma ihtimali vard›r. Bu nedenle, PUVA tedavisi sonland›r›ld›ktan sonra da doktor konrolleri ihmal edilmemeli ve PUVA tedavisinin sonunda kaç seans tedavi al›nd›¤›na dair tedavinin yap›ld›¤›
kurumdan belge istenmelidir.
UVB
UVB ›fl›nlar›n›n kullan›ld›¤› tedavi tipine seans öncesinde ilaç verilmez. Bu tedavinin de mutlaka doktor kontrolü alt›nda yap›lmas› ve toplam kaç seans al›nd›¤›n›n bilinmesi gerekir.
Sistemik tedavi
Orta ve fliddetli derecede sedef hastal›¤› olanlarda, yani deriye sürülecek ilaçlarla kontrol alt›na al›namayacak kadar yayg›n hastal›¤› olanlarda ve fototerapi uygulanamayan ya da bu tedavilere yan›t al›namayan hastalarda a¤›z yoluyla al›nacak hap ve enjeksiyon yolu ile tedavi uygulan›r. Bu tedavilere sistemik tedavi ad› verilmektedir.
Geleneksel sistemik tedaviler
Metotreksat, sislosporin ve vitamin A asidi içeren asitretin gibi ilaçlar a¤›z yoluyla hap fleklinde al›nan geleneksel sistemik ilaçlard›r. Yan etkilerinin görülmemesi için ve yan etki görüldü¤ü zaman sonland›r›labilmesi için doktor kontrolünde al›nmal›, istenen tetkikler yapt›r›lmal›, kontroller aksat›lmamal›d›r.
Biyolojik tedaviler
Topikal, fototerapi ve geleneksel sistemik tedavilerden yan›t al›namayan hastalarda ya da yüksek tansiyon, yüksek kolesterol seviyesi gibi bu ilaçlar› kullanmay›
engelleyen durumlarda enjeksiyon yoluyla uygulanan biyolojik tedavilerden yararlan›l›r.
Hangi hastaya hangi tedavinin verilece¤i hastan›n tüm bilgileri kayda al›nd›ktan sonra ve psoriasisin derecesi de¤erlendirildikten sonra kararlaflt›r›l›r ve tedavi bafllan›r. Düzenli kontrollere gelen hastalar, hastal›klar›n›n durumuna göre düzenlenen tedavi ve tavsiyelerden mutlaka yararlanacakt›r.
Önemli noktalar
• Sedef hastal›¤› bulafl›c› de¤ildir.
• Hastal›¤›n›z›n kesin tedavi olmasa da, kontrol alt›na al›nmas› ve normal yaflam›n›za devam etmeniz mümkündür. Bu nedenle hayata küsmeyin ve hastal›¤›n›zla ilgilenecek merkezlere baflvurun.
• Size doktorunuz taraf›ndan önerilen ilaçlar› önerdi¤i flekilde kullan›n, kendi kendinize tedavi de¤iflikli¤i yapmay›n.
• Mümkünse, sigaray› ve alkolü b›rak›n.
• Bu hastal›kta stres kontrolü çok faydal›d›r. Bu konuda profesyonel destek isteyin.
• Sedef hastal›¤›n›za efllik edebilecek fleker hastal›¤›, koroner arter hastal›¤›, eklem hastal›¤›n›n araflt›r›lmas› ve takibi sadece doktor kontrolü alt›nda olursan›z mümkündür. Kesinlikle mucize vaat eden sansasyonel haberlere ve flifac›lara itibar etmeyin.
• Di¤er sedef hastalar›yla ba¤lant› kurabilece¤iniz grup e¤itimlerine kat›l›n.
• Sedef hastal›¤› ve tedavisi ile ilgili araflt›rmalar büyük bir h›zla devam etmektedir ve tedavi seçenekleri artmaktad›r. Bu nedenle geliflmelerden haberdar olmak için doktorunuzla iliflkinizi kesmeyin.
Tedavi Öncesi Tedavi Sonras›
Resim 14-a Resim 14-b
