T ü r k M i m a r l a r ı F a l i h Rıfkı
(Hakimiyeti Milliye gazetesinden)
Memleket mimarlığı dikkati çeken bir yükselme devresine girmeğe namzettir. Genç mimarlık neslimizin:
fırsat bularak yaratmağa başladığı eserler bunu teyit edi- yor. Günümüzün festet)leri mimari faaliyetimizi dikkatle takip ediyorlar.
Şüphesiz ki, Türk mimarları kendileri ile meşgul o- lunmağa, ve devlet tarafından korunmağa lâyıktırlar.
MİMAR
Biri Ç a n k a y a s ı r t l a r ı n d a , biri Hariciye Ve- killiği karşısında, A n k a r a şehri, iki T ü r k m i m a - r ı n ı n eserine kavuştu. Güzel s a n a t l a r a r a s ı n d a T ü r k gençliği, e n çabuk, m i m a r l ı k t a ilerlemiş- tir.
A n k a r a ş e h r i n d e m o d e r n m i m a r i n i n ilk eserini k u r m u ş o l a n Sıhhiye Vekili Doktor R e - fik Beyle Millî M ü d a f a a yapıları için gene bu m i m a r i y i tercih eden Recep Beye t e ş e k k ü r e t - meliyiz. Eski s a k a t cami va h a n t a k l i t l e r i n e n i - h a y e t veren Avrupalı m i m a r l a r , yeni k ü l t ü r ü güzel s a n a t l a r m e k t e b i n d e de h â k i m kıldılar.
Artık m i m a r l a r ı m ı z olduğunu söliyebiliriz: Mo- d e r n teknik içine T ü r k l ü k özünü koyarak, m i - m a r i y i millileştirecek, o n u iklim, m u h i t ve b ü - t ü n m e m l e k e t hususiyetlerine u y d u r a c a k olan- lar onlardır.
İyi başlıyan iş iyi devam edebilmek için b a - zı esasları tesbit e t m e ğ e ihtiyaç var. Çünkü m i - marlık, k a z a n ç payı oldukça m ü h i m olan ve t a - a h h ü t l e r l e karıştığı vakit, suiistimallere m ü s a i t olan bir meslektir.
Tesbit edilecek esaslar ş u n l a r olabilir: T ü r - kiyede plânsız hiçbir yapı yaptırılmaz. P l â n a n - cak bir m i m a r ı n e l i n d e n çıkar. B ü y ü k b i n a l a r m u t l a k a m ü s a b a k a y a konur. Abide e h e m m i y e - tinde o l a n l a r için b u m ü s a b a k a beynelmilel olur.
İ n ş a işlerindeki iş b ö l ü m ü bizde h e n ü z iyi a n l a ş ı l m a m ı ş t ı r . Yapı m i m a r ı olduğu gibi, b a h - çe m i m a r ı ve eşya ile u ğ r a ş a n ev d e k o r a t ö r ü ayrı ayrı şeylerdir. Halbuki bazı şehirlerimizde b ü t ü n bu işlerin bir yol m ü h e n d i s i t a r a f ı n d a n yapıldığını görmekteyiz. A v r u p a k ı t a s ı n ı n sayı- lı m e y d a n l a r ı n d a n biri olacak o l a n e m n i y e t abidesi bir şehirci, bir m i m a r ve bir h e y k e l t r a - şin m ü ş t e r e k eseridir: Yansen, Holzmeister ve H a n a k !
Bir m e m l e k e t i n m a n z a r a s ı , binaları,, yolları ve bahçeleri d e m e k t i r . Eğer b u n l a r d a k ü l t ü r ve zevk h â k i m olursa, m e m l e k e t t e hakikî ü m r a n
yüzgösterir. Bu esasın i h m a l edildiği m e m l e - ketlerde, m i l y o n l a r gene h a r c o l u n u r s a da, y a - pılan b i n a n ı n d a h a çatısı k u r u l m a d a n o n u n n e z a m a n ve nasıl yıkılacağı m ü n a k a ş a edilmeğe başlanır. Boğaziçinde birçok yeni y a p ı l a r ı n ge- lip geçenlere ilk verdiği fikir, yıkmak fikridir.
Hem mütehassısları, h e m inşayı inzibat a l - tına a l m a k sırası gelmiştir. Bu iki t a r a f l ı inzi- b a t şöyle t e m i n olunabilecektir: S a n a t k â r l a r , a v u k a t l a r gibi, k a n u n l a k u r u l m u ş olan bir bir- likte t o p l a n a c a k l a r d ı r . Birlikte t o p l a n a n s a n a t - k â r l a r i h t i s a s l a r ı n a göre m i m a r , bahçe m i m a r ı ve d e k o r a t ö r s ı n ı f l a r ı n a ayrılacaklardır. T ü r k i - yede y a p ı l a c a k olan h u s u s i ve u m u m i yapılarla, u m u m î b a h ç e l e r ve u m u m î yapıların, yeni eşya- l a r ı n p l â n l a r ı m u t l a k a bu b i r l i k t e n bir s a n a t - k â r ı n imzasını taşıyacaktır. P l â n ü c r e t i n i n m i k - t a r ı bellidir. Bu m i k t a r , birinci ve ikinci derece m i m a r l a r a göre değiştirilebilir. Meselâ ikinci sınıf bir m i m a r ı n p l â n ücretini yüzde 3,5 olarak t a s a v v u r ediniz. 100 liralık bir kulübe y a p t ı r a n f a k i r b a h ç ı v a n a d a h i , 3,5 lira p l â n ücreti ver diyebiliriz. Eğer m ü ş t e r i m i m a r ı n n e z a r e t i n i de isterse, plân ücretine, yüzde 1,5 veya 2 (beynel- milel nisbetler ne ise) bir hisse d a h a ilâve ede- cektir.
M ü t e h a s ı s s a n a t k â r l a r , y a p t ı k l a r ı p l â n ı n devletin inşa k a n u n l a r ı n a m u v a f ı k olmasından mes'uldürler. Bu veya h e r h a n g i bir suiistimal- de b u l u n a n s a n a t k â r birlik a z a l ı ğ ı n d a n çıkarıl- dığı vakit, s a n a t ı n a devam edemez. Hiç o l m a z - sa büyük belediyelerin i m a r b ü r o l a r ı n d a m ü t e - hassıs şehirci, m ü t a h a s s ı s m i m a r ve m ü t e h a s - sıs b a h ç e m i m a r ı b u l u n m a k t a mecburî sayıl- malıdır.
Eğer bu iki t a r a f l ı inzibatı t e m i n edecek olan k a n u n a meselâ yüz bin lira gibi bir ye- k û n d a n ü s t ü n olan u m u m î b i n a l a r d a r e s s a m - l a r a k ü ç ü k bir yüzde hissesi k a d a r iş verilmek mecburiyeti k o n a c a k olursa, T ü r k r e s s a m ı n a da esaslı bir f a a l i y e t sahası h a z ı r l a m ı ş oluruz.
