YILLARI ARASINDA STANBUL EYÜPSULTAN DA YAPILAN KAZI VE YÜZEY ARAfiTIRMALARI BULGULARI VE ARDINDAN DÜfiÜNDÜRDÜKLER

(1)

32

1996-1998 YILLARI ARASINDA

‹STANBUL

EYÜPSULTAN’DA YAPILAN

KAZI VE YÜZEY ARAfiTIRMALARI BULGULARI VE ARDINDAN

DÜfiÜNDÜRDÜKLER‹

Prof. Dr. Örcün BARIfiTA

1942 Adana’da do¤du. Liseyi Ankara T.E.D.’de bitirdi. Ankara Üniversitesi Dil Tarih Co¤rafya Sanat Tarihi bölümünde lisans Yüksek lisans ve doktora ö¤renimini tamamlad›.

1988’de Sanat Tarihi profesörü oldu. 1992-1999 y›llar›nda Gazi Üniversitesi Mesleki Yayg›n E¤itim Fakültesi Dekan› olarak görev yapt›. Ulusal ve uluslararas› birçok

toplant›ya kat›lan ve yay›nlanm›fl eserleri de bulunan Bar›flta, 1997-2000 y›llar›

aras›nda Ankara Kültür ve Tabiat Varl›klar›n› Koruma Kurulu Baflkanl›¤›n› yürüttü.

Halen Marmara Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Arkeoloji ve Sanat Tarihi Bölümünde görevine devam etmektedir.

(2)

Alt›n Boynuz’un iyi bilinen bir semti olan Eyüpsultan Halid Bin Zeyd ‘e ithaf edilen külliye kuruluflunun mimarisi yan› s›ra plastik sanatlar›n çömlekçi- lik- seramik yap›m› ve tafl yontuculu-

¤u-mezar tafllar› alanlar›nda ‹slam sanat›nda önemli bir yer tutmaktad›r.

Çeflitli bilimsel araflt›rmalar ve ya- y›nlarla ayd›nlat›lma¤a çaba harcanan bu yerle ilgili çeflitli disiplinlerin bak›fl aç›lar›yla yap›lm›fl çal›flmalardan bir de Gazi Universitesinin 1996-1998 y›llar›- n›n yaz aylar›nda Türk ve ‹slam Eserle- ri Müzesi Müdürü Nazan Ölçer ve ‹s- tanbul Türbeler Müzesi Müdürü Erman Güven baflkanl›¤›nda Prof.Dr.H.Örcün Bar›flta’n›n bilimsel sorumlulu¤u alt›nda Gazi Universitesi ile Eyüpsultan Belediyesinin katk›lar›yla ö¤retim elemanlar› Prof.Dr.Hakk› Acun.

Prof.Dr.Halit Çal, Yrd. Doç Dr.Mehmet

‹brahimgil, Kamil Biçici, Murat Çerkez, Yrd.Doç Dr. Muhammed Görür, Candafl Keskin, Yrd.Doç.Dr.Nurflen Özkul, Di- dem Demiralp ve bir grup ö¤renci ile Eyüpsultan Belediyesinden sa¤lanan iflçiler, kaz› komiserleri Cihat Soyan ve Yavuz Özdemir kat›l›m›yla Eyüpsul- tan’da yapm›fl olduklar› kaz› ve yüzey araflt›malar›d›r.

Bu bildiride amac›m›z bu çal›flma- lara iliflkin bir rapor sunmak ve elde edilen bulgular üzerine geçen zaman

içinde sürdürdü¤ümüz incelemelerle ulaflt›¤›m›z düflünceleri paylaflmakt›r.

Burada önce Eyüpsultan çömlekçilik- seramikleri ile tafl yontuculu¤u mezar tafllar›n›n dikkat çeken özellikleri üze- rinde durulacak, sonra bunlar›n di¤er üretim merkezleri ile gösterdi¤i benzerlik ve farkl›l›klara iflaret edilecek ve son olarak da Eyüpsultan’da çömlek- seramik üreten, tafl yontan-mezar tafl›

iflliklerin varl›¤› ortaya konma¤a çaba harcanacakt›r. Bu ba¤lamda söz konusu çal›flmalar›n daha fazla inceleme gerektiren bulgular› olan ve ‹slam sanat›nda önemli yer tutan bu plastik sanat dallar›n›n ürünlerinin özellikleri üzerinde durulacak ve Osmanl› ‹mparatorlu¤u Dönemi plastik sanatlar›

üzerinde çal›flan bilim adamlar›n›n ve sanatseverlerin bu alandaki bilimsel bofllu¤u doldurmas›na katk›da bulunu- lacakt›r.

Bu çal›flma Eyüpsultan çömlekleri- seramikleri ve tafl yontuculu¤u- mezar tafl› ile ilgili umuldu¤undan çok zengin ve detayl› bilgilere ulafl›lan 1996-1998 y›llar› yaz sezonlar›n› kapsamaktad›r.

2: Saliha Sultan Çeflmesinin kaz› öncesi

durumu.

1: Saliha Sultan Çeflmesinin kaz› öncesi durumu.

(3)

34 K›saca bu rapor 1996,1997,1998 y›llar›- n›n kaz› ve yüzey araflt›rmalar›n›n baflka deyiflle üç sezonun bulgular› ve onlar›n düflündürdüklerinden yola ç›- k›larak haz›rlanm›flt›r. Bildiri mimari d›fl›nda söz konusu etkinliklerde elde edilen çömlekçilik-seramik ve tafl yontuculu¤u-mezar tafl› bulgular›yla s›n›r- l›d›r.

Bildiriye konu olan çal›flmalar ana çizgisi ile flöyle özetlenebilir :

1996 :Y›l› çal›flmalar›n›n büyük bir k›sm› Saliha Sultan Çeflmesi kaz›s›¹ üzerinde sürdürülmüfltür. Bu çal›flma- da çeflme kal›nt›s›n›n üstüne sonradan at›lm›fl moloz, toprak ve çöp y›¤›n›n›

kald›rmak ve Osmanl› kat›na inmek amaçlanm›flt›r. Sonradan yap›lan imar faaliyetleri s›ras›nda buraya y›¤›lan moloz, toprak ve çöp kald›r›ld›ktan sonra çeflme ve haznesinin 18.yüzy›l Osmanl› duvar ile dirinaj sisteminin ka- l›nt›lar›na ve toprak alt›na gömülmüfl kurnas›na ulafl›lm›flt›r. Çeflmenin konumu, plan›, kaz› çal›flmalar›n›n afla- malar› Prof.Dr.Halit Çal; yap›n›n bu- günkü durumu ve rekonstrüksüyonu ise Prof.Dr.Neslihan Sönmez² taraf›n- dan titizlikle çizilmifltir.

Küçük bir alanda gerçeklefltirilen kaz› çal›flmalar› s›ras›nda ele geçirilen seramik ve çömlek kal›nt›lar› yan› s›ra çeflmenin önünden geçen Ayvansaray Caddesine ve o tarihte zemini indirilen Feshane Caddesinde çok say›da sera-

mik ve çömlek k›r›¤›na rastlanmifl- tir.17.9.1996 günü Cezeri Kas›m Akar Çeflme Sokak ile Feshane Caddesi kö- flesindeki Balç›k Tekkesinin önünde büyük bir elektrik ar›zas› nedeniyle aç›- lan bir çukur ve çevresinde tu¤la örgü- lü kemerli ve tonozlu yap› kal›nt›lar› ile karfl›lafl›lm›flt›r.1996 sezonu kaz›s› ve yüzey buluntular› Eyüp’ün seramik ve çömlek türü yapan bir üretim ve ticaret merkezi oldu¤unu ortaya koymufltur.

Feshane Caddesindeki yolun indirme çal›flmalar› ile toprak yüzüne ulaflan parçalar bu toprak ifllerinin birbirine benzeyen, di¤er üretim merkezlerin- den baz› farkl›l›klar gösteren malzeme, teknik, biçim ve süsleme v.b. gibi baz› özelliklerini gözler önüne sermifl- tir.

1997-1998 y›llar›nda kaz› ve yüzey araflt›rmalar›n› 16-19 yüzy›l mezar tafllar› ile dikkat çeken Eyüpsultan Cafer Pafla Türbesi’nde Gazi Üniversitesi ö¤- retim elemanlar›nda kurulan ayn› ekip- le sürdürülmüfltür. Buradaki mezar tafllar› üzerinde incelemeler yap›lm›fl ve tafllar belgelenmifltir. Bu çal›flma yan› s›ra zaman›n bir k›sm› çevredeki türbe,hazire ve mezarl›k alanlar›n›

gözlenme¤e ayr›lm›flt›r.³ Bilgilerimizi çevredeki gözlemlerle gelifltirerek benzerliklere dayanarak baz› nitelikler belirlenme¤e çaba harcanm›flt›r. ‹nce-

1 H.Örcün ,Bar›flta .,‹stanbul , Eyüpsultan Defterdar Sa- liha Sultan Çeflmesi Kaz›s›,VI- I.Milli Selçuklu Kültür ve Me- deniyeti Semineri ,II.Ortaça¤ ve Türk Dönemi Kaz› ve Araflt›r- malar› Sempozyumu Bildirileri ,Selçuk Üniversitesi Selçuklu Araflt›rmalar› Merkezi , Konya ,1998,s.159-184.

2 Neslihan ,Sönmez., Eyüp Defterdar Saliha Sultan Çefl- mesi Restitüsyonu ve Koruma De¤erlendirme Önerisi I.Eyüp- sultan Sempozyumu ,Tebligler ,Eyüpsultan Belediyesi ,s.86- 89.

3 H.Örcün Bar›flta ., Eyüp- sultan’dan Baz› Çocuk Mezar Tafllar› ,Eyüpsultan Belediyesi Kültür Yay›nlar› No :7 ,‹stanbul ,1997 ,s.172-180.

3: Saliha Sultan Çeflmesinde yap›lan

çal›flmalar.

4: Saliha Sultan Çeflmesinde yap›lan çal›flmalar.

(4)

lemeler ve gözlemler art- t›kça ço¤u anonim olan mezar tafllar›n›n kültürel ve dinsel de¤erleri yan› s›- ra bir endüstriyel üretime iflaret etti¤i ve yaln›z sanatseverlerin estetik endi- flesi ile yap›lmad›¤› fark edilmifltir.

Plastik sanatlar›n yontu yerine yap›lm›fl bir türü olan ve baz› çözümlenme- mifl problemleri bulunan

mezar tafllar› d›fl›nda, çömlek - seramik bulgulara da e¤ilinmifltir. Cafer Pafla Türbesi’ne sonradan at›lm›fl topra¤› kald›r›rken çömlek-seramik yan›

s›ra baz› lülelerin k›r›k parçalar›na rastlanm›flt›r. Bu k›r›k parçalar 1996 y›l› bilgilerimizle bütünlefltirilmifltir. Bu arada çevrede sürdürülen baz› imar fa- aliyetlerinde de incelemeler yap›lm›fl ve yüzey bulgular› gözlenmifltir. 1997 sezonu Eyüp’teki yerel üretim konu- sundaki görüflümüzü güçlendirmifltir.

Üçüncü baflka deyiflle 1998 sezonu- nun Agustos ay›nda Nakkafl Hasan Pa- fla Türbesi ile K›z›l Mescit ad› ile bilinen Kiremitçi Süleyman Çelebi Cami ara- s›nda yer alan bir evin bahçe düzenle- mesi s›ras›nda Zal Pafla Caddesinin 13 numaral› evin bahçesinde ortaya ç›kan iki f›r›n kal›nt›s› ile karfl›lafl›lm›flt›r.

Yukarda k›saca özetlenen Gazi Uni- versitesinin 1966-1998 y›llar› aras›nda gerçeklefltirdi¤i kaz› ve yüzey araflt›r- malar› çömlekçilik- seramik ve tafl yontuculu¤u-mezar tafl› konusunda çok verimli olmufltur. Bu çal›flmalardan sonra Eyüp’ün 19-20. yüzy›l bafl›

çömlek- seramikleri yan› s›ra tafl yontuculu¤u-mezar tafllar› ile ilgili baz›

görüfllere ulafl›lm›fl ve “Eyüb ifli” olarak nitelendirilebilinecek bir grubun

varl›¤›n› ortaya koymufltur. Ulafl›lan bulgular dipnotlarda sunulan makale ve bildirilerle yay›mlanm›flt›r.Üzerinde çal›flmalar sürdürülen k›r›k çömlek ve seramik parçalar› ile baz›lar› sonradan yerlefltirilmifl mezar tafllar› v.b. gibi malzeme baz› özelliklerin belirlenme- sine olanak sa¤lam›fl ve bulgular bunlar›n Eyüp’teki iflliklerde yap›lm›fl oldu-

¤unu düflündürmüfltür. Çal›flmalarda elde edilen etütlük malzeme ile Cafer Pafla Türbesi’ndeki mezar tafllar› v.b.

gibi örneklerde belirlenen baz› nitelikler ve bunlar›n düflündürdükleri Top- rak iflleri (Çömlekçilik-Seramik) ve Tafl Yontuculu¤u (Mezar Tafllar›) olmak üzere iki bafll›k alt›nda k›saca flöyle özetlenebilir.

Toprak ‹flleri (Çömlekçilik-Seramik) Eyüp’te yap›lan kaz› ve yüzey arafl- t›rmalar›nda ele geçirilen toprak iflle- rinden ayd›nlatma ve ›s›nma eflyalar›

5: Saliha Sultan Çeflmesinin kaz› sonras›

durumu.

6: Saliha Sultan Çeflmesinin kaz›

sonras› durumu.

(5)

36 ile piflirme ve yemek kaplar› yan› s›ra

›slak zeminler için haz›rlanm›fl künk parçalar› tür, malzeme, yap›m teknikleri yan› s›ra süslemede seçilen konular, kullan›lan renkler ve oluflturulan kompozisyonlar konusunda bizleri bil- gilendirmektedir.

Söz konusu çal›flmalarda bulunan tabak, çanak, kase, küp, ibrik, testi, mumluk, mangal, çeflitlemeleri parça- lar› Ankara-Ayafl, Tokat, Çanakkale- Akköy, Konya-Sille ve Nevflehir- Ava- nos gibi di¤er bilinen üretim merkezleri yan›s›ra ‹stanbul- Eyüpsultan’›n Os- manl› ‹mparatorlu¤u Döneminden bu- yana bir üretilim merkezi oldu¤unu ortaya koymufltur.⁴ 17 yüzy›lda Evliya Çelebi⁵ ve Eremya ‹nciciyan⁶ ile18 yüz- y›lda P.G.‹nciciyan’›n⁷ varl›¤›ndan söz ettikleri Eyüp çömlekçilik ifllik (atöl- ye)ve dükkanlar›ndan devir al›nan biri- kimlerle 19. ve 20.yüzy›l bafl›nda süre- gelen örneklerin belli bafll› özellikleri flöyle özetlenebilir.

19. ve 20 yüzy›l bafllar›na tarihlene- bilecek Eyüp çömlekleri kal›nt›lar› gü- veç, kiremitte köfte ve bal›k taba¤›, küp, testi, ibrik, sürahi v.b. gibi ürünle- rin parçalar›ndan oluflmaktad›r. Kaz›

ve yüzey araflt›rmalar› yan› s›ra Fesha- ne Caddesinin yol yap›m› çal›flmalar›

s›ras›nda ele geçirilen parçalar⁸ d›fl›n- da günümüze ulaflan parçalar bunlar›n genellikle çiniden daha yumuflak k›r- m›z› hamurlu çeflitlemeleri oldu¤unu göstermifltir. Baz› temel biçimlerin ge-

lifltirilmifl oldu¤u Eyüp ifli örneklerin genellikle yarara yönelik ve kullan›m göz önüne al›narak tasarlanm›fl oldu-

¤unu ortaya koymufltur. Biçimlerin titizlikle küçük boyutlu oluflturuldu¤u bi- çim, boyut ve kullan›m›n problemleri- nin bir arada estetik endifle ile çözüm- lenme¤e dikkat edildi¤i nesnelerin dengesinin kaidelerin de yard›m› ile sa¤lanm›fl oldu¤u gözlenmifltir. Bu ya- rarl› nesnelerin yap›m›ndabir örnek bir üsluba yönelinmifl oldu¤u fark edilmifltir.

S›rl› ve s›rs›z olmak üzere iki bafll›k

4 H.Örcün,Bar›flta ., Türk El Sanatlar› .,Kültür Bakanl›¤›

,Ankara ,1998 , s.70 ,71, 72, 73,74.

5 Evliya Çelebi Seyahatna- mesi, Haz. Zuhuri Dan›flman,C.2,s.98.

6 Eremya Çelebi Kömürci- yan.,‹stanbul Tarihi,!7.As›rda

‹stanbul, Eren Yay›nevi, ‹stanbul, 1988,s.27.

7 P.G.‹nciciyan.,Ter.Hrand Andreasyan,18.As›rda ‹stanbul, 2.Bask›, Baha Matbaas›, ‹stanbul, 1976,s.93.

8 H.Örcün ,Bar›flta .,Tafl›y- la Topra¤›yla Eski Bir Semt Eyüpsultan’dan Bulgular Üze- rine, Tarih Kültür ve Sanat›yla Eyüpsultan Sempozyumu ,II,Eyüpsultan Belediyesi ,‹s- tanbul ,1998 ,s.128-139. H.Ör- cün Bar›flta ., Eyüpsultan Sera- mikleri , Dördüncü Uluslar aras› Türk Kültürü Kongresi ,Atatürk Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurumu ,1999, s.86-93 ,317-326.H.Örcün , Bar›flta ., Eyüpsultan’dan Ebru Desenli Seramik ve Çiniler , Tarihi Kül- türü ve Sanat›yla 3.Eyüpsultan Sempozyumu , Eyüpsultan Be- lediyesi ,‹stanbul ,1999 ,s.156- 164.

7: Saliha Sultan Çeflmesinin kaz›

sonras› durumu.

9: Feshane Caddesindeki yol yap›m› s›ras›nda bulunan ebru desenli seramik parçalar›.

8: Saliha Sultan Çeflmesi kaz›s›nda ele geçirilen bulgular.

(6)

alt›nda kümelenebilecek çömlek türle- rinin s›rs›zlar›n›n çeflitli kal›nl›klardaki hamuru k›rm›z›d›r.Ya kiremit rengi ya da aç›k kiremit rengi bu hamurun gö- zenekli gevflek hamurlu ve gözeneksiz s›k hamurlu olmak üzere iki çeflitle- mesi vard›r. Bu ya elle ya kal›pla tor- nada çekme, atma, kesme v.b gibi uy- gulamalarla yap›lm›fl örneklerin bir grubunda hamur yaflken yap›lan uygulamalar aras›nda metal zincirlerin de süsleme kal›b› olarak seçilmifl oldu¤u görülmüfltür. Mutfakla ilgili parçalar›n süslemesinde geometrik bezemelerin seçildi¤i ve bunlar›n kabartma görünü- mü ile ifllenmifl oldu¤u fark edilmifltir.

Baflka merkezlerde yap›lan kaz› ve yü- zey araflt›rmalar›nda bu tür kabartma görünümü veren süslemelere rastlan- m›flt›r. Eyüpsultan bulgular› aras›nda saps›z, düz tabanl› piflirme kaplar›da vard›r. Bunlar kabartma görünümü veren motif ve bodürlerle bezenmifltir. Bu örneklerde gözlenen teknigin benzeri Tokat’ta büyük boyutlu küplerde de karfl›m›za ç›kmaktad›r. Bu arada k›r›k parçalar aras›nda saps›z düz tabanl› piflirme tabaklar›n›n çiçeklerden oluflan bitkisel bezemelerle süslenmifl örnek- lerle zenginleflti¤i görülmüfltür.

1996-1998 y›l- lar›nda Eyüp’te yap›lan kaz› ve yüzey araflt›r- maklar›ndan ele geçirilen s›rl›

çömlek bulgulara gelince bunla- r›n sürahi, tabak, mumluk, çanak, ibrik v.b. gibi nesnelerin kulp, bo- yun, gövde, kaide parçalar› ya da ka- paklardan olufltu¤u görülmüfltür.Kire- mit rengi,aç›k kiremit rengi , yavrua¤z›- na çalan aç›k pembe, sar›ya çalan pembe yan›s›ra beyaz, griye çalan kirli beyaz hamurlu parçalar›n s›rlama, s›r alt› boyama, kaz›ma, bo¤ma ve pres teknikleri uygulanarak bezenmifl oldu-

¤u gözlenmifltir. Bu tekniklere ek olarak delik iflinin baz› ibriklerin a¤›z k›s- m›nda uygulanm›fl oldu¤u gözden kaç- mam›flt›r.En yayg›n biçimde uygulanan tek renkle s›rlama süsleme tekni¤idir.

Bu arada bir grupta birden fazla s›r kullanarak yap›lm›fl süslemeler bir grupta renksiz (transperant) s›r alt›na yap›lm›fl ebru desenli örnekler vard›r.

Bütün bu parçalar ustalar›n s›r› büyük bir baflar› ile kulland›¤›na iflaret etmifltir.

Ya tek renkli (monokrom) ya da çok renkli (polikrom) bir sistemle renklendirilmifl parçalarda ço¤unlukla yeflil

10: Saliha Sultan Çeflmesi kaz›s›nda ele geçirilen seramik ve çömlek parçalar›.

11: Kaz› ekibinin Eyüpsultan hazirelerinde yapt›¤›

gözlemlerin birinden bir ayr›nt›.

(7)

38 rengin seçildi¤i, bunu sar› ve kahverengi s›r›n izledi¤i bir grupta ise sar›, yeflil ve kahverengi renkli birden fazla s›r›n bir arada süslemede kullan›lm›fl oldu-

¤u gözlenmifltir. Örnekler aras›nda bir baflka grup beyaz ya ya da krem rengi slip üzerine ya serbest f›rça hareketle- ri ya da damla damla boya dökülerek bezenmifl ebru desenli süslemelerle ilgi çekmifltir.

Gerek yal›n ifadeli geometrik çizgi- lerin yard›m› ile oluflturulmufl tek renkli nesnelerin biçimlerinde gerek geometrik bezeme elemanlar› arac›l›-

¤›yla ya k›rm›z› ya da kahverengi leke- leriyle yap›lm›fl süslemelerle ebru izle- nimi veren parçalarda soyut yaklafl›m- lar gözlenmektedir. Ebru desenli ör- neklerin motiflerle oluflturulmufl de- senlerinde hareket olgusu ön planda tutulmufltur.Her iki türde de tonlama- s›z, renklendirilmifl konturlar› belirlen- mifl desenlerde cesur f›rça darbeleri ile yans›t›lm›fl hareketli bir ritm ilgi çekmifltir.Bu örnekler canl› ve çekiçi özellikleri ile Çanakkale-Akköy sera- miklerini benzerlik göstermektedir.20 yüzy›l örnekleri ibrik, testi, sürahi ve vazo çeflitlemelerini gözler önüne ser- mektedir.Ya renkli s›r ya da çok renkli boyanm›fl desenin üstüne renksiz s›r ile kaplanm›fl bu k›r›k parçalar›n tek- niklerindeki benzerlikler yap›mlar›ndaki bir örneklik seri bir üretime iflaret

etmifltir. Bunlar bir grup ustan›n birlikte çal›flm›fl oldu¤unu düflündürdür- mektedir. Çal›flmalar s›ras›nda ele ge- çirilen 19,20. yüzy›l bafllar›na tarihle- nebilecek bir grup ebru desenli parça yan› s›ra üç ayaklar yan›k s›r parçalar›, boyanm›fl ancak s›rlanmam›fl seramik parçalar› v.b. gibi bulgular Eyüb’ün bir üretim merkezi oldu¤unu ortaya koymufltur. S›rs›z ve s›rl› çömlekl parçala- r›n›n analizleri yap›lmam›fl olmas›na karfl›n görsel malzeme ve Narh Def- terleri v.b. gibi yaz›l› kaynaklar Eyüp’te bir seramik üretimi oldu¤u görüflünü güçlendirmifltir. 1640 tarili Narh Defte- rindeki Eyyub-i Ensari ibri¤i abdestlik, Eyyüb testisi⁹Fincan› alaca¹⁰fleklinde- ki tamlamalar 17. yüzy›ldaki ürerime iflaret etmektedir. Di¤er taraftan klas›k kopyas› ebru desenli çinilerin de yap›l- m›fl oldu¤u Tekfur Saray›’n›n 18. yüzy›l- da seramik üretiminde kullan›ld›¤› ka- y›t edilmifltir.¹¹ Geç Dönemden ise Schiele and Wiener¹²in yay›nlam›fl oldu¤u kitapta Eyüp Çarfl›s›ndan seramiklerin yer ald›¤› dükkanlar›n foto¤- raflar› bulunmaktad›r.

Eyüp s›rl› çömlek- seramikleri e¤er Enes¹³ ve Tekfur¹⁴ örnekleri karfl›lafl- t›r›l›rsa baz› parallelikler aç›kca görül- mektedir.Bunlardan birincisi k›r›lma- m›fl bir tabak buluntusuyla ikincisi ise Tekfur f›r›nlar›nda yap›lm›fl ebru desenli seramik parçalar›yla önem arz

9 Mübahat ,Kütüko¤lu ., 1009 (1600) Tarihli Narh Defte- rine Göre ‹stanbul’da Çeflitli Eflya ve Hizmet Fiatlar› ,Tarih Enistitüsü Dergisi ,1978 , S.IX ,s.69.

10 Mübahat, Kütüko¤lu .,Osmanl›larda Narh Müesse- sesi ve 1640 Tarihli Narh Def- teri , Enderun Kitabevi , ‹stanbul , 1983 , s. 311.

11 Semavi ,Eyice., Tekfur Saray› .,Dünden Bugüne ‹stanbul Ansiklopedisi ,Kültür Ba- kanl›¤›-Tarih Vakf› ,‹stanbul ,1994,C.7, s.234.

12 Renate Schiele Wolf- gang –Müller Wiener ,19.Yüzy›- da ‹stanbul’da Hayat , Roche ,

‹stanbul ,1988 ,s. 34,35.

13 Sait ,Baflaran ., Enez (Ainos)1999 Y›l› Kaz› ve Onar›m Çal›flmalar› , 22.Kaz› Sonuçlar›

Toplant›s› ,‹zmir ,2000 , C.2, s.382.

14 Filiz ,Çal›fl›r Yeniflehirli- o¤lu .,The Archeology Of ‹stanbul And Tekfur Palace Ottoman Kiln Excavation ,‹stanbul Üni- versitesi 550.Y›l Uluslar aras›

Bizans ve Osmanl› Sempozyu- mu ,XV.Yüzy›l ,‹stanbul , 2004 ,s.276.

12: Cafer Pafla Türbesinde yap›lan çal›flmalar-

dan bir ayr›nt›. 13: Cafer Pafla Türbesinin d›flardan görünüflü.

(8)

etmektedir. Örnekler ço¤alt›labilir ve bunlara Waage makalesinde 18.yüzy›- la tarihlendirdi¤i örne¤in foto¤raf›¹⁵ eklenebilir.

Öte yandan Türk ve ‹slam Eserleri Müzesinde bulunan Tekfur f›r›nlar›n- dan ele geçirilen¹⁶ buluntular ile 18.yüzy›la tarihlendirilmifl ebru desenli seramikler¹⁷Siyavufl Pafla Türbesin- deki ilk bak›flta f›rça darbeleriyle benzerlik gösteren ebru desenli çinilerle¹⁸ örnekler zenginlefltirebilinir.Ancak Eyüp ve çevresinde bulunan ebru desenli çini ve seramiklerin tarihlendir- me ile ilgili baz› problemleri bulun-

maktad›r.Bu parçalar›n nerede, ne zaman yap›lm›fl oldu¤u hangisinin daha önceki bir örne¤in kopyas› oldu¤u v.b.

gibi konular daha detayl› sorgulanmal›

ve ç›plak gözle görülen benzer özellik- ler üzerinde tart›fl›lmal›d›r. Kalan par- çalar›n teknik aç›s›ndan gösterdi¤i benzerlikler Eyüp çevresinde bir grup ustan›n baz› iflliklerde çal›flm›fl olabilece¤ini ve çanak çömlek alan›nda en- düstriyel bir üretime gidilmifl oldu¤un iflaret etmektedir.

Bu arada Eyüpsultan’da yap›lan son yüzey araflt›rmalar› ve kaz›lar mutfak eflyas› d›fl›nda mimaride s›rl› toprak ifllerinin künklerde kullan›lm›fl oldu¤u- nu ortaya koymufltur. Osmanl› mimari- sinde yayg›n bir biçimde su tafl›mak ve dirinaj amac›yla baflka deyiflle ›slak mekanlar için kullan›lm›fl olan s›rl›

künklerin çeflitlemeleri ile karfl›lafl›l- m›flt›r.Bunlar›n baz›lar›n›n iki parçadan oluflan farkl› çapta yar› silindirik iki parçan›n birbirine geçirilmesi ile oluflturuldu¤u anlafl›lm›flt›r. Baz›lar› üze- rinde gözlenen kenetleme izleri hamur yaflken iki parçan›n ayr› ayr› kal›plana- rak haz›rlanm›fl oldu¤unu ve hamur kendini çektikten sonra daha deri yu- muflakl›¤›nda yaflken birbirine geçirile- rek kurutulmufl oldu¤unu düflündür- müfltür. Bir grubunun içi bir grubunun

15 Frederick O.Waage ., The Roman And Byzantine Pot- tery ,Hesperia (Journal Of The American School Of Classical Studies ),1933 ,C..II,s.326.

16 Cihat , Soyhan ., Tekfur Saray› ,Çevresi ,Çinicili¤i ve Eyüp Çömlekçili¤i ,I.Eyüpsultan Sempozyumu Tebligler , Eyüp- sultan Belediyesi , s.79.

17 Cihat ,Soyhan., Islamic Tiles And Ceramic Arts Exhibi- tion , Ministry of Culture And Tourism ,‹stanbul , 1983 ,s.17 .

18 H.Örcün ,Bar›flta., Ön.Ver. A.g.m., Eyüpsultan’dan Ebru Desenli Çiniler ,s. 160 14: Cafer Pafla Türbesinin tepeden görünüflü.

15: Cafer Pafla Türbesinin için-

den bir köfle.

16: Cafer Pafla Türbesi avlusunun görünüflü.

(9)

40 d›fl›n›n s›rlanm›fl bu çamurdan yap›lm›fl boru parçalar›n yap›m›n›n 20.yüzy›l›n ilk çeyre¤ine de¤in süren örnekleri bulunmufltur.

Tafl Yontuculu¤u (Mezar Tafllar›) 1997 y›l›nda dikdörtgen biçimli bir plan üzerine oturan önünde duvarla çevrili bir avlusu bulunan, üstü aç›k,¹⁹ avlunun güney taraf›nda türbeye girifli sa¤layan portali üzerindeki kitabede 995 (1587M.) tarihi okunan²⁰ Cafer Pa- fla Türbesi’nde gerçeklerfltirilen kaz›

ve yüzey araflt›rmalar›nda tafl yontuculu¤u- mezar tafllar› ile ilgili bilgiler k›- saca flöyle özetlenebilir.

Türbenin zemini sonradan dolduru- lan toprakla yükseltilerek oluflturulmufl teras›na bat›ya yöneltilmifl 16,17 ve 19 ve 20 yüzy›la tarihlenen mezar tafllar› yerlefltirilmifltir. Bunlar›n erken tarihlilerinin üçü 1584, biri 1586 tarih- lidir.En geç tarihli örnekse 1334 (1915- 16 M.) tarihini tafl›maktad›r. Bunlardan baflka sembolik lahit, sembolik lahit parças› ( ön ve yan tafl›), bafl tafl›, ayak tafl›, kapak tafl›, bafll›k v.b. gibi parça- lar Cafer Pafla Türbesi’nin toprak ze- minine oturtulmufltur. Ço¤u tafllar›n zemine beton yuvalar içine gömülüfl oluflu bunlar›n 20 yüzy›lda (1950,1970) dikilmifl oldu¤unu ortaya koymufltur.

‹ncelemeler yap›n›n zeminin sonradan ilave edilen mezar tafllar› ile de¤iflmifl oldu¤una iflaret etmifl ve yap›n›n hangi amaçla yap›lm›fl oldu¤u belirleneme- mifltir.

Buradaki bir tür yontu olarak mezar tafllar› türbeye ait orijinal mezar tafllar› ve sonradan çevreden toplana- rak türbeye yerlefltirilmifl mezar taflla- r› olmak üzere iki bafll›k alt›nda küme- lenmifltir. Bunlar aras›nda bir grup orijinal mezar tafl› dönemin üslub konu-

sunda bilgi vermektedir.²¹ Örneklerin 19 ( on dokuzu) kitabeli tarihli, 12 (on ikisi) tarihsiz kitabeli, 21 ( yirmi biri) ise kitabesiz ve tarihsizdir.

Türbede temizlik sonras› ortaya ç›- kan 3 (üç) taflla birlikte toplam 34 (otuz dört ) mezar tafl›n›n envanteri haz›rlan- mifltir. Kaz›n›n amaçlar›ndan biri de kitabesiz Klasik Dönem ve Geç Dönem örneklerini desen özelliklerine göre tarihlendirmek oldu¤u için çevredeki mezarl›klar, türbeler ve hazireler de incelenmifltir.

Mezar tafllar› ya üç boyutlu ya da iki boyutlu kabartma türü oluflturulmufl- tur. Genellikle tafllar›n gövdeleri alçak kabartma baflka deyiflle iki boyutlu, bafll›klar› ise üç boyutlu ifllenmifltir.

Kullan›lan ana malzeme mermer uygulanan teknik ise halk dilinde yonma olarak adland›r›lan oymad›r. Parçalar çogunlukla ayr› ayr› çal›fl›lm›flt›r. Sem- bolik lahit biçimli örneklerin ön ve yan parçalar› sonradan birlefltirilmifl- tir.Serbest tafl biçiminde olanlar ise ya topra¤a gömülmüfl ya da kapak tafllar›- na aç›lan oyuklar›n içine oturtulm›fltur.

Terasta ya kapaks›z sembolik lahit ya bir kaide ile desteklenmifl sembolik lahit ya da serbest dikilmifl tafl biçimli mezar tafllar› bulunmaktad›r. Her iki türde ya bir bafll›k ya da bir kaide ile ta- mamlanm›flt›r.

Baz› bilim adamlar›n›n mezar taflla- r›n›n biçimine dayanarak yapt›¤› tipo- loji göz önüne²²al›narak tafllar›n göv- delerinde görülen çeflitlemeler flöyle s›ralanabilir.Bafll›ks›z ve bafll›kl› mezar tafllar› .Bafll›ks›z mezar tafllar›n›n silindirik, dikdörtgen gövdelileri ve sivri kemer, yuvarlak kemer v.b. gibi kemer bi- çimleri ile son bulan çeflitlemeleri var- d›r. Bafll›kl› mezar tafllar› ise sar›k, kü- lah, takke, fes, v.b. gibi erkek ile kad›n

19 Bar›flta H.Örcün .,‹stanbul Eyüpsultan Cafer Pafla Türbesi Yüzey Araflt›rmas› ve Kaz›s› , XX.Kaz› Sonuçlar› Top- lant›s› ,Kültür Bakanl›¤› ,An›t- lar ve Müzeler Genel Müdürlü-

¤ü , Ankara ,1999, C..II , s..567- 591.H.Örcün ,Bar›flta .,‹stanbul –Eyüpsultan Cafer Pafla Türbe- si 1998 Y›l Kaz›s› 21.Kaz› So- nuçlar› Toplant›s›,Kültür Ba- kanl›¤› An›tlar ve Müzeler Ge- nel Müdürlü¤ü , Ankara , 2000 ,C..2,s.,385-394.

20 Son cümle Mehmet ‹b- rahimgil taraf›ndan “Oldu bu türbe cinan gibi makam” fleklinde do¤ru okunmufl ve Kültür Bakanl›¤a gönderilen kaz› ra- porunda do¤ru biçimiyle yer al- m›flt›r.Ancak Kaz› Sonuçlar›

Toplant›s›na gönderilen bildiri metninde yanl›fll›kla “ cinan

“yerine ” ç›nar ”yaz›lm›flt›r.Bk.

XX.Kaz› Sonuçlar› Toplant›s› II .,T.C.Kültür An›tlar ve Müzeler Genel Müdürlü¤ü ,1999,s.,567.

21 Bar›flta , H.Örcün ., ‹s- tanbul Eyüpsultan Cafer Pafla Türbesi Kaz›s› ve Bitkisel Be- zemeli Mezar Tafllar› Üzerine , Tarihi Kültürü ve Sanat›yla 4.Eyüpsultan Sempozyumu ,Eyüpsultan Belediyesi , 2000 ,s.252-277.

22 Jean Louis Bacque- Grammont , Hans Peter –La- queur ,Nicolas Vatin .,Tarihsel Kaynak Olarak Osmanl› Mezar- l›klar› ,Erdem , Atatürk Yüksek Kurumu ,N.16 ,s.196-214.

(10)

giyiminde bafla giyilen giyim donat›m›

ile ilgili parçalar d›fl›nda geometrik bi- çimler ve çiçek buketleri v.b. tasar›m- lar içermektedir.

Sembolik lahit biçimli örneklerin dört cephesi yüksek ve alçak kabartma biçimindedir.Bunlar›n en belirgin özel- li¤i üzerlerindeki çiçeklerden oluflan bitkisel bezemelerdir. Klasik Dönem- den kalan çok say›da mezar tafl›n› be- zeyen palmet, lale, gül, rozet çiçe¤i, karanfil, nar çiçe¤i, ,nergis, sünbül, kü- pe, zambak, enginar yapra¤›, k›vr›k dal, selvi, vazoda çiçekler v.b. gibi bezemeler bu konuda tan›kl›k etmektedir. Bu arada geometrik bezemeler, Timur bene¤i (çintemani), madalyon, vazoda çi- çek, vazoda a¤aç v.b. gibi kar›fl›k bezemeler yan›s›ra grafik de¤erleri d›fl›nda edebi hazineler içeren yaz›l› bezemeler.²³de süslemede konu olarak seçil- mifltir. Geç Dönemde ise bitkisel bezeme konular›n›n gül dallar› ve hurma a¤ac› ile zenginleflmifl oldu¤u fark edilmektedir.

Kompozisyonlar bir motiften oluflan kompozisyonlar ve birden fazla motiften oluflan kompozisyonlar olarak iki ana bafll›k alt›nda kümelenmektedir.

Birinci grupta kompozisyon yal›n ifadeli kapatma tafllar›n›n üzerine dikey oturtulmufl serbest mezar tafl›na ya bir motif ya da desen biçiminde tasarlan- m›flt›r. Bu grubun çeflitlemeleri geç dö-

nem serbest oturtulmufl mezar tafllar›

aras›nda belirmektedir. Serbest oturtulmufl mezar tafllar›ndan Klasik Dö- nemin erken örneklere k›yasla daha naturalist izlenimler alg›lanmaktad›r.

Öte yandan baz› örneklerin bafll›klarda derin k›vr›mlar dikkat çekmekte- dir.Baflka deyiflle Geç Dönem örnekle- rinin bafll›k ve gövdeleri daha özgür ç›- k›fllarla yontu sanat›na bir yaklafl›ma iflaret etmektedir.

Klasik Dönem örneklerinden oluflan ikinci grupta kompozisyonlar ya bütün yüzeyi kaplamakta ya da bordürler biçi- minde dolaflmaktad›r. Genellikle bor- dür biçiminde serilmifl kompozisyonlar önceden belirtildi¤i gibi tafl›n dört yü- zünü dolaflmaktad›r. Birincisine örnek Cafer Pafla!n›n o¤lu ‹sfendiyar Bey’in mezar tafl›d›r. Burada çiçeklerin keflifl- mesi ile oluflturulmufl bitkisel bezemeli ritmik desen mezar tafl›na dikkati çekmektedir. Desenindeki hareketle ilgi çeken bir baflka örnek Hatice Han›- m›n Timur bene¤i ile bezenmifl düz bir

23 Hüsrev Subafl› .,Eyüp- sultan ve Civar›ndaki Mezartafl›

Kitabelerinin Hat Sanat› ve Ta- rihi Aç›s›ndan Önemi , I.Eyüp- sultan Sempozyumu Tebligler 17: Cafer Pafla Türbesinin yap›lan çal›flmalar-

dan sonraki durumu.

18: Cafer Pafla Türbesinin yap›lan çal›flmalardan sonraki durumu.

(11)

42 kaide üstünde yükselen mezar tafl›d›r.

Genellikle bu sembolik lahit biçimi mezar tafllar›n›n zemini madalyon ve vazoda çiçeklerden oluflan bordürlerle bezenmifltir. Bunlar›n tipik özelli¤i sti- lize edilmifl antinaturalist çiçekli oran- lar›n göz ard› edilmifl oldu¤u vazolar- d›r.

Her iki gruptaki tafllar›n tamamlay›- c›s› olan kitabeler ise ya yatay ya da di- agonal eksende geliflen bir düzen için- de Arap alfabesinden harflerle sunul-

mufltur. ‹ki örnek dikey eksende geliflen yaz›l› bezemeleri ile gözden kaç- mamaktad›r.

Cafer Pafla Türbesi’nde 1998 y›l›nda 1997 y›l› çal›flmalar›na devam edilmifltir. Kaz›da önce mezarlara sonra yeni- den mezar tafllar›na e¤ilinmifltir. Kaz›

çal›flmalar›na güney do¤u yönünde bafllanmifl ve Cafer Paflan›n k›z› Fat›ma Han›m’›n 1016 (1607 M.) tarihli bafl tafl›

bulunmufltur. Bu durum Cafer Pafla Türbesinin güney ve bat› yönünde sonradan gerçeklefltirilmifl bir yap›lanma-

¤a iflaret etti. Güney köflede bir mezar bulduktan sonra sanduka biçimli mezar tafl› çevresinde birkaç sondaj yap›l- m›flt›r. Bütün çal›flman›n sonunda so- fan›n sonradan toprakla doldurulmufl oldu¤u anlafl›lmiflt›r.

Kitabesiz parçalar›n analoji ile sa¤- l›kl› bir tarihlendirmesinin yap›labilme- si için Eyüpsultan’›n di¤er türbe hazirelerinde, sofalar›nda mezarl›klar›nda gözlem incelemelere devam edilmifltir.

24,²⁵,²⁶Klasik Döneme tarihlenen sembolik lahit biçimi mezar tafllar› incelenmifltir. Cafer Pafla Türbesindeki benzer malzeme, teknik, biçim ve süs- leme konusu, kompozisyon ve uslüp- lardaki örnekler bu erken döneme ve- rilmifltir.

Ayn› yöntemi uygulayarak geç dö- nem örnekleri incelenmifl ve baz› yeni-

24 H.Örcün , Bar›flta ., Osmanl› ‹mparatorlu¤u Dönemi Türk Mezar Tafllar›ndan Baz› Tak›

Tasvirleri , XXII.Türk Tarih Kongresi , Türk Tarih Kurumu , Ankara 2002,C.3.III,s..1309- 1313-1315-1329.

25 Tülin Çoruhlu .,Eyüpsultan ve Çevresinde Bulunan Hançerli Lahitler ve Tafl Sandukalar ,I.Eyüpsultan Sempozyumu ,Eyüpsultan Belediyesi ,s.43-59.

26 Vildan Çetintafl .,‹stanbul Eyüpsultan Hazreti Halid Türbesi Haziresi’nde Yer Alan Mezar Tafllar› Konulu Tezlerin De¤erlendirmesi ,Tarihi Kültürü ve Sanat›yla III.Eyüpsultan Sempozyumu Tebligler ,Eyüp Belediyesi , 2000,s,372-379.

19: Cafer Pafla Türbesinin yap›lan çal›flmalardan sonraki

durumu.

21: Cafer Pafla Türbesinde ele geçirilen metal bulgular.

20: Cafer Pafla Türbesinde ele geçirilen metal bulgular.

(12)

likler belirlenmifltir. K›saca bunlar daha gerçekçi bir yaklafl›m, iki boyutlu çal›flma yerine üç boyutlu uygulamalar ve baz› örneklerde ulafl›lan derinlik olarak özetlenebilir.Bu dönem örnek- lerinde yal›n ifadeden bir uzaklaflma fark edilmektedir. Bu arada Eyüp’teki baz› mezar tafllar›nda görülen çok baflar›l› yaz›l› bezemelerdeki harflerin di- zilifl ve istifindeki estetik de¤er göz ka- maflt›rmaktad›r.Kal›grafiyi ya alçak ya yüksek ya da tersine kabartma çeflitle- meleri ile sunan ve oyma tekni¤ini uy- gulayan ustalar›n ince iflçili¤i dikkat çekmektedir.

Farkl› mezarl›klarda bulunan baz›

mezar tafllar› gösterdikleri bir örneklik benzerliklerle ayn› merkezde üretilmifl oldu¤unu akla getirmektedir.Bu üretim merkezini Eyüp’te olmas› düflünülebi- lir. ²⁷Baflka deyiflle Eyüp’te Osmanl›

‹mparatorlu¤u Döneminin 19 ve

20.yüzy›l bafllar›na tarihlenen çok zengin bir mezar tafl› örnekleri bulun- mas› ana iflliklerin (atöl- yelerin) burada oldu¤u düflüncesini güçlendir- mektedir.Öte yandan çok say›da mezar tafl›n›n si- parifl üzerine Eyüp’te üretilmifl olmas› tafl yontuculu¤unun ünlü bir ifl kolu oldu¤una iflaret etmektedir.

Bilindi¤i gibi 19.yüzy›- l›n ikinci yar›s›nda Eyüp mezar tafl› yap›mc›l›¤› ile ünlüdür. Buradaki mezar tafl› tontucular›n›n ifllik- lerinden baz› yaz›l› kay- naklarda söz edilmektedir. Lecomte’un kitabinda Eyüpsultan mezar tafllar› üretilen bir merkezdi de- mekte ve buradaki ustalardan söz ederken Eyüp’te tafl yontuculu¤unun ulaflt›¤› düzey geçilememifltir²⁸ de- mektedir.Nitekim pek çok mezar tafl›

Eyüp mezarl›klar›nda yer almaktad›r.²⁹ Bu tafllar Eyüp’lü mezar taflç›lar›n›n teknik uygulamalar›nda gösterdi¤i be- ceri, oluflturduklar› biçimlerindeki çe- flitlilik ve süslemelerdeki kompozisyonlar›nda yans›tt›klar› konular üst dü- zeydeki ustal›klar›n› gözler önüne ser- mektedir. Eyüb’ün mezarl›klar›ndaki bir örneklik gösteren parçalar burada geliflen bir mezar tafl› endüstrisinin varl›¤›n› kan›tlamaktad›r. Kuflkusuz böyle bir oluflumda sur içine ölü göm- me iflleminin durdurulmas› ve Eyüp, Edirnekap›, Hasköy ve Üsküdar gibi semtlerde 1860-1870 y›llar›ndan sonra yeni mezarl›klar oluflturulmas› etkili³⁰ olmufltur.

Eyüpteki örnekleri akla getiren me-

27 Bar›flta., Ön.Ver.,A.g.m.,Göynük Akflemsettin Türbesi Haziresindeki Bitkisel Bezemeli Mezar Tafllar› ,s.135.

28 Pretextat Lecomte ., Türkiyede Sanatlar ve Zeneatlar –On dozuncu Yüzy›l Sonu ,Bask›ya Haz›rlayan Ayda Düz , Tercüman , 1001 Temel Eser , s.60.

29 Halit ,Çal ., ‹stanbul Eyüp’teki Erkek Mezar Tafllar›nda Bafll›klar ,Tarihi Kültürü ve Sanat›yla III.Eyüpsultan Sempozyumu Tebli¤ler ,Eyüp Belediyesi ,2000 , s.206-225.

22: Prof.Dr.Halit Çal taraf›ndan çizilmifl Cafer Pafla Türbesindeki mezar tafllar›n›n

konumu.

(13)

44 zartafllar› ‹stanbul’daki baflka

mezarl›klarda karfl›m›za ç›k- maktad›r.Örne¤in Karacaah- met Mezarl›¤›nda teknik, bi- çim, konu, uslüp paralellikleri gözlenen örnekler vard›r.

Benzer mezar tafllar›na baflka yerlerde örne¤in Enez³¹, Artvin (Befla¤› Köyü)³² Adana , Antalya³³,‹nebolu ,Safranbolu ,Ayafl³⁴ve Göy- nük³⁵ te rastlanmaktad›r. ‹s- tanbul d›fl›nda bulunan bu merkezlerdeki mezar taflla- r›yla Eyüp’teki örnekler karfl›- laflt›r›ld›kça benzerlikler aç›k seçik görülmektedir. Biçim- lendirme ve süslemedeki estetik yaklafl›m ve strüktürde yap›lan analizler baflka deyiflle boyutlarda al›nan ölçü- ler,malzeme ve teknikte Eyüp örnekleri ile paralellikler fark

edilmektedir.Örnegin Gazi Üniversite- sinin 2000 y›l›nda yüzey araflt›rmas›

yapm›fl oldu¤u Göynük Akflemsettin Türbesi Haziresi³⁶ yan› s›ra Adana Et- nografya Müzesi, Antalya Müzesi, Alan- ya ,‹nebolu (Kastamonu),Ordu ile ‹stanbul’daki baz› müze ve hazirelerde çe- flitlemeleri vard›r. Buralarda karfl›m›za ç›kan örneklerin Eyüp örnekleri ile karfl›laflt›r›lmas› Eyüp iflliklerinde ya- p›lm›fl mezar tafllar›n›n baz› yenilikler getiren modellerinin taflrada be¤eni kazanm›fl olmas›, Eyüp’ün yeni yaratt›-

¤› moday› baflkent d›fl›na ulaflt›rmas› ve baz› mezar tafllar›n›n kopyalar›n›n ‹s- tanbul d›fl›na gönderilmifl oldu¤u görü- flünün ileri sürülmesine neden olmaktad›r. Bu durum bu merkezlerde bulunan mezar tafllar›n›n baz›lar›na “Eyüp ifli” olarak ele almam›z› gerektirmek- tedir. Baflka deyiflle bu durum bizleri

Eyüp örnekleri ile gerek malzeme,gerek biçim, gerek teknik uygulama ve gerekse süslemeleriyle büyük benzerlikler gösteren örneklerin Eyüp’te ya- p›ld›ktan sonra ‹stanbul d›fl›na gönde- rilmifl oldu¤u görüflüne ulaflt›rmakta- d›r. ‹stanbul d›fl›nda baz› merkezlerde beliren Eyüp mezar tafl› benzeri mezar tafllar› Eyüp’lü ustalardan etkilenmifl ustalar›n ürünleri de olabilir. Ancak bu durumda mermerin kalitesi baz› soru iflaretlerine neden olmaktad›r. Merme- rin Marmara Adas›’ndan sa¤lanmas›,³⁷ Eyüb’e verilen baz› mezar tafllar›n›n önce Marmara Adas›ndaki iflliklerde kesildi¤ini sonra Eyüp iflliklerinde süs- lemelerinin yap›l›d›¤›n› ve belki de Eyüpsultan’›n ayn› zamanda Bizans Dö- nemi’nde iyi bilinen Marmara Adas›

mermerlerine³⁸ bir biçim verme, süs-

31 Baflaran .,Ön. Ver.

A.g.m., s.336

32 Osman ,Aytekin .,Artvin

‹li ve ‹lçesindeki Tarihi Mezarl›klar ve Mezar Tafllar›

Yüzey Araflt›rmas›

,1999,18.Araflt›rma Sonuçlar›

Toplant›s› ,C..I , s.84.

33 Naci ,Eren.,Antalya Müzesi’nde Bulunan Mezar Tafllar› , Türk Etnografya Dergisi , Ankara , 1982 , N.XVII , s.. 115-133.

34 Gül ,Tuncel., Ayafl Mezar Tafllar› ,Ayafl ve Çevresi Kültür-Sanat Araflt›rmalar›

Sempozyumu ,Bildiriler ,Ayafl Belediyesi ,1997, s.173-198.

35 H.Örcün ,Bar›flta .,Göynük Akflemsettin Türbesi Haziresi ‘ndeki Bitkisel Bezemeli Kad›n Mezar Tafllar› , VI.Ortaça¤ ve Türk Dönemi Kaz› Sonuçlar› ve Sanat Tarihi Sempozyumu,

Kayseri,2002,s.135.

36 H.Örcün

Bar›flta.,Göynük Akflemsettin Türbesi Haziresindeki Mezar Tafllar›, 19.Araflt›rma Sonuçlar›

Toplant›s›,.Kültür Bakanl›¤›, 2002, C.1,s.118.

37 Erman Güven ., Eyüpsultan Türbesi Haziresinin Önemine Dair Bir ‹nceleme ,Tarihi ,Kültürü ve Sanat›yla V.Eyüpsultan Sempozyumu Tebligler ,Eyüpsultan Belediyesi ,2002,s.237.

38 David Talbot Rice ,Byzantine Art , Pelican Book ,1968 ,s.400.

23: Cafer Pafla Türbesindeki mezar tafllar›ndan ikisinin çizimi.

(14)

leme ve ayn› zamanda bir sergileme yeri (show room) olarak da hizmet ver- mifl olabilece¤ini akla getirmektedir.

Bu arada son çal›flmalar ›fl›¤›nda ortaya ç›kan örne¤in Ordu Müzesi’nde bulunan baz› bitmemifl baflka deyiflle yar›

ifllenmifl mezar tafllar› ³⁹bir grup oyma ifllemleri tamamlanmam›fl ve yörede tamamlanmak üzere b›rak›lm›fl, yar›

ifllenmifl baz› mezar tafllar›n›n ‹stanbul’dan Anadolu’ya gönderilmifl oldu¤u görüflünü güçlendirmektedir.Bilindi¤i gibi Osmanl› ‹mparatorlu¤u Dönemin- de özellikle taflrada görev yapan bü- rokratlar›n ‹stanbul’dan mezar tafl› ge- tirdiklerini kan›tlayan örnekler vard›r.

Afyon Mevlevi Cami Haziresi, Göynük Akflemsettin Haziresi, ‹nebolu Mezarl›-

¤› v.b. baz› mezarl›klardaki baz› mezar tafllar› bu konuda ilginç örneklerdir. Bu parçalar Konya’da Mevlevi Dergah› av- lusuna 16. yüzy›lda yap›lm›fl Murat Pa- fla K›z› Türbesi’ndeki Fatma Hatun’un Eyüpsultan Sokollu Türbesi’ndeki ha- n›m mezar tafllar› ça¤r›flt›ran mezar tafl›na kadar indirilebilecek bir zaman diliminden geç döneme ulaflan bir ge- lene¤in de oluflmufl oldu¤unu düflün- dürmektedir.

Sonuç olarak denilebilir ki Eyüp çömlekçilik-seramik, tafl yontuculu¤u- mezar tafl› alanlar›nda burada üretil- mifl örneklerden oluflan engin bir hazi- neye sahiptir. Türk ve ‹slam Eserleri

Müzesi ile ‹stanbul Türbeler Müdürlü-

¤ünde korunan etütlük malzeme niteli-

¤indeki çömlek ve seramik parçalar› ile Eyüp Mezarl›klar›ndaki mezar tafllar›

böyle bir görüflü kan›tlamaktad›r. Göz- lem ve analoji yöntemine dayanarak ulaflt›¤›m›z bu görüflün yap›lacak labo- ratuar analizleri ile sorgulanmas› ge- rekmektedir.Bu örneklerle Tekfur Ka- z›lar›nda ele geçirilen bulgular, Y›l- d›z’daki Büyükflehir Belediye Müzesin- deki baz› parçalar ile Çanakkale,Tokat v.b. gibi merkezlerde üretilmifl oldu¤u ileri sürülen çömlekler karfl›laflt›r›l›n- ca yeni düflünceler ortaya at›lacak- t›r.Özellikle su alt› arkeolojisi alanla- r›nda yap›lacak çal›flmalar Haliç’te pek çok yeni örne¤i gün ›fl›¤›na ç›karacak- t›r.

Kuflkusuz Eyüp Belediyesinin örnek bir davran›flla Eyüp’te kurulmas› yo- lunda sa¤lam ad›mlar att›¤› Nezih El- dem Müzesinde sergilenmesi planla- nan çömlek parçalar›, mezar tafllar›, oyuncaklar v.b. gibi Eyüb’ün sanatsal kimli¤ini belgeleyen kültür varl›klar› ile Eyüp Kültür Müdürlü¤ü Arflivlerindeki görsel kaynaklar üzerinde ilerde yap›- lacak çal›flmalar bu hazinenin daha detayl› tan›nmas›na tan›t›lmas›na ve ‹s- tanbul’un tafl› ile topra¤›yla eski bir semti olan Eyüb’ün Türk plastik sanatlar› içinde gereken yeri almas›na olanak sa¤layacakt›r.

39 Gazenfer ‹ltar., Giresun ‹li Sahil fieridindeki Osmanl› Mezar Tafllar› ,2005, G.Ü., Sosyal Bilimler Enstitüsü , Sanat Tarihi Ana Bilim Dal›

24: Cafer Pafla Türbesindeki mezar tafllar›ndan ikisinin

çizimi.