AHMED İSÂ BEK, Tarih-i Bîmâristânhâ der-İslâm (İslam Memleketlerinde Hastaneler Tarihi), Tahran 1371 [Kitap Tanıtımı]

AFIMED ~SA BEK, Tarih-i 131mâristânhâ der-~slâm (~slam

Memleketle-rinde Hastaneler Tarihi), Tahran 1371.

T~ p tarihine ili~kin olarak Dr. Ahmed ~sâ Bek taraf~ndan Arapça kaleme al~nan eser Dr. Nürullah Kesâ'i taraf~ndan Farsça'ya tercüme edilmi~~ ve Muhammed b. Zekeriyâ-yi Râzi'nin ölümünün on ikinci yüzy~l~~ münasebetiyle H. 1371 tarihinde ne~redilmi~tir.

Toplam 229 sayfa olan eserin göz önünde bulundurulmas~~ gereken en önemli özelli~i, muas~r kaynaklar ve vekâyinâmelerden yararlamlarak kaleme al~nm~~~ olmas~d~r. Buna ra~men, kaynaklardan yap~lan baz~~ gereksiz diyalog aktar~mlar~, eserin bilimselli~i aç~s~ndan bir eksiklik olarak de~erlendirilebilir. Fakat eser, ~slam ülkelerinde ortaça~larda tesis edilmi~~ hastaneleri toplu bir biçimde ele almas~~ ve faaliyetlerini konu edinmesi bak~m~ndan yararl~~ bir yap~t niteli-~indedir.

Kitab~n içeri~ine bak~ld~~~nda ~u ~ekilde s~n~fland~r~ld~~~~ görülür: Eser, çevirmenin önsö-züyle ba~lamakta, müellif Dr. Ahmed ~sâ Bek'in hayat~n~~ anlatan k~sa bir bölümle devam et-mekte ve ard~ndan kitab~n yaz~m~ ndaki amaçlar ve içeri~ine ili~kin olarak görü~leri sunulmak-tad~r. Ard~ndan, çe~itli ba~l~klar alt~nda hastaneler tarihine girilmektedir.

~ lk bölümde, Olu~um, Yap~, Doktorlar ve Hastane Giderleri anaba~l~~~~ alt~ nda ~slam tari-hinde hastanelerin ortaya ç~k~~~ , yap~lar~~ ve bünyeleri, doktorlar~ n ve hastanelerin harcamalar~, ayr~ca bu anlamda finanse edilme ~ekilleri hakk~nda bilgi verilerek giri~~ yap~lm~~t~r. Ard~ndan bimaristân, yani hastane kelimesinin anlam~. ~slam tarihinin ilk y~llar~nda, Araplar'da tabiplik müessesesi; ilk hastaneyi kurmu~~ olan ki~i ve hastanenin kurulu~~ ~ekli konu edilmektedir. Sabit ve seyyar olmak üzere hastane çe~itleri; ~slam tarihinde tabiplik mesle~ini icra eden kad~ nlar ve görme özürlü hekimler; hastane yap~s~nda mevcut olan teknik lusunlar; tabiplerin ve hastanenin idaresi; hekimlik mesle~ine ili~kin baz~~ unvanlar (Re 1-etbâ Re 'Isü 'I-kehhâtin, Re 'isü 1-cer- râhin vb gibi) anlauld~ktan sonra, tabiplerin tayini, maa~lar~~ ve tedavi ~ekillerine de~inilmekte-dir. Tabiplerin e~itim ~ekillerine ve bu sürece ili~kin olarak, hasta ile yüz yüze pratik e~itim, kli-nik e~itimi ve t~p okullar~nda verilen e~itim; tabiplik diplomas~mn al~nmas~~ öncesindeki süreç ve diploma çe~itleri; eczac~lar~n e~itim a~amalar~~ anlaulmakta, hisbet ad~~ verilen kontrol ve tenis müessesesi; bu müesseseden sorumlu ve i~levlerini yerine getiren muhtesib; son olarak, tabipler ile eczac~larm tefti~leri hakk~ nda bilgi verilmektedir.

~ kinci bölümde ise, ~slam Ülkeleri Hastaneleri ba~l~~~~ alt~nda Gündi~âpür Hastanesi, M~s~ r Hastaneleri (Zukâkii'l-kandil, Mu'âfir, 'Atik, Ka~~â~in, Sakatiyyin, Salâheddin Eyyûbi veya Nâ-s~ ri, ~skenderiyye, Büyük Mansüri veya Kalavun, Mü'eyyedi hastaneleri gibi) anlaulm~~; Mansûri veya Kalavun Hastanesi ile Mü'eyyedi Hastanesi üzerinde ayr~nt~l~~ bir ~ekilde durulmu~tur. Bu hastaneler ile alakal~~ olarak, hastanelerin yerleri, bina edili~~ nedenleri, hastanelerin yönetimi, yenilenmeleri, hastanelerin kalmulan, yaz~l~~ evraklar~, bunlara ait vak~flar ve valufnameler konu edilmektedir.

Ard~ndan ~rak ve el-Cezire Hastaneleri söz konusu edilmekte ve ~u hastaneler anlat~lmak-tad~r: Berâmike (Bermekiler), Ebu'l-Hasan Ali b. ~sâ, Gulâm Mu`tezid, Seyyide, Muktediri, 113-nül-Furât, Emir Ebu'l-Hasan, Mu'izüddevle b. Büveyh, Ezdi, Muhammed b. Ali, Ws~ t, Fâriki, Bâb-~~ Muhavvel, Musul, Harran, Nusaybin Hastanesi.

Bundan sonra ~am Hastanelerine geçilmekte ve ba~l~klar alt~ nda ~u hastaneler ele al~n-maktad~r: Bir Emevi halifesi taraf~ndan in~a ettirilmi~~ olan Velid b. Abdülmelik Hastanesi, An-

202 KITAP TANITMA

takya, Küçük D~ma~k Hastanesi, Nüreddid Mahmud b. Zengi taraf~ndan bina ettirilen Büyük Nüri Hastanesi tasvir edilmekte ve bu hastanenin tabipleri hakk~nda bilgi verilmektedir. Ard~n-dan Haleb'de bulunan Nüri veya 'Atik ad~yla an~lan ayn~~ hükümdara ait di~er bir hastane, D~~ - ma~k'ta yer alan bir caminin kap~s~na nisbede isindendirilmi~~ olan Bât~-~~ Berid Hastanesi, Hama Hastanesi, Haleb'de bulunan ve ismi belli olmayan ba~ka bir hastane, Kudüs Hastanesi ve bu hastanenin hekimleri hakk~nda bilgi sunulmaktad~r. Daha sonra 'Akka, Safad, Salihiyye veya Kimuri, Cebel, Gazze, Kerek, H~snül-Ekrad, Yeni Haleb veya Argun Kâmili, Dekâki, Remle, Nâblus hastaneleri ile alakah bölümler gelmektedir.

Bir ba~ka ~slam beldesi olan

Ceziretül-'Arab, bu günkü dille Arap Yanmadas~~ hastanele -

Bir sonraki k~s~m ~sfahan, ~irâz, Ni~âbûr, Zerenc, Tebriz, Merv ve Harezm hastanelerinin anlat~ld~~~~

Iran Hastaneleri ad~n~~ ta~~makta olup, bu hastaneler hakk~nda çok k~sa bilgi

Bundan sonra Anadolu-Türk t~p tarihini ilgilendirecek k~s~m olan

Rum Ülkesi veya

Ana-dolu Hastaneleri

Ma~rib Hastanelerinin konu edildi~i k~s~mda Tunus, Merâke~, Fas Seycli Ferec hastaneleri

Endülüs Hastaneleri

Eserin sonunda hastanelerin baz~lar~na ait planlar, d~~~ ve iç cepheleri ile baz~~ hastane kita-belerine ait foto~raflar, yazar~n auflan ve bibliyografya gelmektedir. Kitab~n en sonunda yer alan indeks eserin kullan~m~n~~ oldukça kolayla~ur~r niteliktedir.