Düşük Karbonlu Kalkınma için Çözümsel Tabanlı Strateji ve Eylem Geliştirilmesi Teknik Yardım Projesi

(1)

Türkiye için Ulusal Program 2013 - Katılım Öncesi Yardım Aracı

Düşük Karbonlu Kalkınma için

Çözümsel Tabanlı Strateji ve Eylem Geliştirilmesi Teknik Yardım Projesi

Proje No: EuropeAid/136032/IH/SER/TR Sözleşme No: TR2013/0327.05.01-01/001

Faaliyet 4.2.2. Sektörel Uzun Vadeli Düşük Karbonlu Kalkınma (DKK) Azaltım Seçenekleri

Ankara 2020

(2)

ii

Projenin Adı: Düşük Karbonlu Kalkınma için Çözümsel Tabanlı Strateji ve Eylem Geliştirilmesi Teknik Yardım Projesi

Hizmet Sözleşmesi No: TR2013/0327.05.01-01/001 Proje Kimlik No: EuropeAid/136032/IH/SER/TR Proje Bütçesi: € 3,865,010.00

Başlangıç Tarihi: 29 Mayıs 2017 Bitiş Tarihi / Süresi: 29 Mayıs 2020 / 36 ay

Sözleşme Makamı: Merkezi Finans ve İhale Birimi (MFİH), Ankara, Türkiye Sözleşme Müdürü: Pakize Berna BAYAR

Adres: Hazine ve Maliye Bakanlığı, E-Blok No:36 İnönü Bulvarı 06510 Emek/Ankara / TURKEY

Telefon: + 90 312 295 49 00

Faks: + 90 312286 70 72

E-posta: Berna.Ergun@MFİH.gov.tr

Faydalanıcı: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Türkiye

Adres: Mustafa Kemal Mahallesi Eskişehir Devlet Yolu (Dumlupınar Bulvarı) 9. km. No: 278 Çankaya / Ankara

Telefon: + 90 312 410 10 00

Faks: + 90 312 474 03 35

Yüklenici: Hulla & Co Human Dynamics KG Proje Direktörü: Rade Glomazic

Adres: Kralja Milana 34, 1st Floor, 11000 Belgrat, Sırbistan

Telefon: + 381 11 785 06 30

Faks: + 381 11 264 30 99

E-posta: [email protected] Proje Ekip Lideri: Mykola Raptsun

Adres (Proje Ofisi): Mustafa Kemal Mahallesi, 2138. Sokak, No:5/3, Çankaya/Ankara Telefon / Faks: +90 312 219 41 08

E-posta [email protected]

Raporlama Dönemi - Hazırlayan Aynur Tokel, Kıdemli Veri ve Sektör Görüşme

Uzmanı

Erdinç Ersoy, Kıdemli Sera Gazı Etki Azaltım Uzmanı

Rapor tarihi - Düzenleyen Dr. Mykola Raptsun, Takım Lideri

Bu doküman, Türkiye Cumhuriyeti ve Avrupa Birliği’nin finansal desteği ile hazırlanmıştır.

Yasal Uyarı: Bu yayının içeriğinden yalnızca Hulla & Co Human Dynamics KG liderliğindeki Konsorsiyum sorumludur ve hiçbir şekilde Türkiye Cumhuriyeti ve Avrupa Birliği’nin görüşlerini yansıtmamaktadır.

(3)

iii İçindekiler Tablosu

İçindekiler Tablosu ... iii

Tablolar Listesi ... vi

Kısaltma ve Sembol Listesi ... vii

1. Giriş ... 1

2. Tarım Sektörü İçin Uzun Vadeli Sera Gazı Azaltım Seçenekleri ... 3

2.1. Sektöre Genel Bakış ... 3

2.2. Önerilen uzun vadeli Sera Gazı azaltım seçeneklerinin tanımlanması ... 5

2.2.1. Rasyonda yağ takviyesi kullanımı ... 6

2.2.2. Hayvansal üretim sistemlerinin iyileştirilmesi ... 7

2.2.3. Azot (N) atılımının ve N2O emisyonlarının azaltımı için sığırların protein alımının optimizasyonu ... 9

2.2.4. Merkezi (büyük çiftlik) tip anaerobik çürütücüler (biyogaz tesisleri) ... 10

2.2.5. Mevcut açık gübre depolama tanklarının kaplanması ve gaz yakma sistemi kurulması (süt sığırı çiftlikleri) ... 12

2.2.6. Nitrifikasyon inhibitörleri ... 13

2.2.7. Örtü Bitkileri ... 15

2.2.8. Baklagillerle ürün rotasyonu ... 16

2.2.9. Gübre uygulama oranlarının gerçekçi verim hedeflerine göre ayarlanması .... 17

2.2.10. Toprağa biyoçar (biyokömür) uygulanması ... 18

2.2.11. Azaltılmış toprak işleme veya toprak işlemesiz tarım ... 20

2.2.12. Su yönetimi (sulama ve arazi drenajı) ... 21

2.2.13. Dijital tarım ... 22

2.3. Önerilen uzun vadeli sera gazı azaltım seçeneklerinin özeti ... 25

3. Bina Sektörü için Uzun Vadeli Sera Gazı Azaltım Seçenekleri ... 28

3.2.1. Binalarda enerji tasarruflu cihazların kullanım oranının artırılması ... 33

3.2.2. Geliştirilmiş yalıtım ve enerji tasarruflu pencereler yardımıyla mevcut binaların enerji performansının iyileştirilmesi ... 35

3.2.3. Verimli ısıtma ve soğutma sistemlerine sahip enerji tasarruflu binalar ... 37

3.2.4. Pasif ev ve NSEB dahil yeni bina verimlilik paketleri ... 39

(4)

iv 3.2.5. Yapılandırılmış enerji ve karbon emisyonu dahil olmak üzere bina inşaatı için

yaşam döngüsü değerlendirme stratejilerinin geliştirilmesi ... 41

3.2.6. Binalar için yenilenebilir enerji teknolojilerinin kapasitelerinin geliştirilmesi ... 43

3.2.7. Akıllı bina sistemlerinin enerji performansı için uyarlanması ... 45

3.2.8. Enerji tasarruflu ve iklime duyarlı kentsel yerleşim alanlarının geliştirilmesi ... 46

3.2.9. Kamu farkındalığı oluşturma ve kapasite geliştirme ... 48

3.3. Önerilen uzun vadeli Sera Gazı azaltım seçeneklerinin özeti ... 50

4. Ulaştırma Sektörü için Uzun Vadeli Sera Gazı Azaltım Seçenekleri ... 53

4.2.1. Karayolundan Demiryoluna ve Denizciliğe Geçiş Sağlayan Azaltım Seçenekleri (Hedef-I) 57 4.2.2. Ulaştırma Sistemlerinde Verimliliği Arttırarak Elde Edilecek Azaltım Seçenekleri (Hedef-II) 59 4.2.3. Ulaşım için Düşük Karbonlu Enerji Temini Sağlayan Azaltım Seçenekleri (Hedef-III) ... 62

4.2.4. Türkiye’de Ulaştırma Sektöründe Sera Gazı Azaltım eylemlerinin Değerlendirilmesi ... 64

4.2.5. Türkiye’de Ulaştırma Sektöründe Sera Gazı Azaltım Seçenekleri (AS) ... 71

4.3. Önerilen uzun vadeli Sera Gazı azaltım seçeneklerinin özeti ... 87

5. Atık Sektörü için Uzun Vadeli Sera Gazı Azaltım Seçenekleri ... 90

5.2.1. Atık önleme / azaltım ... 92

5.2.2. Yeniden kullanım ... 94

5.2.3. Atığın toplanması ve taşınması ... 95

5.2.4. Geri dönüşüm ... 97

5.2.5. Biyometanizasyon (anaerobik çürütme) ... 99

5.2.6. Kompostlama ... 101

5.2.7. Termal işleme ... 103

5.2.8. Deponi gazından enerji üretilen veya metanın yakıldığı düzenli depolama sahası 104 5.2.9. Eski atık alanlarının rehabilitasyonu ... 106

5.2.10. Atık su arıtma ve deşarjı ... 106

(5)

v 5.3. Önerilen sektörel Sera Gazı azaltım seçeneklerinin özeti... 109 6. Genel Sonuç ve Öneriler ... 114

(6)

vi

Tablolar Listesi

Tablo 1. Tarım Sektörü için önerilen azaltım seçeneklerinin listesi ... 5

Tablo 2. Tarım sektörü için önerilen sektörel sera gazı azaltım seçenekleri listesi .. 25

Tablo 3. Bina Sektörü için önerilen sera gazı azaltım seçenekleri listesi... 50

Tablo 4. Düşük Karbonlu Kalkınma için Azaltım Seçenekleri , Hedef-I için (Yolcu) .. 57

Tablo 5. Hedef-II için Düşük Karbonlu Kalkınma Azaltım Seçenekleri , (Yolcu) ... 60

Tablo 6. Hedef-II için Düşük Karbonlu Kalkınma Azaltım Seçenekleri , (Yük) ... 61

Tablo 7. Hedef-II için Düşük Karbonlu Kalkınma Azaltım Seçenekleri , (Genel) ... 61

Tablo 8. Hedef-III için Düşük Karbonlu Kalkınma Azaltım Seçenekleri , ... 63

Tablo 9. Ulaştırma Sektörü için Seçilen Azaltım eylemleri (AE) ... 65

Tablo 10. Ulaştırma Sektörü için Destekleyici eylemler (DE) ... 66

Tablo 11. Anket cevaplarına bağlı olarak önerilen azaltım seçeneklerinin seçimi .... 70

Tablo 12. Ulaştırma Sektörü için önerilen sektörel Sera Gazı azaltım seçeneklerinin listesi ... 87

Tablo 13. 11. Kalkınma Planında yer alan 2023 Hedefleri ... 90 Tablo 14. Atık Sektörü için önerilen sektörel Sera Gazı azaltım seçenekleri listesi 109

(7)

vii

Kısaltma ve Sembol Listesi

£ İngiliz Sterlini

AB Avrupa Birliği

ABD/ $ Amerikan Doları AÇD Atık Çerçeve Direktifi

AE Azaltım Eylemi

AGKS Diferansiyel Global Konumlandırma Sistemleri

AKAKDO Arazi Kullanımı, Arazi Kullanım Değişikliği ve Ormancılık AR&GE Araştırma ve Geliştirme

AS Azaltım Seçeneği

AUS Akıllı ulaşım sistemi AVRO/ € Avrupa Birliği Para Birimi BEP Bina Enerji Performansı BKA Belediye Katı Atık

BMÇP Birleşmiş Milletler Çevre Programı

BMİDÇS Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi BRT Hızlı Otobüs Taşımacılığı

C Karbon

CAP Ortak Tarım Politikası CAPEX Sermaye artırımı CBS Coğrafi Bilgi Sistemleri

CH4 Metan

CHP Kombine Isı ve güç CNG Sıkıştırılmış doğal gaz

CO2 Karbon dioksit

CO2e Karbondioksit eşdeğeri COD Kimyasal oksijen ihtiyacı ÇŞB Çevre ve Şehircilik Bakanlığı

DCD Disiyandiyamit

DHT Değişken Hız Teknolojisi EA Elektrikli araç

EBRD Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası

(8)

viii EPA Amerika Birleşik Devletleri Çevre Koruma Ajansı

FAO Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü

GFK Bilgiden Büyüme

GHG Sera gazı

Gt Giga ton

HRS Hafif raylı sistem HT Hızlandırılmış Tren IEA Uluslararası Enerji Ajansı

INDC Niyet edilmiş Ulusal olarak Belirlenmiş Katkı IPCC Hükümetler arası İklim Değişikliği Paneli İYM İçten yanmalı motor

KDT Kentsel demiryolu taşımacılığı

Kt Kilo ton

LCA Yaşam döngüsü değerlendirmesi

LCDTR Düşük Karbonlu Kalkınma için Çözümsel Tabanlı Strateji ve Eylem Geliştirilmesi Teknik Yardım Projesi

LDV Hafif Hizmet Araçları LPG Sıvılaştırılmış Petrol Gazı MACC Marjinal Azaltım Maliyet Eğrisi MBİ Mekanik Biyolojik İşlem

MİB Merkezi İş Bölgesi

Mt Milyon ton

Mtoe Milyon ton petrol eşdeğeri

N Azot

N2O Di azot monoksit

NSEB Neredeyse sıfır enerjili binalar

OECD Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü OPEX İşletme giderleri

Pax Yolcu

SKH Sürdürülebilir Kalkınma Hedefi STK Sivil toplum kuruluşu

SUMP Sürdürülebilir Kentsel Hareketlilik Planı

(9)

ix

Surb Banliyö

t Ton

TT Toplu Taşıma

UBK Ulusal Belirlenmiş Katkı

UİDEP Ulusal İklim Değişikliği Eylem Planı UİDS Ulusal İklim Değişikliği Stratejisi

UİDUSEP Ulusal İklim Değişikliğine Uyum Stratejisi ve Eylem Planı

Urb Kentsel

USDA Amerika Birleşik Devletleri Tarım Bakanlığı VKT Seyahat edilen kilometre

WTE Atıktan enerji Xşehir Şehirlerarası YHT Yüksek Hızlı Tren

(10)

1

1. Giriş

Bu rapor, Avrupa Birliği (AB) tarafından finanse edilen “Düşük Karbonlu Kalkınma için Çözümsel Tabanlı Strateji ve Eylem Geliştirilmesi Teknik Yardım Projesi” nin 4.2. faaliyeti kapsamında hazırlanmıştır.

Projenin genel hedefi, bilimsel kanıtlara uygun olarak iklim değişikliği etkilerini azaltmak için küresel çabalara katkıda bulunmak için Türkiye’deki antropojenik sera gazı (GHG) emisyonlarının azaltımıdır.

Projenin özel hedefi, iklime dayanıklı düşük karbonlu kalkınmaya yönelik, orta ve uzun vadeli iklim eylemine hazırlık için ulusal ve yerel kapasitenin artırılmasıdır. Bu hedef doğrultusunda, özellikle Ulusal İklim Değişikliği Eylem Planı’nda UİDEP)¹ yer alan binalar, atık, ulaştırma ve tarım sektörleriyle ilgili maliyet etkin iklim değişikliği azaltım eylemlerine odaklanarak AB iklim politikaları ve mevzuatı ile uyumlu düşük karbonlu kalkınmanın uzun vadede desteklenmesi için analitik temel sağlanmasıdır.

Projenin amacına, birbirinden ayrı ancak birbiriyle yakından bağlantılı dört sonucun elde edilmesi ile ulaşılacaktır:

▪ Sonuç 1/ (Bileşen 1): İklim değişikliği ile ilgili mevcut stratejilerin gözden geçirilmesi.

▪ Sonuç 2 / (Bileşen 2): AB iklim müktesebatı için düzenleyici ve sektörel etki değerlendirmelerinin hazırlanması.

▪ Sonuç 3 / (Bileşen 3): Ulusal İklim Değişikliği Eylem Planı (UİDEP) kapsamında bina, atık, ulaştırma ve tarım sektörleri için belirlenen faaliyetlerin emisyon azaltım potansiyellerinin ve maliyetlerinin belirlenmesi.

▪ Sonuç 4 / (Bileşen 4): Uzun vadede yeşil büyüme sağlayacak stratejiler ve eylemler için çözümsel bir taban geliştirilmesi.

Bileşen 4’ün amacı, sağlam, güvenilir ve sürdürülebilir bir kurumsal kapasite ile Türkiye için uzun vadeli düşük karbonlu yol haritasını sağlamak için modelleme araçlarıyla desteklenmiş analitik yaklaşım geliştirmektir. Bileşen 4, binalar, atık, ulaştırma ve tarım sektörleri için sera gazı senaryosu geliştirilmesini kapsamakta ve iklim, büyüme ve enerji güvenliği perspektifleriyle Türkiye’ye büyük fayda sağlayacak karbon azaltım eylemlerini belirlemeyi amaçlamaktadır.

Faaliyet 4.2, seçilen sektörlerde iklim, büyüme ve enerji güvenliğini bağdaştırma bakış açısıyla Türkiye’ye önemli faydalar sağlayan karbon azaltım eylemlerinin belirlenmesine odaklanmaktadır.

1 Türkiye Cumhuriyeti Ulusal İklim Değişikliği Eylem Planı (2011-2023), Ankara, 2011

(11)

2 Bu faaliyetin amacı, MACC analizinin yanı sıra tarım, bina, ulaştırma ve atık sektörleri için en umut verici sera gazı azaltım eylemlerinin bir listesini sağlamaktır. Temel amaçlardan bir diğeri ise, önerilen sektörel uzun vadeli sera gazı azaltım seçeneklerinin bir listesini ve tanımını sağlamaktır.

Faaliyet 4.2 kapsamındaki temel çıktılar:

▪ En umut verici Sera Gazı azaltım eylemleri raporu,

▪ Sektör bazında uzun vadeli sera gazı azaltım seçenekleri raporu,

▪ Marjinal azaltım maliyet eğrisi (MACC) analizi raporu.

Bu rapor tarım, bina, ulaştırma ve atık sektörleri için sektörel, uzun vadeli sera gazı azaltım seçeneklerine odaklanmıştır. Sektörel uzun vadeli sera gazı azaltım seçeneklerinin bir listesini sağlamak için Teknik Yardım Ekibi (TYE), ulusal ve uluslararası iklim değişikliği politikasının yanı sıra Türkiye’de uygulanabilir en iyi sektörel uzun vadeli sera gazı emisyon azaltım seçeneklerine ilişkin uluslararası deneyimleri de gözden geçirmiştir. Temel odak noktası, önemli ölçüde sera gazı azaltım potansiyeli olan maliyetsiz ve düşük maliyetli seçeneklerdir.

Kilit proje paydaşları ve hedef gruplar arasında şunlar yer almaktadır:

▪ Çevre ve Şehircilik Bakanlığı - birincil proje faydalanıcısı

▪ Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı

▪ Tarım ve Orman Bakanlığı

▪ Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı

▪ Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK)

▪ Yerel düzeydeki devlet kurumları

▪ Diğer devlet kurumları

▪ STK’lar ve özel sektör - bina, ulaştırma, atık ve tarımın kilit sektörlerine odaklanarak

▪ Akademik kurumlar ve araştırma kurumları

Projenin uygulanması, Human Dynamics (Avusturya) liderliğindeki uluslararası bir konsorsiyum tarafından yönetilmektedir ve Konsorsiyum ayrıca AESA (Belçika) ve Bölgesel Çevre Merkezini (REC-Macaristan ve Türkiye) içermektedir. Her üç yüklenici şirketin de, iklim değişikliğiyle ilgili konularda çalıştıklarına dair kapsamlı kayıtları ve Türkiye’de proje uygulama konusunda önemli deneyimleri bulunmaktadır.

Bu rapor altı bölümden oluşmaktadır. Raporun 1. Bölümünde yer alan girişin ardından 2-5. Bölümlerde sırasıyla, tarım, bina, ulaştırma ve atık sektörleri için ilişkin kısa bilgiler, önerilen sektörel sera gazı azaltım seçenekleri ve bu seçeneklerin, ulusal ve / veya uluslararası politikalar ile bağlantısı sunulmuştur. 6. Bölümde ise her sektör için genel sonuçlar sunulmaktadır.

(12)

3

2. Tarım Sektörü İçin Uzun Vadeli Sera Gazı Azaltım Seçenekleri

2.1. Sektöre Genel Bakış

Tarım sektöründe sera gazı azaltım faaliyetleri, ulusal sürdürülebilir kalkınma bağlamında sürdürülmelidir. Politika öncelikleri ve hedeflerine, siyasi olarak zorunlu süreçlerle onaylanan ulusal ve sektörel kalkınma planlarında verilmiştir.

Ulusal İklim Değişikliği Eylem Planı (UİDEP, 2011-2023)¹ aşağıdaki yöntemlerle sera gazı emisyonlarının azaltımını öngörmektedir:

▪ Doğal kaynakların korunması, ve

▪ Tarım sektöründe enerji tüketiminin asgari düzeye düşürülmesi.

Tarım sektörü, Türkiye 11. Kalkınma Planında öncelikli kalkınma alanlarından biri olarak sınıflandırılmaktadır. Temel amaç, çevresel, sosyal ve ekonomik açıdan sürdürülebilir, arz ve talep dengelerini göz önünde bulunduran ve ülke halkının yeterli ve dengeli beslenmesini sağlayan bir üretim yapısı ile uluslararası rekabet gücünü arttıran, etkin bir tarım sektörü yaratmaktır.

Tarım sektörü Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerine (SKH) ulaşmada kritik bir rol oynamaktadır. On yedi hedefin üçünde sektörün önemi vurgulanmaktadır.

“Sıfır Açlık” başlıklı SKH 2 kapsamında, sektörün sürdürülebilir olması hedeflenmektedir. Bu amaçla, bu hedefe ulaşmak için gereken temel ihtiyaçlar, Strateji ve Bütçe Başkanlığı tarafından Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri Değerlendirme Raporunda belirlenmiştir² . Bu ihtiyaçlar şunlardır:

▪ Beslenme kalitesini artırmak

▪ Yerli üretim ile dengeli ve yeterli beslenme için gerekli gıda çeşitliliğinin sağlanması

▪ Tarımsal verimliliğin artırılması

▪ Dayanıklı tarım uygulamalarında ilerlemeyi sürdürmek

▪ Fiyat dalgalanmalarını kontrol altında tutmak

▪ Kırsal yoksulluğu en aza indirmek

▪ Hassas tarım uygulamalarının genişletilmesi

▪ Genetik çeşitliliğin korunması

▪ Genetik çeşitliliği ve biyolojik çeşitliliği korumak, biyoteknolojik ve genetik saldırılara karşı önlem almaktır.

“İklim Eylemi” başlıklı 13. SKH kapsamında, sektörün bu hedefe, aşağıdaki yollarla katkıda bulunması beklenmektedir:

2 Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları Değerlendirme Raporu (2019), http://www.sbb.gov.tr/wp-

content/uploads/2020/03/Surdurulebilir-Kalkinma-Amaclari-Degerlendirme-Raporu_13_12_2019-WEB.pdf

(13)

4

▪ Tarımda su tasarrufunun teşviki,

▪ Tarım arazilerinin korunması,

▪ Erozyonla mücadele,

▪ Tarımsal üretim ve hayvancılıkta, kuraklığa dayanıklı türlerin seçiminin önemi.

“Sudaki Yaşam” başlıklı SKH 14 kapsamında sektör, iyi tarım uygulamalarının teşvik edilmesi eylemiyle temsil edilmektedir. ²

Tarımın hem iklim değişikliğine katkıda bulunması hem de iklim değişikliğinden etkilenmesi göz önüne alındığında, çevresel kaygıları da dikkate alarak artan nüfus ve kişi başına düşen gelir ile birlikte sektörü sürdürülebilir hale getirmenin bir yolunu bulmak bir zorunluluktur.

Türkiye’nin tarım sektörü için hesaplanan toplam emisyon değeri 2018 yılı için 64,9 Mt CO2e olup bu değer, AKAKDO sektörü dahil olmak üzere toplam emisyonlarının

%15,2’sini ve AKAKDO sektörü hariç tüm emisyonların %12,5’ini teşkil etmektedir.

Toplam tarımsal emisyonlarda en büyük pay hayvancılığa aittir ve burada büyükbaş hayvancılık tüm hayvancılık emisyonlarının yaklaşık %77’sinden (enterik fermantasyon ve gübre yönetimi) sorumludur.³

Türkiye’nin 2018 yılı tarım sektörü sera gazı emisyon kaynakları aşağıdaki beş kaynak kategorisine ayrılabilir: enterik fermantasyon (%49,4; CH4), gübre yönetimi (%13,0 - hem CH4 hem de N2O), tarım toprakları (%35,0) - N2O), pirinç ekimi (%0,4 - CH4) ve tarımsal artıkların (%0,3 - CH4 ve N2O) tarlada yakılması, üre uygulamaları. (%1,9 - CO2).³

Türkiye, dünya çapında önemli bir tarımsal ürün üreticisi ve ihracatçısıdır. Üstelik tarımsal vizyonu, nüfusuna yeten, en kaliteli ve güvenli gıdayı sağlamak, tarımsal ürünlerde net ihracatçı konumunu iyileştirmek ve global alanda ilk beş üretici arasında yer almayı hedefleyerek, global pazardaki rekabet gücünü arttırmaktır.⁴

Türkiye, iklim değişikliğine karşı en savunmasız bölgelerden biri olan Akdeniz iklim kuşağında yer almaktadır. Bu bölgenin iklim değişikliğinden kaynaklanan ve sektörü etkileyen başlıca sorunları; (i) yağış rejimlerindeki değişiklikler, (ii) yıllık sıcaklık artışları, (iii) kuraklıkların yoğunluk ve süresinde artış ve (iv) topraktaki organik karbon içeriğinde azalma. Bu problemlerden dolayı Türkiye’deki sektör, verim, üretim, çiftçi geliri ve refahındaki azalmalar açısından olumsuz etkilenmektedir.⁵

3 UNFCCC, 2020 Türkiye Sera Gazı Envanteri, https://unfccc.int/documents/223579, 4 LCDTR, 2018, Faaliyet 1.2 kapsamında talep durum raporu.

5 Dellal. İ., Unüvar F. İ. (2019). Effect Of Climate Change On Food Supply Of Turkey. Journal of Environmental Protection and Ecology, 20(2), 692-700.

(14)

5 Uzun vadeli planlar çerçevesinde, bu çalışma Türkiye’nin 11. Kalkınma planını, Ulusal İklim Değişikliği Eylem Planını (2011-2023), SKH’leri ve sektörle ilgili diğer strateji ve kanunları destekleyen en yaygın sera gazı azaltım seçeneklerini gözden geçirmeyi amaçlamaktadır.

2.2. Önerilen uzun vadeli Sera Gazı azaltım seçeneklerinin tanımlanması Özellikle Türkiye’nin yeni Ulusal İklim Değişikliği Eylem Planının (UİDEP) hazırlanması için, karar vericilere öneriler ve politikaya ilişkin tavsiyeler sunmak amacıyla, bazıları mevcut UİDEP ile uyumlu olan on üç uzun vadeli sera gazı azaltım seçeneği tarım sektörü altında önerilmektedir (Tablo 1). Ayrıca, bunlar bazı OECD ülkelerinde yaygın olarak uygulanan ve uzman görüşlerine göre uzun vadede Türk tarım sistemine kolayca adapte edilebilecek en etkili sera gazı azaltım potansiyeline sahip seçenekler olarak da düşünülebilir.

Önerilen seçeneklere ek olarak (Tablo 1), uzun vadede sera gazı emisyonlarını azaltmak için sektöre ilave öneriler de bulunulabilir. Örneğin, çeltik tarımı uygulamalarındaki değişiklikler, kireç ve üre uygulamalarının kontrol altına alınması, anız yakılmasının önlenmesi ve mobil makinelerde enerji verimliliğini artırmak, uygulanabilecek diğer seçenekler veya uygulamalar arasındadır.

Tablo 1. Tarım Sektörü için önerilen azaltım seçeneklerinin listesi

No Kategori Önerilen azaltım seçenekleri Hedeflenen sera

gazları

1

Hayvan Yönetimi

Rasyonda yağ takviyesi kullanımı CH4

2 Hayvansal üretim sistemlerinin iyileştirilmesi CH4

3 N atılımının ve N2O emisyonlarının azaltımı için sığırların protein

alımının optimizasyonu N2O

4 Merkezi (büyük çiftlik) tip anaerobik çürütücüler (biyogaz tesisleri) CH4, N2O

5 Mevcut açık gübre depolama tanklarının kaplanması ve gaz

yakma sistemi kurulması (süt sığırı) CH4, N2O

6

Toprak yönetimi

Nitrifikasyon inhibitörleri N2O

7 Örtü bitkileri N2O

8 Baklagillerle ürün rotasyonu N2O

9 Gübre uygulama oranlarının gerçekçi verim hedeflerine göre

ayarlanması N2O

10 Toprağa biyokömür (biyoçar) uygulanması N2O

11 Azaltılmış toprak işleme veya toprak işlemesiz tarım N2O, CO2

(15)

6

12 Su yönetimi (sulama ve arazi drenajı) N2O, CO2

13 Dijital tarım N2O, CO2

Proje ekibinin ilk bulgularını paylaşmak amacıyla, 15 Mayıs 2020 tarihinde tarım sektörü paydaşları ile bir çevrimiçi istişare toplantısı yapıldı. Toplantı sırasında, bu on üç adet uzun vadeli sera gazı azaltım seçeneği sunuldu ve katılımcılardan çok faydalı geri bildirimler alındı. Buna ek olarak, her seçeneğin önceliğini uzun vadede değerlendirmek için katılımcılar arasında bir anket yapılmıştır. Anket sonucunda, bazı seçeneklerin uygulanması için çok sınırlı engellerin olduğu, bazılarının da uygulanmasının zor olduğu belirlenmiştir. Her bir seçenek için anket katılımcıları tarafından yapılan değerlendirmenin sonucu, ilgili etki azaltım seçeneğinin tanımlandığı bölümün sonunda verilmiştir.

2.2.1. Rasyonda yağ takviyesi kullanımı

Bu seçenek, geviş getiren hayvanlardan kaynaklanan enterik CH4 emisyonlarının sınırlandırılmasını hedefler.

OECD raporu⁶kapsamında derlenen bir dizi çalışmaya göre, ayçiçek yağı, pamuk yağı ve bunun gibi herhangi bir yağ takviyesi kullanmak, hayvanlardan kaynaklı CH4

emisyonlarının azaltımına katkıda bulunabilir. Her %1 yağ ilavesinde, CH4 emisyonları tüm geviş getiren hayvanlar için yaklaşık %4 oranında azalır. Bununla birlikte, günlük yem rasyonlarına ek yağlar, yağ asitleri veya diğer lipit kaynaklar ile takviye edilmesi yoluyla üreticiler, hem sığırların enerji gereksinimlerini karşılar hem de CH4 üretimini azaltabilirler.

Bu seçenek aynı zamanda LCDTR projesi kapsamında analiz edilen tarım sektöründen kaynaklı sera gazı azaltım eylemlerinden biri olarak incelenmiştir. Sığır diyetine yağ takviyesi olarak ayçiçek yağı önerilmiştir. Modelleme çalışması sonucunda, sera gazı yıllık %6,7 oranına kadar azaltılabilmiş ve bu seçeneğin etki azaltım maliyeti 2050 yılı için 139 ABD doları / ton / yıl ⁷ olarak belirlenmiştir.

Bu seçenek, Türkiye’nin Ulusal Sera Gazı envanterine göre sektör temelli emisyonların yaklaşık %49’unu oluşturan enterik fermantasyondan kaynaklı CH4

emisyonlarını azaltımı hedeflediği için önerilmektedir. Ayrıca, aynı amacı güden diğer seçeneklerle karşılaştırıldığında (örneğin; diyette propiyonat öncüleri kullanmak, rumendeki metanojenik bakterilere karşı aşılama yapılması), bu seçenek Türkiye

6 MacLeod, M. et al. (2015), “Cost-Effectiveness of Greenhouse Gas Mitigation Measures for Agriculture: A Literature Review”, OECD Food, Agriculture and Fisheries Papers, No. 89, OECD Publishing, Paris. http://dx.doi.org/10.1787/5jrvvkq900vj-en 7 LCDTR, 2019, 3.1&3.2 faaliyetleri kapsamında emisyon azaltım potansiyeli ve maliyet raporları,

http://www.lowcarbonturkey.org/technical-reports-c3/

(16)

7 hayvancılık sektörü için daha uygundur. Gerekli destek mekanizması ile birlikte, uzun vadede bu seçenek uyarlanabilir. Kısa vadede ise, bölgesel düzeyde uygulama önerilebilir.

Bu seçenek mevcut UİDEP (2011-2023) kapsamında bulunmamaktadır. Ancak, hayvansal üretimden kaynaklanan sera gazı emisyonlarının sınırlandırılması ile ilgili faaliyet alanı altında sınıflandırılabilir ve uzun vadede, çiftçilerin eğitim seviyelerini artırmak üzere gerekli destek / teşvik mekanizmasının kurulması ile uyarlanabilir.

Seçeneğin güçlü yanları, zayıf yanları, fırsatları ve tehditleri aşağıda verilmiştir.

Güçlü yanlar ve fırsatlar:

▪ LCDTR projesinin sera gazı modelleme çalışmasına göre, diğer modellenen eylemler ile kıyaslandığında, sera gazı azaltım potansiyeli en yüksek seviyede olan eylemdir.

▪ Türkiye’nin hayvan kayıt sistemi, uygulamada bu seçeneği destekleyebilir.

▪ Çiftçilerin farkındalık ve eğitim düzeylerinin artması bir fırsat olarak görülebilir Zayıf yanlar ve tehditler:

▪ Yağ takviyesi tedarikinde talep problemleri yaratabilir.

▪ Yağ takviyeleri, sera gazının azaltımı konusunda önemli ölçüde umut verici olsa da, nispeten pahalıdır ve bir çiftlik veya hükümet politikası perspektifinden düşük maliyetli bir azaltım seçeneği olması pek olası değildir.

İstişare toplantısı sırasında yapılan anket sonucuna göre bu seçenek, bir sonraki UİDEP’de öncelik verilmesi gereken seçeneklerden biri olarak görülmemiştir.

2.2.2. Hayvansal üretim sistemlerinin iyileştirilmesi

Bu seçenek, hayvansal üretimden kaynaklanan CH4 emisyonlarının azaltımı için mevcut potansiyeli açısından ele alınmıştır.

Yetiştiricilik ve ikame düve sayısının azaltılması gibi daha iyi yönetim uygulamaları yoluyla verimliliği artırmak, genellikle birim hayvansal ürün başına CH4 emisyonunu azaltır ⁸. Metan üretiminin azaltılması için sığırların doğrudan seçilmesi önerilmiş olsa

8 Smith, Pete & Martino, Daniel & Cai, Zucong & Gwary, Daniel & Janzen, H. & Kumar, Pushpam & McCarl, Bruce & Ogle, Stephen & O'Mara, Frank & Rice, Charles & Scholes, Bob & Sirotenko, Oleg & Howden, Stuart & Mcallister, Tim & Pan, Genxing & Romanenkov, Vladimir & Schneider, Uwe & Towprayoon, Sirintornthep & Wattenbach, Martin & Smith, Jo. (2008).

Greenhouse gas mitigation in agriculture. Philosophical transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological sciences. 363. 789-813. 10.1098/rstb.2007.2184.

(17)

8 da yetiştiricilik programlarına uygun bir miktarda metan emisyonlarının doğru bir şekilde ölçülmesindeki zorluklar nedeniyle hala uygulanabilir değildir.⁹

Verim artışı ile et üretimi için yetiştirilen hayvanlar kesim ağırlığına daha erken bir yaşta ulaşır ve yaşam boyu ürettikleri emisyon da daha az olur. Ancak bu tür uygulamaların bütün sisteme olan etkileri her zaman emisyonların azalması ile sonuçlanmayabilir. Örneğin, daha yüksek verimli türlerin yetiştirilmesi için süt sığırlarının yoğun bir şekilde seçilmesi, doğurganlığı azaltarak sürüde daha fazla ikame düve ihtiyacı doğurabilir.

Kısaca bu seçeneğin temel amacı, daha verimli türlerin yetiştirilmesini teşvik etmektir.

Dolayısıyla, aşağıdaki nedenlerden dolayı sera gazlarında bir azalma sağlayabilir:

▪ Hayvandan daha fazla üretkenlik ve verim elde edilmesi ile dolaylı olarak sera gazlarının azaltımı (örneğin aynı sayıda inek ile daha fazla süt üretimi);

▪ Artan verimlilik ile et sığırlarının yaşam döngüsü emisyonlarının azaltımı.

▪ Enterik CH4 emisyonlarında azaltım (sığır ve koyun gibi geviş getiren hayvanlar için)

OECD’nin literatür gözden geçirme çalışmasına göre ⁶, her hayvan için %5 ila %14 arasında enterik CH4 azaltımı, on yılın üzerinde bir sürede gerçekleştirilebilmektedir ve bu çalışmanın etki azaltım maliyetinin 0 ila 18 AVRO/ ton CO2e arasında olduğu belirlenmiştir.⁶

Türkiye’de sığır yetiştiriciliğini geliştirme çalışmaları devam etmektedir. UİDEP (2011- 2023)¹‘de, “et ve süt üretimi için yüksek genetik performanslı hayvan yetiştiriciliği sağlamak için önlemleri tanımlama” eylemi bu seçeneği belirli bir ölçüye kadar destekler.

Bu seçeneğin güçlü, zayıf yönleri, fırsatları ve tehditleri aşağıda verilmiştir.

Güçlü yönler ve fırsatlar:

▪ Uzun vadede, hayvansal üretimden yüksek düzeyde sera gazı emisyonunun azaltımı sağlanabilir.

▪ Türkiye’nin hayvan kayıt sistemi, uygulamada bu seçeneği destekleyebilir.

▪ Hayvan başına süt ve et veriminde artış sağlanır.

▪ Hayvan üretiminin azalmasına bağlı diğer çevresel faydalar sağlanır.

▪ Çiftçilerin farkındalık ve eğitim düzeylerinin artması bir fırsat olarak görülebilir.

▪ Amonyak emisyonları ve su kirliliğinin azalması sağlanır⁶

9 Bellarby, Jessica & Foereid, Bente & Hastings, Astley. (2008). Cool Farming: Climate Impacts of Agriculture and Mitigation Potential.

(18)

9

▪ UİDEP’de belirtildiği gibi, bu seçenek şu anda devlet tarafından desteklenmektedir ve Türkiye’de sınırlı bir kapsam dahilinde uygulanmaktadır.

Bu, uygulama seviyesini genişletmek için bir fırsat olarak görülebilir Zayıf yönler ve tehditler:

▪ Hayvansal üretim maliyetlerinin yüksek olması.

▪ Artan verim, sığırlar için daha fazla konsantre kullanılmasını gerektirebilir ve bunun da otlaktan ekilebilir araziye geçiş yönündeki arazi kullanım değişikliği üzerinde olumsuz etkisi olabilir.⁶

▪ Genetik iyileştirme konusundaki farkındalığın düşük olması ve / veya bunu benimseme konusundaki istekliliğin az olması.

İstişare toplantısı sırasında gerçekleştirilen anket sonucunda bu seçenek, bir sonraki UİDEP kapsamında öncelik verilmesi gereken seçeneklerden biri olarak görülmüştür.

2.2.3. Azot (N) atılımının ve N2O emisyonlarının azaltımı için sığırların protein alımının optimizasyonu

Bu seçenek, gübre yönetiminden kaynaklanan N2O emisyonlarını azaltmayı hedefler.

N2O araştırmasında, otlak hayvanlardan atılan azot (N) miktarının azaltımı bir önceliktir, çünkü bu N2O kaynağı, otlaklardan kaynaklanan toplam küresel N2O emisyonlarının yaklaşık %90’ını oluşturmaktadır. Sığır diyetlerindeki toplam N içeriğinin ve / veya N sindiriminin azaltılması, otlatma sürecinde atılan N miktarını azaltacaktır. Bazı durumlarda yüksek N içerikli çimenlerin, mısır silajı gibi düşük N içerikli yüksek enerjili yemlerle değiştirilmesi bir çözüm olabilir. Bu çözüm, diyeti değiştirmek için daha fazla fırsatın bulunduğu mandıra sektörü için daha fazla uygulanabilir.¹⁰

Yeni Zelanda’da da yapılan bir çalışmaya göre, sığır diyetinde yüksek N içerikli çimenlerin mısır silajı ile değiştirilmesi sonucunda, gübre içindeki N miktarı 345 kg / ha /yıldan 318’e düşerek N2O emisyonunun 218’den 159 t CO2e / yıla (%27) düşürülmesi sağlanmıştır.¹⁰

Pellerin vd.ye göre.¹¹, hayvan başına sera gazının 0.12 ton CO2e azaltımı, yıllık olarak hayvan başına 0.11 AVRO maliyet tasarrufunu beraberinde getirmektedir.

10 Clark, Harry & Pinares-Patino, Cesar & De Klein, Cecile. (2015). Methane and nitrous oxide emissions from grazed grasslands. Grassland, a Global Resource. XX International Grassland Congress. 270-293.

11 Pellerin, Sylvain & Bamière, Laure & Angers, Denis & Béline, Fabrice & Benoit, Marc & Butault, Jean-Pierre & Chenu, Claire

& Colnenne, Caroline & De Cara, Stéphane & Delame, Nathalie & Doreau, Michel & Dupraz, Pierre & Faverdin, Philippe &

Garcia-Launay, Florence & Hassouna, Mélynda & Hénault, Catherine & Jeuffroy, Marie-Helene & Klumpp, Katja & Metay, Aurélie & Chemineau, Philippe. (2017). Identifying cost-competitive greenhouse gas mitigation potential of French agriculture.

Environmental Science & Policy. 77. 130-139. 10.1016/j.envsci.2017.08.003.

(19)

10 Bu seçeneğin önerilme nedeni, hayvan kayıt sistemi sayesinde Türkiye’deki uygulanabilirliğinin yüksek olmasıdır. Çiftçilere eğitim seviyelerini artırmak için gerekli destek / teşvik mekanizmasının kurulması ile uzun vadede adapte edilebilir.

Bu seçenek UİDEP (2011-2023) kapsamında bulunmamaktadır ancak, hayvansal üretimden kaynaklanan sera gazı emisyonlarının sınırlandırılmasına yönelik eylem alanı altında kategorize edilebilir.

Seçeneğin güçlü yönleri, zayıf yönleri, fırsatları ve tehditleri aşağıda verilmiştir.

▪ Diğer ülkelerdeki uygulamalara dayanarak, bu seçenek bir azaltım maliyetine yol açmaz.

▪ Türkiye’nin hayvan kayıt sistemi uygulamada bu seçeneği destekleyebilir.

▪ Nitrat sızıntısını önleyerek, toprak ve su kirliliğinin azaltımına katkıda bulunur.

▪ Üst seviyede uygulanabilirliğe sahiptir.

Zayıf yönler ve tehditler:

▪ Ürün temininden dolayı rasyonun hazırlanmasındaki zorluklar.

▪ Yanlış uygulandığında hayvansal üretim veriminin azalmasına neden olabilir.

▪ Çiftçilerin farkındalığının düşük olması ve / veya uygulama isteklerinin az olması

İstişare toplantısında yapılan anket sonucunda, bu seçenek bir sonraki UİDEP için öncelik verilmesi gereken seçeneklerden biri olarak değerlendirilmemiştir.

2.2.4. Merkezi (büyük çiftlik) tip anaerobik çürütücüler (biyogaz tesisleri) Bu seçenek, gübre yönetiminden kaynaklanan CH4 ve N2O emisyonlarının azaltımını hedefler.

Hayvan gübreleri, depolama ve taşınma sırasında önemli miktarlarda N2O ve CH4

emisyonu yayabilir. Sulu (örn. Bulamaç) ya da kuru (örn. Çiftlik avlusu gübresi) olarak depolanabilen hayvan gübresini yönetmenin birkaç yolu vardır. Metan emisyonları, genellikle sıvı halde olan gübre yönetimi (lagün veya tutma tankları) sırasında ya da gübre sıvı olarak depolandığında ortaya çıkar. Tarlalarda ve meralarda biriken veya kuru halde ele alınan gübre önemli miktarda metan üretmez. Dünya çapında sığır, domuz ve kümes hayvanlarının (tavuk) gübreleri, biyogaz enerjisi elde etmek için en yaygın kullanılan gübrelerdir.¹²

12 Ersoy, Erdinc & Ugurlu, Aysenur. (2020). The potential of Turkey's province-based livestock sector to mitigate GHG emissions through biogas production. Journal of Environmental Management. 255. 10.1016/j.jenvman.2019.109858.

(20)

11 Bu seçenek, tarımsal sera gazı azaltım eylemlerinden biri olarak, LCDTR projesi kapsamında incelenmiştir ve modelleme çalışması sonucunda, sera gazı azaltım potansiyelinin yılda %2,7’ye kadar olabileceği hesaplanmıştır⁷. Ayrıca, kapsamlı analiz sonuçlarına göre, bu sektördeki en umut verici sera gazı azaltım eylemlerinden biri olarak seçilmiştir.

Türkiye için sığır ve tavuk, yüksek gübre toplanabilirliği ve yüksek biyogaz verimi nedeniyle biyogaz üretimi için en uygun hayvanlardır. Türkiye, çok sayıda hayvan çiftliği ile önemli bir potansiyele sahip olsa da, bu potansiyel biyogaz üretimi için bugüne kadar etkili bir şekilde kullanılmamıştır.

UİDEP (2011-2023)¹ içeriğinde yer alan “Hayvan kaynaklı gübrelerin yönetimi ve kullanımı için eğitim programlarının hazırlanması ve biyogaz üretim tesislerinin kurulması” faaliyeti, bu seçeneği belirli bir ölçüde desteklemektedir.

Seçeneğin güçlü, zayıf yönleri, fırsatları ve tehditleri aşağıda verilmiştir.

▪ Yüksek sera gazı azaltım potansiyeli

▪ Çiftçilerin farkındalık ve eğitim düzeyinin artması

▪ Yeni istihdam olanakları yaratma

▪ Çiftlik kooperatiflerinin kurulmasını veya çiftliklerin genişletilmesini teşvik etme

▪ Sanitasyon yoluyla veterinerlik güvenliği

▪ Daha fazla yenilenebilir enerji fırsatı ve fosil yakıtlara daha az bağımlılık

▪ Atıkların işlenmesi, organik gübre satışı, karbon kredileri ve enerji satışından elde edilecek gelir

▪ Çürütme (sterilize edilmiş kompost) sayesinde daha yüksek gübre değeri

▪ Sentetik N gübrelerin yerine kullanılması durumunda toprak ve su kalitesinin iyileştirilmesi

▪ Yenilenebilir enerjinin desteklenmesi

▪ Fosil yakıtlara bağımlılığın azalması Zayıf yönler ve tehditler,

▪ Mevcut teknolojik altyapının yetersiz olması sebebiyle düşük uygulanabilirlik seviyesi

▪ Düşük sosyal yanıt düzeyi

▪ Tarife garantisinin siyasi koşullara bağımlı olması ve uzun vadeli perspektif eksikliği

▪ Gübrenin taşınması nedeniyle yakıt kullanımındaki artış

İstişare toplantısında yapılan anket sonucunda, bu seçenek bir sonraki UİDEP kapsamında öncelik verilmesi gereken seçeneklerden biri olarak kabul edilmiştir.

(21)

12 2.2.5. Mevcut açık gübre depolama tanklarının kaplanması ve gaz yakma

sistemi kurulması (süt sığırı çiftlikleri)

Bu seçenek gübre yönetiminden kaynaklanan CH4 ve N2O emisyonlarının azaltımını hedefler.

Mevcut bir depolama tankını (lagün veya gölet) kapatmak ve metan gazını yakmak sera gazı emisyonlarını azaltır, çünkü yanmış metan atmosfere yayılmadan önce CO2’ye dönüşür.

Geçirimsiz bir kapak, genellikle yüksek yoğunluklu polietilen gibi bir tür jeomembran, mevcut bir gübre depolama tankının üzerine takılır.¹³

Böyle bir kapak takmanın birincil nedeni kokuları kontrol altına almaktır. Göletlerin, tankların veya lagünlerin kapatılması, aynı zamanda CH4 gazını yakalama ve yakma seçeneği sunar, aksi halde bu gaz atmosfere yayılır. Sera gazı emisyonlarını azaltmak amacıyla CH4 gazını oksitlemek (yani, onu CO2’ye dönüştürmek) gerekir, bunun için de bir yakma sistemi kurulmalıdır. ¹³

Pellerin ve diğerlerine göre, ortalama bir çiftlikte yılda 170 ton CO2e azalması sağlanabilir.¹¹ Uygulama maliyetleri çiftliğe yapılan yatırımla ilgilidir. Kapak türüne bağlı olarak, maliyetler çiftçinin bütçesine göre uyarlanabilir. Mevcut sıvı gübre depolarının kapatılması, ortalama bir bulamaç çukuru için yaklaşık metrekare başına 60 ila 200 Avro, yani yaklaşık 15.000 ila 45.000 Avro arasında bir maliyete yol açar ve buna ek olarak bir yakma sistemi (20.000 Avro) gerekecektir.¹⁴ Yatırım maliyeti, toplam bedelin büyük kısmını oluşturmaktadır. Uzun vadede, azaltım maliyeti de azalacaktır.

Hayvan ahırlarının kapatılması ile ilgili çiftçilere bazı destekler verilmesine rağmen, mevcut durumda bu seçeneğin Türkiye’de uygulanma oranı çok düşüktür. Bununla birlikte, gaz yakma yoluyla CH4’ü CO2’ye dönüştürmek için yakma sistemi kurulması seçeneği de henüz adapte edilmemiştir.

Mevcut UİDEP’de (2011-2023) bu seçeneğin uygulanmasını destekleyecek herhangi bir faaliyet bulunmamaktadır.

Seçeneğin güçlü, zayıf yönleri, fırsatları ve tehditleri aşağıdaki gibi sıralanabilir:

13 Biggar, Sarah & Man, Derina & Moffroid, Katrin & Pape, Diana & Riley-Gilbert, Marybeth & Steele, Rachel & Thompson, Victoria. (2013). Greenhouse Gas Mitigation Options and Costs for Agricultural Land and Animal Production within the United States. 10.13140/2.1.2368.1926.

14 Jordi Domingo, Eduardo De Miguel, Blanca Hurtado, Nicolas Métayer, Jean-Luc Bochu, Philippe Pointereau (2014), Measures at farm level to reduce greenhouse gas emissions from EU agriculture,

(22)

13

▪ CH4 emisyonunun azaltımına ek olarak, N sızıntısının sınırlandırılması yoluyla da N2O emisyonları azaltılabilir.

▪ Hava kalitesinin artırılması ve kokuların azaltımı.

▪ Su kalitesinin artırılması

▪ NH3 buharlaşmasından kaynaklanan N kayıplarının önlenmesi sayesinde sıvı gübre içindeki N içeriğinin arttırılması

▪ Gübre satın alma ihtiyacının azalmasından dolayı yakıt ve enerji tasarrufu Zayıf yönler ve tehditler,

▪ Yüksek seviyede yatırım maliyeti

▪ İnşaat için büyük arazi gerektirmesinden dolayı uygulamadaki zorluklar

İstişare toplantısında yapılan anket sonucunda, bu seçenek bir sonraki UİDEP için öncelik verilmesi gereken seçeneklerden biri olarak değerlendirilmemiştir. Ancak, bu seçeneğin ortalama puanı (önceliklendirme seviyesi) orta düzeydedir ve bu nedenle uzun vadeli planlarda göz önünde bulundurulabilir.

2.2.6. Nitrifikasyon inhibitörleri

Bu seçenek tarım topraklarından veya toprağa üre uygulamalarından kaynaklanan N2O emisyonlarının azaltımını hedefler.

Tarım toprakları kaynaklı N2O emisyonları, Türkiye sera gazı envanterlerinde, enterik fermantasyondan sonra ikinci en yüksek emisyon oluşum kategorisidir. Temel olarak (sentetik ve organik) N’nin ekilebilir mahsullere ve otlaklara uygulanmasından ve otlayan hayvanlar tarafından N’nin doğrudan toprakta biriktirilmesinden kaynaklanır.

Nitrifikasyon, amonyumun oksidasyonu ya da aerobik bakterilerle nitrite ve daha sonra nitrata dönüştürülmesidir. Nitrifikasyon sırasında N2O üretimi, nitrat bir elektron alıcısı olarak kullanıldığında meydana gelir, burada muhtemelen bir detoksifikasyon mekanizması olarak işler. Gübre amonyumunun nitrata dönüşüm oranını kısıtlamak veya hatta tamamen inhibe etmek için nitrifikasyon inhibitörleri kullanılır. Bu, nitratın azot okside (veya dinitrojene) dönüşüm oranının ve N2O emisyonlarının azaldığı anlamına gelir. Nitrifikasyon inhibitörleri emisyonları şu yöntemler ile azaltabilir;

▪ Doğrudan N2O emisyonlarını azaltmak,

▪ Nitrat sızıntısını ve volatilizasyonu azaltarak, dolaylı olarak oluşan N2O emisyonlarını azaltmak,

▪ Çimen / mahsul verimini arttırmak ve / veya uygulanan gübre N miktarını azaltmak, uygulanan sentetik N miktarını azaltmak gübre üretiminden kaynaklanan emisyonları azaltacaktır,

▪ Gübre uygulama miktarını azaltarak, saha çalışması için kullanılan enerji miktarının da azalmasını sağlamak.⁶

(23)

14 Nitrapyrin, agrotain ve disiyandiamit (DCD) en çok tercih edilen inhibitörlerdir. Birçok ülkede kabul edilmiş ve uygulanıyor olmasına rağmen, süt ürünlerinde izlerin ortaya çıkması gibi olası olumsuz sağlık durumları ya da çevresel yan etkileri nedeniyle uygulamaları hakkında bazı tartışmalar halen sürmektedir (örneğin, Yeni Zelanda’daki süt ürünlerinde tespit edilen disiyandiamit).¹⁵

OECD’nin literatür tarama çalışmasına göre⁶, Birleşik Krallık ’ta yapılan çalışmada 107 ila 202 AVRO / ton CO2e arasında bir maliyet ile hektar başına yıllık 0.3 ton CO2e azaltımı sağlanmış iken, Almanya’da ise 9.4 AVRO / ton CO2e’ye kadar maliyetle %51 N2O azaltımı sağlanabilmiştir.

Bu teknolojinin Ar-Ge çalışmaları hala yürütülmektedir, bundan dolayı bu seçeneğin uygulanması dünya genelinde düşük seviyededir ve Türkiye’de bu seçeneğin henüz bilinen bir uygulaması bulunmamaktadır.

UİDEP’de bu seçeneğin uygulanmasını destekleyecek herhangi bir faaliyet bulunmamaktadır.

▪ Topraktan doğrudan ve dolaylı N2O emisyonlarının azaltımında çok etkilidir.

▪ Toprağın kuru madde veriminde artış sağlar.

▪ Nitrat kontaminasyonunun azaltımında etkilidir (N sızıntısında azalma).

▪ Su kalitesinde artış sağlar.

▪ Üre kayıplarını önler.

▪ Gübre üretiminde azalma sağlar (yakıt ve enerji tasarrufu).

▪ Uygulama seviyesi sınırlıdır ve üründeki kalıntılar nedeniyle sağlık sorunlarına yol açıp açmadığı belirsizdir.

▪ Nitrifikasyon inhibitörlerinin satın alma maliyeti yüksektir.

▪ Toprak metan oksidasyon kapasitesinin inhibe edilme olasılığı vardır. ⁶

İstişare toplantısında yapılan anket sonucunda, bu seçenek bir sonraki UİDEP için öncelik verilmesi gereken seçeneklerden biri olarak değerlendirilmemiştir.

15 Pérez Domínguez, I., T. Fellmann, F. Weiss, P. Witzke, J. Barreiro-Hurlé, M. Himics, T. Jansson, G. Salputra, A. Leip (2016): An economic assessment of GHG mitigation policy options for EU agriculture (EcAMPA 2). JRC Science for Policy Report, EUR 27973 EN, 10.2791/843461

(24)

15 2.2.7. Örtü Bitkileri

Bu seçenek, tarım topraklarından kaynaklanan N2O emisyonlarının azaltımını ve toprağın organik karbon içeriğini artırmayı hedeflemektedir.

Tarımda örtü bitkileri, hasat amaçlı olmayıp toprağı örtmek için dikilen bitkilerdir. Örtü bitkisi, ana mahsulün ekimi ile aynı zamanda ya da ekimler arasında yetiştirilen, hızlı büyüyen bir mahsuldür.

Örtü bitkileri sera gazı emisyonlarını dört temel yolla azaltabilir:

▪ Toprağın organik karbon içeriğini artırarak,

▪ Nadas döneminde erozyon nedeniyle topraktaki karbon kaybını azaltarak,

▪ N sızıntısında (ve müteakip N2O emisyonlarında) bir azalma sağlayarak ve

▪ Sonraki mahsullere uygulanması gereken N miktarını azaltarak (sentetik gübre kullanımını azaltarak)⁶

OECD raporunda derlenen bir dizi çalışmaya göre⁶, sera gazı azaltımında örtü bitkilerinin tarladaki temel etkisi, 1,75 ton CO2e / ha / yıla kadar daha iyi bir şekilde toprakta karbon depolanması ve 0,49 ton CO2e / ha / yıl oranında azaltılan doğrudan ve dolaylı N2O emisyonlarıdır. Bu seçeneğin azaltım maliyeti 41 ila 178 AVRO / ton CO2e arasındadır.

Mevcut durumda Türkiye’de bu seçeneğin uygulaması oldukça sınırlıdır. UİDEP’de bu seçeneğin uygulanmasını destekleyecek hiçbir faaliyet olmamasına rağmen, devlet tarafından uyarlanması düşünülen uygulamalardan biridir.

Seçeneğin güçlü yönleri, zayıf yönleri, fırsatları ve tehditleri aşağıdaki gibi sıralanabilir:

▪ Çiftçilerin farkındalık ve eğitim düzeyinin artırılması

▪ N gübre kullanımının azalması sayesinde toprak ve su kalitesinin iyileştirilmesi

▪ Toprak erozyonunda azalma

▪ İyileşen toprak yapısı ve daha fazla nem tutma

▪ Toprağın organik karbon içeriğinin artması

▪ Yabani otların baskılanması ve böcek habitatlarının sağlanması.

▪ Azot (N) bağlanması Zayıf yönler ve tehditler:

▪ Geleneksel tarım uygulamaları ile tutarlılık konusunda yaşanabilecek zorluklar,

▪ Bitki türlerini ve ekim sıralaması seçme konusunda yeterli bilgi sahibi olunmaması.

(25)

16 İstişare toplantısında yapılan anket sonucunda, bu seçenek bir sonraki UİDEP için öncelik verilmesi gereken seçeneklerden biri olarak değerlendirilmemiştir. Ancak, ortalama puanı (önceliklendirme seviyesi) orta düzeydedir, bu nedenle uzun vadeli planlarda göz önünde bulundurulabilir

2.2.8. Baklagillerle ürün rotasyonu

Bu seçenek tarımsal topraklardan kaynaklanan N2O emisyonlarının azaltımını hedeflemektedir.

Ürün rotasyonu, aynı parsel üzerinde birkaç yetiştirme sezonu boyunca farklı bitkilerin sıralı ekimi demektir. Baklagillerle ürün rotasyonu, toprak karbon içeriğini artırma ve azotlu gübre gereksinimini azaltma, böylece gübre kullanımından kaynaklanan N2O emisyonlarını azaltım kapasitesi ile bilinmektedir. Birçok araştırmaya göre ürün rotasyonunda, baklagil olmayan mahsullerin öncesinde nohut, kuru fasulye, soya fasulyesi ve mercimek gibi baklagiller ekildiği zaman baklagil olmayan mahsullerin emisyonlarının, öncesinde baklagil olmayan bitkilerin ekildiği rotasyonlara kıyasla önemli ölçüde daha düşük olduğu bulunmuştur.¹⁶ Ürün rotasyonunun diğer faydaları aşağıdaki gibidir:

▪ Toprağa karbon girişini artırmak ve toprağın organik madde seviyelerini muhafaza etmek veya geliştirmek;

▪ Toprak verimliliğini ve toprak yapısını eski haline getirmek;

▪ Baklagiller ile rotasyon sayesinde azotlu gübre girdilerinin azaltımı;

▪ Erozyon kontrolü, taşkın riski yönetimi, yabancı ot, haşere ve hastalık yönetimi.¹⁷

Bu seçenek, tarımsal sera gazı azaltım eylemlerinden biri olarak LCDTR projesi kapsamında incelenmiş ve modelleme çalışması sonucunda yılda %0,4’e kadar sera gazı azalması sağladığı görülmüştür. Bu seçeneğin azaltım maliyeti 2050 yılı için 5413 ABD Doları / ton / yıl olarak belirlenmiştir.⁷ OECD raporunda derlenen bir dizi araştırmaya göre⁶, azaltım potansiyeli 0.17 ila 1.02 tCO2e / ha / yıl aralığında olup azaltım maliyeti ise 18 ila 189 AVRO / ton CO2e’dir.

Türkiye’de, çiftçiler ve üreticileri bu uygulamayı benimsemeye teşvik etmek için hükümet tarafından bazı destekleyici önlemler alınmıştır.

16 Liu, C., Cutforth, H., Chai, Q. et al. Farming tactics to reduce the carbon footprint of crop cultivation in semiarid areas. A review Agron. Sustain. Dev. (2016) 36: 69.

17 SMARTSOIL bilgi formu, iyileştirilmiş ürün rotasyonu yoluyla toprak organik maddesini artırma . https://projects.au.dk/fileadmin/SmartSOIL_factsheet_crop-rotations.pdf

(26)

17 Mevcut UİDEP’de (2011-2023) bu seçeneğin uygulanmasını destekleyecek herhangi bir faaliyet bulunmamaktadır.

Seçeneğin güçlü yönleri, zayıf yönleri, fırsatları ve tehditleri aşağıdaki gibi sıralanabilir:

Güçlü yönler ve fırsatlar,

▪ Çiftçilerin farkındalık ve eğitim düzeyinin artması

▪ Daha düşük N gübre kullanımı sayesinde toprak ve su kalitesinin iyileştirilmesi

▪ Toprak erozyonunun azalması

▪ İyileştirilmiş toprak yapısı ve nem tutma

▪ Toprağın organik karbon içeriğinin artırılması

▪ Yabancı otların baskılanması ve böcek habitatlarının sağlanması.

▪ Azot (N) bağlanması Zayıf yönler ve tehditler,

▪ Geleneksel tarım uygulamaları ile tutarlılık konusunda yaşanabilecek zorluklar

▪ Bitki türlerini ve ekim sıralaması seçme konusunda bilgi eksikliği

İstişare toplantısında yapılan anket sonucunda, bu seçenek bir sonraki UİDEP için öncelik verilmesi gereken seçeneklerden biri olarak değerlendirilmemiştir. Ancak, yürürlükteki mevzuat uyarınca uygulanabilirlik ve sahada kolay uygulanabilirlik açısından, bu seçenek diğer on üç seçenek arasında en yüksek ortalama puanı almıştır. Bu da, bu seçeneğin en üst düzeyde uygulanabilirliğe sahip olduğu anlamına gelmektedir.

2.2.9. Gübre uygulama oranlarının gerçekçi verim hedeflerine göre ayarlanması

Bir mahsul için optimum miktarda azot uygulanması hassas bir dengedir ve teknik bilgilere dayanarak yapılmalıdır. Uygulamadan önce, toprak, mahsul ve arazi hakkında gerekli tüm bilgileri toplamak üzere laboratuvar ve saha analizlerine ihtiyaç vardır. Bu seçenek hem olumlu hem de olumsuz özelliklere sahiptir.

▪ Hektar başına gübre maliyetinin düşürülmesi mümkündür.

▪ Sera gazı azaltımı her ürün türü için geçerlidir.

▪ En fazla sera gazı azaltım etkisi, sıcak, nemli iklimlerdeki yüksek organik madde içeriğine sahip topraklarda veya toprak işlemeli tarımın yapıldığı yerlerde görülebilir. ¹³

▪ Yanlış uygulanması durumunda ürün verimini azaltma potansiyeli vardır.

(27)

18

▪ Bitişik arazi ve su kütlelerine azot akışını ve azotun yeraltı suyuna sızmasını azaltır.

▪ Diğer toprak / ürün yönetimi ile sera gazı azaltım seçeneklerine kıyasla en düşük teknoloji seviyesi ve maliyetine sahiptir.

Pellerin ve diğerlerine¹¹ göre, bu seçeneğin etki azaltım potansiyeli 0.22 t CO2e / ha / yıl ve azaltım maliyeti - 8.7 AVRO / ha / yıl (maliyet tasarruf) olarak belirlenmiştir.

Bu seçenek, tarımsal sera gazı azaltım eylemlerinden biri olarak LCDTR projesi kapsamında incelenmiş ve modelleme çalışması sonucunda yılda %0,7’ye kadar sera gazı azaltımı sağlanmış olup bu seçeneğin etki azaltım maliyeti, 2050 yılı için 33 ABD doları / ton / yıl olarak belirlenmiştir.⁷ Üstelik, kapsamlı analiz sonucuna dayanarak, sektördeki sera gazı azaltım eylemleri arasında en umut verici seçeneklerden biri olarak seçilmiştir.

Türkiye’de toprak analizi sayesinde küçük ölçekli uygulamalar yapılmaktadır. UİDEP (2011-2023) kapsamında, “Türkiye’nin gübre tüketim envanterinin hazırlanması, analize dayalı gübre kullanımının yaygınlaştırılması” faaliyeti, bu seçeneği belirli bir ölçüye kadar desteklemektedir.

▪ Çiftçilerin farkındalık ve eğitim düzeyinin artması,

▪ Daha az N gübre kullanımı sayesinde toprak ve su kalitesinin iyileştirilmesi,

▪ N gübre kullanımındaki azalma sayesinde yakıt ve enerji tasarrufu.

Zayıf yönler ve tehditler,

▪ Geleneksel tarım uygulamaları ile tutarlılık konusunda yaşanabilecek zorluklar,

▪ Toprak analizi ihtiyacı nedeniyle maliyetlerin potansiyel artışı.

İstişare toplantısında yapılan anket sonucunda, bu seçenek bir sonraki UİDEP için öncelik verilmesi gereken seçeneklerden biri olarak benimsenmiştir.

2.2.10. Toprağa biyoçar (biyokömür) uygulanması

Biyoçar kullanımı, malzeme tedarikinde sorunların ve nasıl uygulanması gerektiği hakkında bilgi eksikliğinin olduğu, yeni gelişmekte olan bir teknoloji olarak görülebilir.

Ancak, bu kısıtlamalar ortadan kalktıktan sonra en umut verici sera gazı azaltım seçeneklerinden biri olabilir.

(28)

19 Biyoçar, piroliz yoluyla biyokütleden üretilen bir kömür türüdür. Biyoçar üretimi için uygun olan biyokütle atık malzemeleri, ürün artıklarını (hem tarla kalıntıları hem de kabuklu yemişler, meyve çukurları, küspe gibi işleme kalıntıları) ve arazi, gıda ve orman atıkları ve hayvan gübrelerini içerir. Biyoçar toprağa verilebilir, burada depolanan karbon miktarını artırabilir ve toprak özelliklerini değiştirebilir, bu da CH4

oksidasyonunun artmasına ve N2O emisyonlarının azalmasına neden olur. Etki azaltım potansiyeli birkaç mekanizma ile ortaya çıkabilir:

▪ Artan ürün verimi (ton ürün başına azalan sera gazı emisyonları)

▪ N döngüsü üzerindeki etkiler (N2O emisyonlarının azaltımı)

▪ Toprakta karbon depolaması artışı ve mineral besleyicilerin daha verimli kullanımı

Cayuela, M. L, ve diğerleri (2014)¹⁸, literatürden 261 deneysel işlemin yer aldığı 30 çalışmayı inceleyerek nicel bir meta-analiz yapmıştır. Laboratuvar ve saha çalışmalarında, biyokömürün topraktaki N2O emisyonlarını %54 azalttığı sonucuna varmışlardır.

Bu uygulama Türkiye’de çok küçük bir ölçekte uygulanmaktadır.

Mevcut UİDEP’de (2011-2023) bu seçeneğin uygulanmasını destekleyecek herhangi bir faaliyet bulunmamaktadır.

▪ Çiftçilerin farkındalık ve eğitim düzeyinin artması,

▪ Toprak ve su kalitesinin iyileştirilmesi,

▪ Toprağın organik karbon içeriğinin artması,

▪ Toprak kirleticilerinin (ağır metaller, haşere ilaçları) etkisinin azaltılması,

▪ Bitkinin büyümesinin hızlandırması.

▪ Biyoçarın toprakta yaşlanması, solucanların ve mantarların büyümesi üzerinde olumsuz bir etkiye sahiptir ve optimal gıda döngüsü için periyodik olarak yenilenmesi gerekir.

▪ Bu seçeneğin maliyet profili için, biyoçar üretiminin ticari ölçekte uygulanamayacak kadar maliyetli olduğu bilinmektedir.

18 Cayuela, Maria Luz & Van Zwieten, L. & Singh, Bhupinder Pal & Jeffery, Simon & Roig, Asuncion & Sánchez-Monedero, Miguel. (2013). Biochar's role in mitigating soil nitrous oxide emissions: A review and meta-analysis. Agriculture, Ecosystems &

Environment. 191. 10.1016/j.agee.2013.10.009.

(29)

20

▪ Araştırma ve saha testi eksikliklerinden dolayı hala belirsizlik olduğundan, sera gazı emisyonları üzerindeki etkilerinin anlaşılmasını artırmak için daha fazla çalışmaya ihtiyaç vardır.

İstişare toplantısında yapılan anket sonucunda, bu seçenek bir sonraki UİDEP için öncelik verilmesi gereken seçeneklerden biri olarak değerlendirilmemiştir. Ayrıca, bu seçenek bir sonraki UİDEP için önceliklendirme açısından en düşük ortalama puanı almıştır. Ayrıca, anket katılımcılarına göre, yürürlükteki mevzuat uyarınca uygulanabilirliği en düşük düzeydedir.

2.2.11. Azaltılmış toprak işleme veya toprak işlemesiz tarım

Bu seçenek, tarım topraklarından kaynaklanan N2O emisyonlarını ve enerji tüketiminden kaynaklanan CO2 emisyonlarının azaltımını hedeflemektedir.

İki spesifik toprak işleme değişikliği göz önünde bulundurulmaktadır: (1) konvansiyonelden daha az toprak işlemeye geçiş, (2) konvansiyonelden işlemesiz toprağa geçiş.

Yabancı ot kontrol yöntemlerindeki ve tarım makinelerindeki gelişmeler, birçok ürünün azaltılmış toprak işleme (düşük toprak işleme) veya toprak işleme olmaksızın (toprak işlemesiz) yetiştirilmesine olanak sağlamaktadır. Daha az işleme ya da işlemesiz tarım, genellikle toprağın karbon kazanımı ile sonuçlanır. Daha az işleme ya da işlemesiz tarım, N2O emisyonlarını da etkileyebilir.

Konvansiyonelden azaltılmış toprak işlemeye veya işlemesiz tarıma geçişin temel özellikleri şunlardır:

▪ Daha az toprak işleme ve işlemesiz tarım, toprakta karbon depolamasını artırabilir ve erozyonu azaltabilir

▪ Daha az toprak işleme ve işlemesiz tarım, yakıt ve iş gücü girdisini azaltır Smith ve diğerlerine göre⁸, bu uygulamaların sıcak-kuru ve sıcak-nemli iklim kuşakları için sera gazı azaltım potansiyeli 0,35 ila 0,70 ton CO2e / ha / yıl arasında değişmektedir. Aynı bölgeler için bu uygulamaların tahmini maliyeti 5 ABD Doları / ha / yıldır. Moran ve diğerlerine göre¹⁹ , azaltılmış toprak işleme / işlemesiz tarım ile elde edilecek tahmini sera gazı azaltım oranı 0.15 ton CO2e / ha / yıldır.

Bu uygulama Türkiye’de çok küçük bir ölçekte uygulanmaktadır.

19 Moran, Dominic & Macleod, Michael & Wall, Eileen & Eory, Vera & McVittie, Alistair & Barnes, Andrew & Rees, Bob & Topp, Kairsty & Moxey, Andrew. (2010). Marginal Abatement Cost Curves For Uk Agricultural Greenhouse Gas Emissions.

International Agricultural Trade Research Consortium, Proceedings Issues, 2010: Climate Change in World Agriculture:

Mitigation, Adaptation, Trade and Food Security, June 2010, Stuttgart- Hohenheim, Germany. 62. 10.1111/j.1477- 9552.2010.00268.x.