Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP)
Kılavuzu
İstanbul, Şubat 2014
i İÇİNDEKİLER
1 GİRİŞ ... 1
2 PAZARLAR ... 2
2.1 ANA PAZARLAR ... 2
2.1.1 PAY OPSİYON ANA PAZARI ... 2
2.1.2 ENDEKS OPSİYON ANA PAZARI... 2
2.1.3 PAY VADELİ İŞLEM ANA PAZARI ... 2
2.1.4 ENDEKS VADELİ İŞLEM ANA PAZARI ... 2
2.1.5 DÖVİZ VADELİ İŞLEM ANA PAZARI ... 3
2.1.6 DÖVİZ OPSİYON ANA PAZARI ... 3
2.1.7 ELEKTRİK VADELİ İŞLEM ANA PAZARI ... 3
2.1.8 KIYMETLİ MADENLER VADELİ İŞLEM ANA PAZARI ... 3
2.1.9 EMTİA VADELİ İŞLEM ANA PAZARI ... 3
2.2 ÖZEL EMİR PAZARLARI ... 3
2.3 ÖZEL EMİR İLAN PAZARLARI ... 4
3 SÖZLEŞME UNSURLARI ... 5
3.1 DAYANAK VARLIKLAR ... 5
3.2 SÖZLEŞME BÜYÜKLÜĞÜ ... 5
3.3 FİYAT KOTASYONU VE MİNİMUM FİYAT ADIMI ... 5
3.4 VADE AYLARI... 5
3.5 SÖZLEŞMENİN VADESİ VE SON İŞLEM GÜNÜ ... 5
3.6 UZLAŞMA ŞEKLİ ... 5
3.7 SÖZLEŞME UNSURLARI ÖZET BİLGİLER ... 6
3.7.1 PAY OPSİYON SÖZLEŞMESİ ... 7
3.7.2 PAY VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMESİ ... 8
3.7.3 BIST30ENDEKS OPSİYON SÖZLEŞMESİ ... 10
3.7.4 BIST30ENDEKS VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMESİ ... 12
3.7.5 TLDOLAR VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMESİ ... 13
3.7.6 TLEURO VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMESİ ... 15
3.7.7 EUR/USDÇAPRAZ KURU VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMESİ ... 16
3.7.8 TLDOLAR OPSİYON SÖZLEŞMESİ ... 18
3.7.9 ALTIN VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMESİ ... 20
3.7.10 DOLAR/ONS ALTIN VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMESİ ... 21
3.7.11 EGEPAMUK VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMESİ ... 23
3.7.12 ANADOLU KIRMIZI BUĞDAY VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMESİ ... 24
ii
3.7.13 BAZ YÜK ELEKTRİK VADELİ İŞLEM SÖZLEŞMESİ ... 27
4 SÖZLEŞME YAPILARI ... 29
4.1 DAYANAK VARLIKLAR ... 29
4.2 SÖZLEŞME TİPLERİ ... 29
4.3 SÖZLEŞMELER ... 30
4.3.1 SÖZLEŞME VADELERİ ... 30
4.3.2 SÖZLEŞME KODLARI ... 30
4.3.3 OPSİYON SÖZLEŞMELERİNDE KULLANIM TİPİ ... 31
4.3.4 UZLAŞMA YÖNTEMİ VE UZLAŞMA FİYATI ... 32
4.3.5 STANDART VE STANDART OLMAYAN SÖZLEŞME BÜYÜKLÜKLERİ ... 32
4.3.6 KULLANIM FİYATLARI ... 33
4.3.7 KULLANIM FİYAT ADIMI ... 33
4.3.8 KULLANIM FİYATI DEĞİŞİM LİMİTİ ... 34
4.3.9 İŞLEME AÇILACAK KULLANIM FİYATLARI ... 36
4.3.10 BAZ FİYAT VE GÜNLÜK FİYAT DEĞİŞİM LİMİTLERİ ... 37
5 ÖZSERMAYE HALLERİ ... 38
5.1 ÖZSERMAYE HALLERİ VE DÜZELTME KATSAYISI ... 38
5.2 ÖZSERMAYE HALLERİ UYARLAMALARI ... 38
6 ÜYELER VE ÜYELİK ESASLARI ... 43
6.1 ÜYELİK TÜRLERİ... 43
6.2 PİYASA ÜYELİĞİ... 43
6.2.1 PİYASA ÜYELİĞİ ŞARTLARI ... 43
6.2.2 PİYASA ÜYELİĞİ İÇİN BAŞVURUDA VERİLECEK BİLGİ VE BELGELER ... 44
6.2.3 ÜYENİN PİYASADA FAALİYETE BAŞLAMASI ... 44
6.2.4 PİYASA ÜYELİĞİNİN SONA ERMESİ ... 45
6.3 TAKAS ÜYELİĞİ ... 45
6.3.1 TAKAS ÜYELİĞİ ŞARTLARI ... 45
6.3.2 TAKAS ÜYELİĞİ İÇİN BAŞVURUDA VERİLECEK BİLGİ VE BELGELER ... 46
6.3.3 TAKAS ÜYESİNİN GENEL SORUMLULUKLARI ... 46
6.3.4 TAKAS ÜYESİ TARAFINDAN TAKAS GARANTİSİNİN KALDIRILMASI ... 47
6.3.5 TAKAS ÜYELİĞİNİN SONA ERMESİ ... 47
6.4 ÜYE TEMSİLCİLERİ ... 48
7 HESAPLAR ... 49
7.1 HESAP TÜRLERİ ... 49
iii
7.1.1 İŞLEM HESABI ... 49
7.1.2 SAKLAMA HESABI ... 49
7.1.3 İŞLEM VE SAKLAMA HESABI ... 49
7.2 HESAP TİPLERİ ... 49
7.3 HESAP DURUMLARI ... 50
7.4 HESAP RİSK DURUMLARI ... 50
7.5 HESAPLARIN AÇILMASI ... 51
7.6 HESAP İLİŞKİLENDİRME ... 51
7.7 TEMİNAT YATIRMA VE ÇEKME İŞLEMLERİ ... 52
7.8 HESAP AKTARIMI ... 53
7.9 POZİSYON TRANSFERİ ... 53
8 İŞLEM SİSTEMİ ... 55
8.1 GÜNLÜK İŞ AKIŞI VE SEANS SAATLERİ ... 56
8.1.1 İŞLEM YAPILMAYAN DÖNEM ... 56
8.1.2 NORMAL SEANS ... 57
8.1.3 FİYAT SABİTLEME SEANSLARI ... 57
8.1.4 UZLAŞMA FİYATLARININ İLANI ... 58
8.2 İŞLEM YÖNTEMLERİ ... 58
8.2.1 ÇOK FİYAT SÜREKLİ MÜZAYEDE YÖNTEMİ ... 58
8.2.2 TEK FİYAT YÖNTEMİ ... 58
8.3 EMİRLER ... 59
8.3.1 EMİRLERİN PİYASAYA İLETİLMESİ ... 59
8.3.2 EMİRLERDE HESAP NUMARASI GİRME ZORUNLULUĞU... 59
8.3.3 TOPLU EMİR DOSYASI ... 60
8.3.4 EMİRLERİN EŞLEŞMESİNDE ÖNCELİK KURALLARI ... 60
8.3.5 EMİR YÖNTEMLERİ ... 61
8.3.6 EMİR TÜRLERİ ... 62
8.3.7 EMİR SÜRELERİ ... 63
8.3.8 MAKSİMUM EMİR BÜYÜKLÜKLERİ ... 64
8.3.9 EMİR DÜZELTME ... 64
8.3.10 EMİR İPTALİ ... 65
8.4 HATALI İŞLEM DÜZELTMELERİ ... 66
8.5 İŞLEMLERİN DURDURULMASI ... 67
8.5.1 PİYASADA İŞLEMLERİN DURDURULMASI ... 67
8.5.2 SÖZLEŞMELERDE İŞLEMLERİN DURDURULMASI ... 67
iv
8.6 İŞLEMLERİN İPTALİ ... 68
8.7 İŞLEMLERİN BİLDİRİMİ VE İŞLEM BİLGİLERİNİN İLANI ... 68
9 DİĞER HUSUSLAR ... 69
9.1 BORSANIN YETKİLERİ ... 69
9.2 HESAPLARIN AYRIŞTIRILMASI ... 69
9.3 POZİSYONLARIN BİLDİRİMİ ... 69
9.4 MÜŞTERİLERİN RİSKLER HAKKINDA BİLGİLENDİRİLMESİ ... 70
9.5 ÜYELERİN MÜŞTERİ HESAPLARINI İZLEMEYE İLİŞKİN YÜKÜMLÜLÜKLERİ ... 70
9.6 FAALİYETLERİ DURDURULAN ÜYELER VE İŞLEM YASAĞI GETİRİLEN YATIRIMCILAR ... 70
9.7 BORSA NEZDİNDEKİ PİYASA,PAZAR,PLATFORM VE SİSTEMLER ARASINDA BORÇ VE ALACAK MAHSUBU 70 9.8 OLAĞANÜSTÜ DURUMLAR VE DEĞİŞİKLİKLER ... 70
9.9 PİYASA GÖZETİMİ ... 72
10 KULLANICI EKRANLARI ... 73
10.1 EMİR GİRİŞ EKRANLARI ... 73
10.2 SORGU EKRANLARI ... 75
10.2.1 SÖZLEŞMELER EKRANI ... 75
10.2.2 EMİRLER EKRANI ... 78
10.2.3 İŞLEMLER EKRANI ... 80
10.2.4 POZİSYON BİLGİLERİ EKRANI ... 80
10.2.5 AKTİVİTE BİLGİLERİ ... 82
10.2.6 İŞLEM İSTATİSTİKLERİ EKRANI ... 83
10.2.7 SEANS TANIMLAMALARI EKRANI... 85
10.3 DİĞER FONKSİYONLAR ... 85
11 RİSK YÖNETİMİ VE TEMİNATLANDIRMA... 87
11.1 EMİR ÖNCESİ RİSK YÖNETİMİ ... 88
11.2 TEMİNATLANDIRMA YÖNTEMİ ... 88
11.2.1 SPANALGORİTMASI İLE PORTFÖY BAZINDA TEMİNATLANDIRMA ... 88
11.2.2 GLOBAL HESAPLAR İÇİN TEMİNAT HESABI ... 93
11.2.3 TEMİNAT VE KAR/ZARAR ÇARPANI ... 94
11.2.4 İŞLEM TEMİNATI OLARAK KABUL EDİLEBİLECEK KIYMETLER ... 95
11.2.5 İŞLEM TEMİNATI KOMPOZİSYONU VE DEĞERLEME KATSAYILARI ... 96
11.2.6 İŞLEM TEMİNATLARININ DEĞERLERİNİN GÜNCELLENMESİ ... 97
11.2.7 NAKİT TEMİNATLARIN NEMALANDIRILMASI ... 97
v
11.2.8 KAR /ZARAR HESAPLAMALARI ... 98
11.2.9 TEMİNAT TAMAMLAMA ÇAĞRISININ YAPILMA ŞEKLİ ... 101
12 TAKAS VE TEMERRÜT ESASLARI ... 103
12.1 TAKAS MERKEZİ ... 103
12.1.1 TAKAS MERKEZİNİN GÖREV VE YETKİLERİ ... 103
12.1.2 TAKAS MERKEZİNİN MALİ SORUMLULUK SINIRLARI ... 104
12.2 GENEL TAKAS ESASLARI ... 104
12.3 HESAP GÜNCELLEME İŞLEMLERİ ... 107
12.4 OPSİYONLARIN KULLANILMASI (EXERCISE)SÜRECİ ... 109
12.4.1 VADE ÖNCESİ KULLANIM ... 109
12.4.2 VADE SONU KULLANIM ... 112
12.5 TEMERRÜT ESASLARI... 113
12.5.1 TAKAS ÜYELERİNİN TEMERRÜDÜ HALİNDE TAKAS MERKEZİ TARAFINDAN YAPILACAK İŞ VE İŞLEMLER 115 12.5.2 TEMERRÜDE DÜŞECEK ÜYE İÇİN UYGULANACAK KANUNİ TAKİP ... 116
12.6 GARANTİ FONU ... 118
12.6.1 GARANTİ FONUNUN İZLENMESİ VE FONDAN ÖDEME YAPILMASI ... 118
12.6.2 GARANTİ FONU KATKI PAYLARI ... 119
12.6.3 GARANTİ FONUNA KATKI PAYI OLARAK KABUL EDİLEBİLECEK KIYMETLER ... 121
12.6.4 GARANTİ FONU KULLANIM ESASLARI ... 121
12.6.5 GARANTİ FONU KATKI PAYI TAMAMLAMA YÜKÜMLÜLÜĞÜ ESASLARI ... 123
12.6.6 GARANTİ FONUNDAKİ NAKİT KATKI PAYLARININ NEMALANDIRILMA ESASLARI ... 123
13 POZİSYON VE KULLANIM LİMİTLERİ ... 125
13.1 POZİSYON LİMİTİ ... 125
13.1.1 SİCİL BAZINDA POZİSYON LİMİTİ ... 125
13.1.2 PİYASA BAZINDA POZİSYON LİMİTİ ... 126
13.1.3 POZİSYON LİMİT AŞIMLARI ... 126
13.1.4 POZİSYON AZALTICI İŞLEM ESASLARI ... 127
13.1.5 POZİSYON LİMİTLERİNİN İZLENMESİNDE SORUMLULUK ... 128
13.1.6 POZİSYON LİMİTİ AŞIMLARININ GİDERİLMESİ ... 128
13.2 KULLANIM LİMİTİ ... 129
14 RAPORLAR, BÜLTENLER VE VERİ YAYINI ... 130
14.1 RAPORLAR VE BÜLTENLER ... 130
14.1.1 TÜM EMİRLER RAPORU ... 130
vi
14.1.2 İŞLEM DEFTERİ RAPORU ... 130
14.1.3 ÖZSERMAYE HALLERİ DOSYASI ... 131
14.1.4 SÖZLEŞME DEĞİŞİKLİK DOSYASI ... 131
14.1.5 MEVCUT SÖZLEŞMELER DOSYASI ... 131
14.1.6 GÜNSONU POZİSYON DOSYASI ... 132
14.1.7 ÜYE BAZINDA İŞLEM HACİMLERİ (VADELİ İŞLEM)DOSYASI ... 132
14.1.8 ÜYE BAZINDA İŞLEM HACİMLERİ (OPSİYON)DOSYASI ... 132
14.1.9 VADE SONU UZLAŞMA FİYATLARI DOSYASI ... 132
14.1.10 TAKAS MERKEZİ TARAFINDAN SAĞLANACAK RAPORLAR ... 133
14.2 VERİ YAYINI ... 133
14.2.1 PİYASA BİLGİSİ ... 134
14.2.2 DERİNLİK BİLGİSİ ... 134
14.2.3 GERÇEKLEŞEN İŞLEMLER BİLGİSİ ... 134
14.2.4 İŞLEME AÇILAN/KAPATILAN SÖZLEŞME BİLGİLERİ ... 134
15 GÜNLÜK İŞ AKIŞI... 136
15.1 SEANS ÖNCESİ İŞLEMLER ... 136
15.2 SEANS İŞLEMLERİ ... 136
15.3 SEANS SONRASI İŞLEMLER ... 137
i ŞEKİLLER
ŞEKİL 1:SÖZLEŞME YAPISI ... 29
ŞEKİL 2:VADELİ İŞLEM VE OPSİYON PİYASASININ İŞLEYİŞİ... 55
ŞEKİL 3:GÜNLÜK İŞ AKIŞI VE SEANS SAATLERİ ... 56
ŞEKİL 4:KULLANICI EKRANINDAKİ KISAYOL TUŞLARI İLE EMİR GİRİŞ EKRANLARINA ERİŞİM... 74
ŞEKİL 5:ALIŞ VE SATIŞ EMRİ GİRİŞ EKRANLARI ... 74
ŞEKİL 6:KULLANICI EKRANINDAKİ “EMİR”MENÜSÜ VASITASIYLA EMİR GİRİŞİ ... 74
ŞEKİL 7:SÖZLEŞMELER SORGU EKRANI ... 76
ŞEKİL 8:YENİ SÖZLEŞMELER SORGU EKRANI ... 76
ŞEKİL 9:SÖZLEŞMELER EKRANI ... 77
ŞEKİL 10:SÖZLEŞMELER EKRANINDA HIZLI EMİR GİRİŞ VE SORGU FONKSİYONU ... 78
ŞEKİL 11:EMİRLER SORGU EKRANI ... 79
ŞEKİL 12:TÜM İŞLEMLER SORGU EKRANI ... 80
ŞEKİL 13:İŞLEMLER SORGU EKRANI ... 80
ŞEKİL 14:HESAP POZİSYONU SORGU EKRANI ... 81
ŞEKİL 15:SAKLAMA HESABI POZİSYON DURUMU EKRANI ... 82
ŞEKİL 16:HESAP AKTİVİTE SORGU EKRANI ... 82
ŞEKİL 17:ÜYE AKTİVİTELERİ SORGUSU ... 83
ŞEKİL 18:İŞLEM İSTATİSTİKLERİ SORGU EKRANI ... 84
ŞEKİL 19:İŞLEM İSTATİSTİKLERİ EKRANI ... 84
ŞEKİL 20:SEANS TANIMLAMALARI EKRANI ... 85
ŞEKİL 21:TEMİNAT HESAPLAMASI ... 94
ii TABLOLAR
TABLO 1PAY OPSİYON SÖZLEŞME UNSURLARI ... 7
TABLO 2PAY VADELİ İŞLEM SÖZLEŞME UNSURLARI ... 8
TABLO 3BIST30ENDEKS OPSİYON SÖZLEŞME UNSURLARI... 10
TABLO 4BIST30ENDEKS VADELİ İŞLEM SÖZLEŞME UNSURLARI ... 12
TABLO 5TLDOLAR VADELİ İŞLEM SÖZLEŞME UNSURLARI ... 13
TABLO 6TLEURO VADELİ İŞLEM SÖZLEŞME UNSURLARI ... 15
TABLO 7EUR/USDÇAPRAZ KURU VADELİ İŞLEM SÖZLEŞME UNSURLARI ... 16
TABLO 8TLDOLAR OPSİYON SÖZLEŞME UNSURLARI ... 18
TABLO 9ALTIN VADELİ İŞLEM SÖZLEŞME UNSURLARI ... 20
TABLO 10DOLAR/ONS ALTIN VADELİ İŞLEM SÖZLEŞME UNSURLARI ... 21
TABLO 11EGEPAMUK VADELİ İŞLEM SÖZLEŞME UNSURLARI ... 23
TABLO 12ANADOLU KIRMIZI BUĞDAY VADELİ İŞLEM SÖZLEŞME UNSURLARI ... 24
TABLO 13BAZ YÜK ELEKTRİK VADELİ İŞLEM SÖZLEŞME UNSURLARI ... 27
TABLO 14:KULLANIM FİYAT ADIMI ... 33
TABLO 15:HESAP RİSK SEVİYELERİ ... 50
TABLO 16:İŞLEM TEMİNATI YATIRMA VE ÇEKME SÜRELERİ ... 52
TABLO 17:SÖZLEŞME BAZINDA NORMAL SEANS SAATLERİ ... 57
TABLO 18:EMİR YÖNTEMLERİ,TÜRLERİ VE SÜRELERİ ... 61
TABLO 19:PAY SENEDİ SÖZLEŞMELERİNDE EMİR BÜYÜKLÜKLERİ ... 64
TABLO 20:EMİR DÜZELTMEDE YAPILABİLECEK DEĞİŞİKLİKLER VE ZAMAN ÖNCELİĞİNE ETKİSİ ... 64
TABLO 21:SORGU SEÇENEKLERİ ... 75
TABLO 22:SÖZLEŞMELER SORGUSUNDA YER ALAN BİLGİLER ... 77
TABLO 23:EMİRLER SORGUSUNDA YER ALAN BİLGİLER ... 78
TABLO 24:HESAP POZİSYON SORGUSU ... 81
TABLO 25:HESAP AKTİVİTE SORGUSU İÇERİĞİ ... 83
TABLO 26:İŞLEM İSTATİSTİKLERİ SORGUSUNDA YER ALAN BİLGİLER ... 84
TABLO 27:RİSK SEVİYELERİ ... 87
TABLO 28:SPANSENARYOLARI... 90
TABLO 29:NAKİT VE NAKİT DIŞI TEMİNAT ÇEŞİTLERİ ... 95
TABLO 30:İŞLEM TEMİNATI KOMPOZİSYONU VE DEĞERLEME KATSAYILARI ... 96
TABLO 31:İŞLEM TEMİNATI DEĞERLEMESİ ... 97
TABLO 32:TAKAS SÜRECİNE İLİŞKİN ZAMANLAMALAR ... 107
TABLO 33:KULLANIMA KONU POZİSYON SIRALAMASI ÖRNEĞİ ... 110
TABLO 34:GARANTİ FONU KATKI PAYI YÜKÜMLÜLÜĞÜ ... 119
TABLO 35:GARANTİ FONUNA KATKI PAYI OLARAK KABUL EDİLEBİLECEK KIYMETLER ... 121
TABLO 36:TÜM EMİRLER RAPORUNDA YER ALACAK BİLGİLER ... 130
TABLO 37:İŞLEM DEFTERİNDE YER ALACAK BİLGİLER ... 130
TABLO 38:ÖZSERMAYE HALLERİ DOSYASI’NDA YER ALACAK BİLGİLER ... 131
TABLO 39:SÖZLEŞME DEĞİŞİKLİK DOSYASI’NDA YER ALACAK BİLGİLER ... 131
TABLO 40:MEVCUT SÖZLEŞMELER DOSYASI’NDA YER ALACAK BİLGİLER ... 131
TABLO 41:GÜNSONU POZİSYON DOSYASI’NDA YER ALACAK BİLGİLER ... 132
iii
TABLO 42:ÜYE BAZINDA İŞLEM HACİMLERİ (VADELİ İŞLEM)DOSYASI’NDA YER ALACAK BİLGİLER ... 132
TABLO 43:ÜYE BAZINDA İŞLEM HACİMLERİ (OPSİYON)DOSYASI’NDA YER ALACAK BİLGİLER ... 132
TABLO 44:VADE SONU UZLAŞMA FİYATLARI DOSYASI’NDA YER ALACAK BİLGİLER ... 133
TABLO 45:TAKAS MERKEZİ TARAFINDAN SAĞLANACAK RAPORLAR ... 133
TABLO 46:YAYINLANACAK PİYASA BİLGİLERİ ... 134
TABLO 47:YAYINLANACAK İŞLEME AÇILAN/KAPATILAN SÖZLEŞME BİLGİLERİ ... 135
1
1 GİRİŞ
Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP veya Piyasa), ekonomik veya finansal göstergeler ile sermaye piyasası araçları üzerine düzenlenmiş vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri ile diğer türev araçların elektronik ortamda alınıp satılabileceği bir piyasadır.
Bu dokümanda, Piyasa işlem sistemi ile risk yönetimi ve takas işlemlerine ilişkin temel bilgiler yer almaktadır. İş kurallarında gerçekleşecek değişiklikler Piyasa Genelgeleriyle ayrıca üyelerimize duyurulacaktır.
2
2 PAZARLAR
2.1 ANA PAZARLAR
Normal seans ve fiyat sabitleme seansları sırasında emirlerin eşleştirildiği esas pazardır.
Endeks Opsiyon Ana Pazarı, Endeks Vadeli İşlem Ana Pazarı, Pay Opsiyon Ana Pazarı, Pay Vadeli İşlem Ana Pazarı, Döviz Vadeli İşlem Ana Pazarı, Elektrik Vadeli İşlem Ana Pazarı, Emtia Vadeli İşlem Ana Pazarı ve Kıymetli Madenler Vadeli İşlem Ana Pazarı olmak üzere işlem sisteminde sekiz ayrı ana pazar tanımlıdır. Ayrıca çok kısa bir süre sonra Döviz Opsiyon Ana Pazarı işlem sistemine tanımlanacaktır.
2.1.1 Pay Opsiyon Ana Pazarı
Pay Opsiyon ve Endeks Opsiyon Ana Pazarlarında alım (call) ve satım (put) opsiyon sözleşmeleri işlem görür. Opsiyon sözleşmeleri, opsiyonu alan tarafa belirli bir vadede veya belirli bir vadeye kadar, önceden belirlenen fiyat, miktar ve nitelikte dayanak varlığı alma veya satma hakkı veren, satan tarafı ise dayanak varlığı almaya veya satmaya yükümlü kılan sözleşmelerdir. Pay Opsiyon Ana Pazarında pay senedine dayalı opsiyon sözleşmeleri işlem görür.
2.1.2 Endeks Opsiyon Ana Pazarı
Endeks Opsiyon Ana Pazarında BIST-30 Fiyat Endeksine dayalı opsiyon sözleşmeleri işlem görür.
2.1.3 Pay Vadeli İşlem Ana Pazarı
Pay Vadeli İşlemler Ana Pazarında pay vadeli işlem sözleşmeleri (futures) işlem görür. Pay vadeli işlem sözleşmeleri, belirli bir vadede, önceden belirlenen fiyat, miktar ve nitelikte dayanak varlığı alma veya satma yükümlülüğü veren sözleşmelerdir.
2.1.4 Endeks Vadeli İşlem Ana Pazarı
Endeks Vadeli İşlem Ana Pazarında BIST-30 Fiyat Endeksine dayalı endeks vadeli işlem sözleşmeleri işlem görür.
3 2.1.5 Döviz Vadeli İşlem Ana Pazarı
Döviz Vadeli İşlem Ana Pazarında TLDolar Vadeli İşlem Sözleşmeleri, TLEuro Vadeli İşlem Sözleşmeleri ve EUR/USD Çapraz Kuru Vadeli İşlem Sözleşmeleri işlem görür.
2.1.6 Döviz Opsiyon Ana Pazarı
Döviz Opsiyon Ana Pazarında TLDolar opsiyon sözleşmeleri işlem görür.
2.1.7 Elektrik Vadeli İşlem Ana Pazarı
Elektrik Vadeli İşlem Ana Pazarında Baz Yük Elektrik Vadeli İşlem Sözleşmeleri işlem görür.
2.1.8 Kıymetli Madenler Vadeli İşlem Ana Pazarı
Kıymetli Madenler Vadeli İşlem Ana Pazarında Dolar/Ons Altın Vadeli İşlem Sözleşmeleri ve Altın Vadeli İşlem Sözleşmeleri işlem görür.
2.1.9 Emtia Vadeli İşlem Ana Pazarı
EgePamuk Vadeli İşlem Sözleşmeleri ve Anadolu Kırmızı Buğday Vadeli İşlem Sözleşmeleri işlem görür.
2.2 ÖZEL EMİR PAZARLARI
Sözleşmeler için ayrı ayrı tanımlanan ve ana pazarların dışında yüksek miktarlı emirlerin işlem görebileceği pazarlardır. Her iki tarafı da belirli olan özel emirler, karşı üyenin onayını takiben Borsanın onayı ile gerçekleşir. Emir giriş anında minimum emir miktarı, karşı üye temsilcisi kodunun doğru yazılıp yazılmadığı ve sisteme bağlı olup olmadığı vb.
kontroller yapılır. Borsanın onaylamadığı durumlarda işlem gerçekleşmez ve ilgili özel emirler iptal edilir. Onay/iptal bilgisi işlem taraflarına ayrıca bildirilir. Bu Pazarda emirlerin kısmen karşılanması mümkün değildir. Özel emirler sonucunda oluşan işlem fiyatları uzlaşma fiyatı hesaplamasına katılmaz.
Endeks Opsiyon Özel Emir Pazarı, Endeks Vadeli İşlem Özel Emir Pazarı, Pay Opsiyon Özel Emir Pazarı, Pay Vadeli İşlem Özel Emir Pazarı, Döviz Vadeli İşlem Özel Emir Pazarı, Elektrik Vadeli İşlem Özel Emir Pazarı, Emtia Vadeli İşlem Özel Emir Pazarı ve Kıymetli Madenler Vadeli İşlem Özel Emir Pazarı olmak üzere işlem sisteminde sekiz ayrı
4 özel emir pazarı tanımlıdır. Ayrıca çok kısa bir süre sonra Döviz Opsiyon Özel Emir Pazarı işlem sistemine tanımlanacaktır.
2.3 ÖZEL EMİR İLAN PAZAR LARI
Karşı tarafı belli olmayan, tek taraflı olarak emir girilen pazarlar olup, girilen emirler “Özel Emir İlan Pazarı” ekranı aracılığıyla takip edilir. Özel Emir İlan Pazarında girilen emrin eşleşmesi durumunda işlem, Borsanın onayı alınmak kaydıyla Özel Emirler Pazarında gerçekleşir.
Bu pazarlarda emirlerin kısmen karşılanması mümkün değildir. Özel Emir İlan Pazarında fiyat ve zaman önceliklerinin uygulanması aşağıda belirlenen koşullara tabidir:
a) Aynı miktarlı birden fazla özel emir ilanının bulunması durumunda fiyat ve zaman önceliği kuralı geçerlidir.
b) Miktarı farklı olan birden fazla özel emir ilanının olması durumunda, fiyat ve zaman önceliği kuralı geçerli değildir.
Özel emirlerde otomatik eşleşme uygulanmaz. Özel emirlerden dolayı işlem gerçekleşmesi için Borsanın onay vermesi zorunludur. Borsanın onaylamadığı durumlarda, işlem gerçekleşmez ve ilgili özel emirler iptal edilir.
5
3 SÖZLEŞME UNSURLARI
3.1 DAYANAK VARLIKLAR
Sözleşmede alma veya satma hakkı ve/veya yükümlülüğüne konu olan sermaye piyasası aracını, ekonomik veya finansal göstergeyi ifade etmektedir.
3.2 SÖZLEŞME BÜYÜKLÜĞÜ
VİOP’ta işlem gören opsiyon ve vadeli işlem sözleşmeleri için sözleşme büyüklükleri sözleşme unsurlarında tanımlanmıştır.
3.3 FİYAT KOTASYONU VE M İNİMUM FİYAT ADIMI
Fiyat adımı sözleşme fiyatında bir defada gerçekleşebilecek en küçük fiyat değişimi olarak ifade edilir. Fiyat kotasyonu ve minimum fiyat adımı sözleşme tipi bazında farklılaştırılarak sözleşme unsurlarında tanımlanmıştır.
3.4 VADE AYLARI
Vade ayları sözleşme tipi bazında farklılaştırılarak sözleşme unsurlarında tanımlanmıştır.
3.5 SÖZLEŞMENİN VADESİ VE SON İŞLEM GÜNÜ
Sözleşmenin vade sonu ve son işlem günü her vade ayının son iş günüdür. Yurt içi piyasaların resmi tatil nedeniyle yarım gün olması durumunda vade sonu ve son işlem günü bir önceki iş günü olarak belirlenir.
Örneğin, fiziki teslimata konu pay opsiyon sözleşmelerinin takas süresinin T+3 olduğu durumda 31 Ocak 2013 vadeli pay opsiyon sözleşmelerinin son işlem günü 31 Ocak 2013 tarihi olup, fiziki teslimatı 5 Şubat 2013 tarihinde gerçekleştirilir.
3.6 UZLAŞMA ŞEKLİ
Pay vadeli işlem ve pay opsiyon sözleşmelerinin uzlaşma yöntemi olarak fiziki teslimat uygulanır. Fiziki teslimatın öngörüldüğü sözleşmelerde, teslimata ilişkin hususlar sözleşme unsurlarında belirtilir. Teslimata taraf üyeler, teslimatın tüm aşamalarından sorumludur.
Üyelerin teslimata ilişkin sorumluluğu Takas Merkezinin teslimatın gerçekleştiğini bildirmesi ile son bulur. Teslimat sırasında taraflar arasında teslim şartlarının sözleşmede
6 belirtilen hükümlere uygunluğu konusunda çıkacak ihtilaflar Borsa düzenlemeleri çerçevesinde karara bağlanır. Takas Merkezi, teslimatın düzenli bir şekilde gerçekleşebilmesi için gerekli tedbirleri almakla görevli ve yetkilidir. Teslimat sürecinde, ilgili varlığın satış fiyatı üzerinden alınan vergi ve vergi benzeri diğer kesintilerin oranlarında meydana gelen değişikliklerde takip edilecek uygulama Borsa Başkanlığının uygun görüşü alınarak Takas Merkezi tarafından belirlenir. Takas Merkezi, Borsa Başkanlığının uygun görüşünü alarak teslimat sürecinin bir kısmını veya tamamını görevlendireceği kurumlar eliyle yürütebilir ve olağanüstü durumlarda teslimat usul ve esaslarını değiştirebilir.
Opsiyon sözleşmelerinde teslimat, opsiyonun tipine göre vade sonunda veya vade sonundan önceki herhangi bir tarihte opsiyonun alıcısı tarafından ilgili üyeler vasıtasıyla talep edilebilir. Üyeler, müşterilerinden aldıkları kullanım taleplerini Takas Merkezi tarafından belirlenen süre içinde Takas Merkezine bildirmekle yükümlüdürler.
Üyeler ve müşterileri, fiziki teslimatın öngörüldüğü sözleşmelerde Borsanın uygun görüşü alınarak Takas Merkezi tarafından belirlenecek teslimat ücretini ödemekle yükümlüdürler.
Nakdi uzlaşmalı endeks opsiyon sözleşmelerinde ise üye temscilcileri tarafından Takasbank’a herhangi bir kullanım bildirimi yapılmayacaktır. Vade sonunda karda olan nakdi uzlaşmalı opsiyon sözleşmelerindeki pozisyonlar otomatik olarak kullanıma konu olacaktır. Endeks opsiyon sözleşmeleri için, opsiyon kullanımından dolayı oluşan kar/zarar ilgili hesaplara kullanım kar/zararı olarak yansıtılır.
3.7 SÖZLEŞME UNSURLARI ÖZET BİLGİLER
Pay Opsiyon, Pay Vadeli İşlem, BIST 30 Endeks Opsiyon, BIST 30 Endeks Vadeli İşlem, TLDolar Vadeli İşlem, TLEuro Vadeli İşlem, EUR/USD Çapraz Kuru Vadeli İşlem, Döviz Opsiyon, Altın Vadeli İşlem, Dolar/Ons Altın Vadeli İşlem, EgePamuk Vadeli İşlem, Anadolu Kırmızı Buğday Vadeli İşlem ve Baz Yük Elektrik Vadeli İşlem sözleşmelerine ilişkin sözleşme unsurları aşağıda tablolar halinde verilmiştir.
7 3.7.1 Pay Opsiyon Sözleşmesi
Tablo 1 Pay Opsiyon Sözleşme Unsurları Sözleşme
Unsuru Açıklama Dayanak
Varlık Borsa İstanbul Pay Piyasasında işlem gören ve Borsa tarafından belirlenen kriterlere göre seçilen paylardır.
Opsiyon
Sınıfı Alım veya Satım Opsiyonu
Opsiyon Tipi Amerikan (Sözleşme ile tanınan hak vade sonu dahil olmak üzere vade sonuna kadar herhangi bir tarihte kullanılabilir)
Sözleşme Büyüklüğü
Bir adet standart sözleşme, dayanak varlığa ait 100 adet payı temsil eder. Dayanak varlığın fiyatını ve miktarını etkileyecek bedelli/bedelsiz sermaye artırımı, temettü ödemesi (temettü verimi >%10 ise), birleşme ve benzeri durumlarda (özsermaye halleri), Borsa tarafından sözleşmelerde fiyat, kullanım fiyatları ve/veya çarpan değişikliği yapılması halinde, sözleşme büyüklüğü standart sözleşme büyüklüğünden farklı belirlenebilir. Bu gibi durumlarda aynı dayanak varlık üzerine, "sözleşme büyüklüğü standart" ve "sözleşme büyüklüğü standart olmayan" olmak üzere farklı sözleşmeler işlem görebilir.
Fiyat Kotasyonu ve Minimum Fiyat Adımı
Emir defterinde prim teklifleri 1 adet dayanak varlık bazında gösterilir. Diğer bir ifadeyle, sözleşmeler için Piyasada teklifler, bir adet dayanak varlık bazında verilen prim üzerinden girilir.
Fiyat, bir adet dayanak varlığın opsiyon primi olarak, virgülden sonra iki basamak olacak şekilde işlem sistemine girilir. Miktar teklifleri bir adet sözleşme ve katları şeklinde girilir.
Vade Ayları Şubat, Nisan, Haziran, Ağustos, Ekim ve Aralık. Piyasada aynı anda, içinde bulunulan aya en yakın üç vade ayına ait sözleşmeler işlem görür. Bu üç vade ayından biri Aralık değilse, Aralık vade ayı ayrıca işleme açılır.
Uzlaşma
Şekli Fiziki teslimat.
Günlük Uzlaşma Fiyatı
Seans sonunda günlük uzlaşma fiyatı aşağıdaki şekilde hesaplanır ve en yakın fiyat adımına yuvarlanır:
a) Seans sona ermeden önceki son 10 dakika içerisinde gerçekleştirilen tüm işlemlerin miktar ağırlıklı ortalama fiyatı,
b) Eğer son 10 dakika içerisinde 10’dan az işlem yapıldıysa, seans içerisinde geriye dönük olarak bulunan son 10 işlemin miktar ağırlıklı ortalama fiyatı,
c) Seans içerisinde 10’dan az işlem yapıldıysa, seans içerisinde gerçekleştirilen tüm işlemlerin miktar ağırlıklı ortalama fiyatı,
d) Seans içerisinde hiç işlem yapılmamışsa, dayanak varlık ve dayanak varlığa bağlı diğer sözleşmelerdeki fiyatlar dikkate alınarak hesaplanan teorik fiyatlar
günlük uzlaşma fiyatı olarak belirlenir.
Seans sonunda yukarıda belirtilen yöntemlere göre günlük uzlaşma fiyatının hesaplanamaması veya hesaplanan fiyatların piyasayı doğru olarak yansıtmadığına kanaat getirilmesi halinde Borsa tarafından, teorik fiyat, dayanak varlığın spot fiyatı, bir önceki günkü uzlaşma fiyatı veya seans sonundaki en iyi alış ve satış fiyatları dikkate alınarak günlük uzlaşma fiyatı tespit edilebilir.
Özel Emir Pazarında gerçekleşen işlemler yukarıdaki hesaplamalara dahil edilmez. Uzlaşma Fiyatı Komitesi tarafından günlük uzlaşma fiyatının değiştirilme durumu saklıdır.
Son İşlem Günü
Her vade ayının son iş günü. Yurt içi piyasaların resmi tatil nedeniyle yarım gün olması durumunda son işlem günü bir önceki iş günüdür.
8
Sözleşme
Unsuru Açıklama
Vade Sonu Her vade ayının son iş günü. Yurt içi piyasaların resmi tatil nedeniyle yarım gün olması durumunda son işlem günü bir önceki iş günüdür.
Takas Süresi Fiziki teslimat işlemlerinde takas süresi T + 3, diğer işlemlerde ise T+1 olarak uygulanır. Prim borçları hesaplardan T günü sonunda tahsil edilirken, prim alacakları hesaplara T+1 günü aktarılır.
Günlük Fiyat Değişim Limiti
Prim fiyatları için fiyat değişim limiti yoktur.
Kullanım Fiyatları
İşlem sisteminde oluşturulan sözleşmelerin kullanım fiyatları aşağıdaki tabloya göre belirlenir.
Kullanım Fiyatı Aralığı (TL) Kullanım Fiyat Adımı (TL)
0,01 – 1,00 0,05
1,00 – 2,50 0,10
2,50 – 5,00 0,25
5,00 – 10,00 0,50
10,00 – 25,00 1,00
25,00 – 50,00 2,50
50,00 – 100,00 5,00
100,00 – 250,00 10,00
250,00 – 500,00 25,00
500,00 – 1.000,00 50,00
1.000,00 ve üzeri 100,00
Her bir dayanak varlığın spot piyasada son seansta oluşan ağırlıklı ortalama fiyatı baz alınarak hesaplanan
±%20’lik limit içerisindeki kullanım fiyat seviyeleri için işlem sisteminde sözleşmeler oluşturulur. Bu limit, dayanak varlığın fiyat limitlerine paralel olarak Yönetim Kurulu tarafından değiştirilebilir.
Oluşturulan sözleşmelerden en az biri “karda”, biri “başabaşta” ve biri “zararda” olmak üzere üç farklı kullanım fiyatı seviyesinden sözleşmeler işleme açılır. Seans içinde dayanak varlık fiyatında meydana gelen değişimlere göre yeni kullanım fiyatlı sözleşmeler işlem sisteminde otomatik olarak işleme açılır.
İşlem sisteminde açık pozisyon veya emir bulunan sözleşme sıraları ±%20’lik limitlerin dışında kalsalar bile işleme açık olmaya devam ederler.
İşlem Saatleri İşlemler 09:10 - 17:40 saatleri arasında tek bir seansta gerçekleştirilir. 12:30 – 13:55 arası işlem yapılmayan bölümdür.
İşlem Teminatı Esasları
Başlangıç Teminatı: SPAN portföy bazında teminatlandırma yöntemi kullanılarak belirlenir.
Bulunması Gereken Teminat: Başlangıç teminatı ile fiziki teslimat teminatının toplamıdır.
Sürdürme Teminatı: Bulunması gereken teminatın %75’idir.
3.7.2 Pay Vadeli İşlem Sözleşmesi
Tablo 2 Pay Vadeli İşlem Sözleşme Unsurları Sözleşme
Unsuru
Açıklama
Dayanak
Varlık Borsa İstanbul Pay Piyasasında işlem gören ve Borsa tarafından belirlenen kriterlere göre seçilen paylardır.
9
Sözleşme Unsuru
Açıklama
Sözleşme
Büyüklüğü
Bir adet standart sözleşme, dayanak varlığa ait 100 adet payı temsil eder. Dayanak varlığın fiyat ve miktarını etkileyecek bedelli/bedelsiz sermaye artırımı, temettü ödemesi (temettü verimi >%10 ise), birleşme ve benzeri durumlarda (özsermaye halleri), Borsa tarafından sözleşmelerde fiyat ve/veya çarpan değişikliği yapılması halinde, sözleşme büyüklüğü standart sözleşme büyüklüğünden farklı belirlenebilir.
Bu gibi durumlarda aynı dayanak varlık üzerine, "sözleşme büyüklüğü standart" ve "sözleşme büyüklüğü standart olmayan" olmak üzere farklı sözleşmeler işlem görebilir.
Fiyat Kotasyonu ve Minimum Fiyat Adımı
Emir defterinde fiyat teklifleri 1 adet dayanak varlık bazında gösterilir. Diğer bir ifadeyle, işlem sisteminde sözleşmelere ait teklifler, bir adet dayanak varlık için verilen fiyat üzerinden girilir.
Sözleşmenin fiyatı, virgülden sonra iki basamak olacak şekilde işlem sistemine girilir. Miktar teklifleri bir adet sözleşme ve katları şeklinde girilir.
Vade Ayları Şubat, Nisan, Haziran, Ağustos, Ekim ve Aralık. Piyasada aynı anda, içinde bulunulan aya en yakın üç vade ayına ait sözleşmeler işlem görür. Bu üç vade ayından biri Aralık değilse, Aralık vade ayı ayrıca işleme açılır.
Uzlaşma Şekli
Fiziki teslimat
Günlük Uzlaşma Fiyatı
Seans sonunda hesapların güncellenmesinde kullanılan günlük uzlaşma fiyatı aşağıdaki şekilde hesaplanır ve en yakın fiyat adımına yuvarlanır:
a) Seans sona ermeden önceki son 10 dakika içerisinde gerçekleştirilen tüm işlemlerin miktar ağırlıklı ortalama fiyatı günlük uzlaşma fiyatı olarak belirlenir.
b) Eğer son 10 dakika içerisinde 10’dan az işlem yapıldıysa, seans içerisinde geriye dönük olarak bulunan son 10 işlemin miktar ağırlıklı ortalama fiyatı alınır.
c) Seans içerisinde 10’dan az işlem yapıldıysa, seans içerisinde gerçekleştirilen tüm işlemlerin miktar ağırlıklı ortalama fiyatı,
d) Seans içerisinde hiç işlem yapılmamışsa, bir önceki günün uzlaşma fiyatı günlük uzlaşma fiyatı olarak belirlenir.
Seans sonunda yukarıda belirtilen yöntemlere göre günlük uzlaşma fiyatının hesaplanamaması veya hesaplanan fiyatın piyasa gerçeklerini yansıtmaması durumunda, aşağıda belirtilen yöntemler tek başına ya da birlikte kullanılarak günlük uzlaşma fiyatı tespit edilebilir.
a) Seans sonundaki en iyi alış ve satış kotasyonlarının ortalaması,
b) Dayanak varlığın spot fiyatı veya sözleşmenin diğer vade ayları için geçerli olan günlük uzlaşma fiyatı dikkate alınarak hesaplanacak “teorik” fiyatlar.
Özel Emir Pazarında gerçekleşen işlemler yukarıdaki hesaplamalara dahil edilmez. Uzlaşma Fiyatı Komitesi tarafından günlük uzlaşma fiyatının değiştirilme durumu saklıdır.
Vade Sonu Uzlaşma Fiyatı
Dayanak varlık olarak kabul edilen her payın son işlem gününde spot piyasada ikinci seans sonundaki kapanış seansında oluşan kapanış fiyatı, vade sonu uzlaşma fiyatı olarak kabul edilir.
Son işlem gününde, spot piyasada ikinci seansın ve/veya kapanış seansının kısmen veya tamamen kapalı olması veya açık olup da fiyat oluşmaması durumunda vade sonu uzlaşma fiyatı, Uzlaşma Fiyatı Komitesi tarafından belirlenir.
Son İşlem
Günü Her vade ayının son iş günü. Yurt içi piyasaların resmi tatil nedeniyle yarım gün olması durumunda son işlem günü bir önceki iş günüdür.
Vade Sonu Her vade ayının son iş günü. Yurt içi piyasaların resmi tatil nedeniyle yarım gün olması durumunda son işlem günü bir önceki iş günüdür.
Takas Süresi
Fiziki teslimat işlemlerinde takas süresi T + 3 diğer işlemlerde ise T+1 olarak uygulanır. Zararlar hesaplardan T günü sonunda tahsil edilirken, karlar hesaplara T+1 günü aktarılır.
10
Sözleşme Unsuru
Açıklama
Baz Fiyat ve Günlük Fiyat Değişim Limiti
Baz fiyat, günlük fiyat değişim limitlerinin hesaplanmasında kullanılan ve sözleşmenin işleme açıldığı gün Uzlaşma Fiyatı Komitesi tarafından belirlenen fiyat, diğer işlem günleri için ise bir önceki günün uzlaşma fiyatıdır.
Günlük fiyat değişim limiti, her bir sözleşme için belirlenen baz fiyatın ±%20’sidir. Bu yöntemle hesaplanan alt veya üst limitin fiyat adımına tekabül etmemesi halinde üst limit bir üst fiyat adımına, alt limit ise bir alt fiyat adımına yuvarlanır.
İşlem Saatleri
İşlemler 09:10 - 17:40 saatleri arasında tek bir seansta gerçekleştirilir. 12:30 – 13:55 arası işlem yapılmayan bölümdür.
İşlem Teminatı Esasları
Başlangıç Teminatı: SPAN portföy bazında teminatlandırma yöntemi kullanılarak belirlenir.
Bulunması Gereken Teminat: Başlangıç teminatı ile fiziki teslimat teminatının toplamıdır.
Sürdürme Teminatı: Bulunması gereken teminatın %75’idir.
3.7.3 BIST 30 Endeks Opsiyon Sözleşmesi
Tablo 3 BIST 30 Endeks Opsiyon Sözleşme Unsurları Sözleşme
Unsuru Açıklama Dayanak
Varlık BIST 30 Fiyat Endeksi
Opsiyon
Sınıfı Alım ve Satım Opsiyonları
Opsiyon
Tipi Avrupa (Sözleşme ile tanınan hak vade sonunda kullanılabilir)
Sözleşme Büyüklüğü
Dayanak varlık, endeks değerlerinin 1.000'e bölünmüş halidir. Her bir endeks opsiyon sözleşmesi bu şekilde hesaplanan 100 adet dayanak varlığı temsil eder.
(Örneğin (BIST 30 Endeksi/1.000)*100 TL = (102.358/1.000)*100 = 10.235,80 TL.)
Fiyat Kotasyonu ve Minimum Fiyat Adımı
Fiyat, yukarıdaki yöntemle hesaplanan bir adet dayanak varlığın opsiyon primi olarak, virgülden sonra iki basamak olacak şekilde işlem sistemine girilir. Miktar teklifleri bir adet sözleşme ve katları şeklinde girilir.
Vade Ayları
Şubat, Nisan, Haziran, Ağustos, Ekim ve Aralık. Piyasada aynı anda, içinde bulunulan aya en yakın üç vade ayına ait sözleşmeler işlem görür. Bu üç vade ayından biri Aralık değilse, Aralık vade ayı ayrıca işleme açılır.
Uzlaşma
Şekli Nakdi uzlaşma.
Günlük Uzlaşma
Seans sonunda günlük uzlaşma fiyatı aşağıdaki şekilde hesaplanır ve en yakın fiyat adımına yuvarlanır:
a) Seans sona ermeden önceki son 10 dakika içerisinde gerçekleştirilen tüm işlemlerin miktar
11
Sözleşme
Unsuru Açıklama
Fiyatı ağırlıklı ortalama fiyatı,
b) Eğer son 10 dakika içerisinde 10’dan az işlem yapıldıysa, seans içerisinde geriye dönük olarak bulunan son 10 işlemin miktar ağırlıklı ortalama fiyatı,
c) Seans içerisinde 10’dan az işlem yapıldıysa, seans içerisinde gerçekleştirilen tüm işlemlerin miktar ağırlıklı ortalama fiyatı,
d) Seans içerisinde hiç işlem yapılmamışsa, dayanak varlık ve dayanak varlığa bağlı diğer sözleşmelerdeki fiyatlar dikkate alınarak hesaplanan teorik fiyatlar günlük uzlaşma fiyatı olarak belirlenir.
Seans sonunda yukarıda belirtilen yöntemlere göre günlük uzlaşma fiyatının hesaplanamaması veya hesaplanan fiyatların piyasayı doğru olarak yansıtmadığına kanaat getirilmesi halinde Borsa tarafından, teorik fiyat, bir önceki günkü uzlaşma fiyatı veya seans sonundaki en iyi alış ve satış fiyatları dikkate alınarak günlük uzlaşma fiyatı tespit edilebilir.
Özel Emir Pazarında gerçekleşen işlemler yukarıdaki hesaplamalara dahil edilmez. Uzlaşma Fiyatı Komitesi tarafından günlük uzlaşma fiyatının değiştirilme durumu saklıdır.
Vade Sonu Uzlaşma Fiyatı
Alım opsiyonları için vade sonu uzlaşma fiyatı, dayanak varlık olarak kabul edilen BIST 30 Endeksinin son işlem gününde spot piyasada ikinci seans sürekli müzayedenin son 30 dakikası süresince ilan edilen değerlerinin zaman ağırlıklı ortalaması ile BIST 30 Endeksinin kapanış değerinin sırasıyla %80 ve %20 oranlarıyla ağırlıklandırılması ile hesaplanan değerin 1000’e bölünmesi suretiyle bulunan değer ile opsiyon kullanım fiyatı arasındaki farkın en yakın fiyat adımına yuvarlanması sonucunda bulunur.
Satım opsiyonları için vade sonu uzlaşma fiyatı, opsiyon kullanım fiyatı ile dayanak varlık olarak kabul edilen BIST 30 Endeksinin son işlem gününde spot piyasada ikinci seans sürekli müzayedenin son 30 dakikası süresince ilan edilen değerlerinin zaman ağırlıklı ortalaması ile BIST 30 Endeksinin kapanış değerinin sırasıyla %80 ve %20 oranlarıyla ağırlıklandırılması ile hesaplanan değerin 1000’e bölünmesi suretiyle bulunan değer arasındaki farkın en yakın fiyat adımına yuvarlanması sonucunda bulunur.
Son işlem gününde, spot piyasada ikinci seansın ve/veya kapanış seansının kısmen veya tamamen kapalı olması veya spot piyasada endeks değerinin hesaplanamaması durumunda vade sonu uzlaşma fiyatı, Uzlaşma Fiyatı Komitesi tarafından belirlenir.
Son İşlem
Günü Her vade ayının son iş günü. Yurt içi piyasaların resmi tatil nedeniyle yarım gün olması durumunda son işlem günü bir önceki iş günüdür.
Vade Sonu Her vade ayının son iş günü. Yurt içi piyasaların resmi tatil nedeniyle yarım gün olması durumunda son işlem günü bir önceki iş günüdür.
Takas Süresi
T+1 olarak uygulanır. Prim borçları hesaplardan T günü sonunda tahsil edilirken, prim alacakları hesaplara T+1 günü aktarılır.
Günlük Fiyat Değişim Limiti
Prim fiyatları için fiyat değişim limiti yoktur.
Kullanım Fiyatları
Kullanım fiyat adımı 2’dir. (2.000 Endeks puanı)
Dayanak varlık olan endekslerin bir önceki işlem gününde spot piyasada son seansta oluşan kapanış değeri baz alınarak hesaplanan ±%10’luk limit içerisindeki kullanım fiyat seviyeleri için işlem sisteminde sözleşmeler oluşturulur. Bu limit, dayanak varlığın fiyat limitlerine paralel olarak Yönetim Kurulu tarafından değiştirilebilir. Oluşturulan sözleşmelerden ikisi “karda”, biri “başabaşta” ve ikisi “zararda”
olmak üzere en az beş farklı kullanım fiyatı seviyesinden sözleşmeler işleme açılır. Gün içerisinde dayanak varlık değerinde meydana gelen değişimlere göre yeni kullanım fiyatlı sözleşmeler işlem sisteminde otomatik olarak işleme açılır. İşlem sisteminde açık pozisyon veya emir bulunan sözleşme sıraları
±%10’luk limitlerin dışında kalsalar bile işleme açık olmaya devam ederler.
İşlem İşlemler 09:10 - 17:45 saatleri arasında tek bir seansta gerçekleştirilir. 12:30 – 13:55 arası işlem yapılmayan
